Từ đây, nhà Hán chỉ còn là cái bóng che lên cuộc tranh đoạt giữa ba thế lực lớn.
Năm 220:
khi ngọn đèn hán thất tắt dần
Tào Tháo qua đời năm 220.
Con ông là Tào Phi kế vị chức Ngụy vương và thừa hưởng quyền lực thực tế ở phương
bắc.
Cùng năm ấy, Tào Phi ép Hán Hiến Đế nhường ngôi,
lập nhà Ngụy.
Nhà Hán chính thức kết thúc.
Từ năm 202 TCN, khi Lưu Bang lập Tây Hán,
đến năm 220, khi Hiến Đế thoái vị, nhà Hán kéo dài hơn bốn thế kỷ nếu tính cả giai
đoạn gián đoạn bởi Vương Mãng.
Đó là một trong những triều đại lớn nhất và có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch
sử Trung Hoa cũng như lịch sử thế giới cổ đại.
Cái kết của nhà Hán không phải một tiếng nổ bất ngờ.
Nó là tiếng thở dài kéo dài qua nhiều thế hệ:
ruộng đất tập trung, dân nghèo khốn cùng,
hoạn quan và ngoại thích tranh quyền, sĩ nhân bị đàn áp,
khởi nghĩa nông dân bùng phát, quân phiệt địa phương lớn mạnh,
hoàng đế mất thực quyền.
Một triều đại không chết trong một ngày.
Nó chết từ khi những vấn đề không được giải quyết cứ truyền từ đời này sang đời
khác.
Sau năm 220, Lưu Bị lập Thục Hán năm 221,
tự nhận nối tiếp chính thống nhà Hán.
Tôn Quyền về sau xưng đế ở Đông Ngô.
Thời Tam Quốc mở ra, với chiến tranh, mưu lược,
anh hùng và bi kịch kéo dài nhiều thập kỷ.
Nhưng dù ngọn đèn Hán thất tắt trong cung điện,
ánh sáng của thời Hán vẫn còn lại trong văn hóa,
thể chế và ký ức.
Bốn trăm năm để định hình một nền văn minh
Nhà Hán là một triều đại của những đối lập lớn.
Nó bắt đầu từ một người áo vải đánh bại bá vương.
Nó học bài học khoan sức dân từ sự sụp đổ của nhà Tần,
rồi lại có lúc đẩy dân chúng vào gánh nặng chiến tranh và thuế khóa.
Nó đề cao Nho học và lễ nghĩa, nhưng vẫn dùng luật pháp,
quyền lực và mưu thuật.
Nó mở rộng biên cương, nối Trung Nguyên với Tây Vực,
làm suy yếu Hung Nô, đặt nền cho giao thương Á - Âu,
nhưng cũng trả giá bằng máu, tiền và nước mắt.
Tây Hán rực rỡ với Hán Vũ Đế, rồi suy yếu vì ngoại thích và vấn đề xã hội.
Vương Mãng cố cải cách nhưng thất bại.
Đông Hán phục hưng dưới Quang Vũ, rồi lại rơi vào vòng xoáy hoạn quan,
ngoại thích, hào cường và khởi nghĩa.
Cuối cùng, nhà Hán nhường chỗ cho Tam Quốc.
Nhưng có những triều đại, dù kết thúc, vẫn tiếp tục sống trong tên gọi của con
người.
Người Hán.
Chữ Hán.
Văn hóa Hán.
Đó không chỉ là dấu vết của một vương triều.
Đó là bằng chứng rằng nhà Hán đã trở thành một khuôn hình lịch sử,
một ký ức tập thể, một nền móng văn minh.
Từ bộ máy quan liêu đến tư tưởng chính trị,
từ sử học đến giao thương, từ biên cương phía bắc đến con đường phía tây,
dấu chân Đại Hán in sâu vào lịch sử Đông Á.
Nếu nhà Tần giống như tia chớp xé toạc đêm dài Chiến Quốc,
thì nhà Hán giống như dòng sông lớn.
Dòng sông ấy có khúc êm đềm, có khúc cuộn lũ,
có phù sa, có xác thuyền, có ánh mặt trời trên mặt nước và bùn đen dưới đáy sâu.
Nó chảy qua hơn bốn trăm năm, mang theo giấc mơ thống nhất,
tham vọng đế quốc, nỗi đau dân chúng, trí tuệ của học giả,
máu của binh sĩ và tiếng thở dài của những triều đình già cỗi.
Đến năm 220, dòng sông ấy đổi hướng.
Nhưng nó không biến mất.
Nó thấm vào đất, nuôi những thời đại sau,
để rồi mỗi khi người đời nhắc đến Đại Hán,
họ không chỉ nhớ một triều đại đã qua.
Họ nhớ khoảnh khắc một nền văn minh tự nhận ra hình dáng của mình giữa chiến tranh,
quyền lực, tư tưởng và ký ức.