Từ đống tro nhà tần, một người áo vải bước lên
Khi nhà Tần sụp đổ, thiên hạ không lập tức bình yên.
Cánh cổng Hàm Dương mở ra, cung điện cháy trong khói lửa,
giấc mộng muôn đời của Tần Thủy Hoàng tan nhanh hơn cả tro bụi trên nền gạch nóng.
Nhưng sau một đế chế hà khắc, thứ còn lại không phải hòa bình,
mà là khoảng trống quyền lực khổng lồ.
Những vùng đất từng bị Tần chinh phục vẫn còn nhớ tên nước cũ.
Những tướng lĩnh nổi lên trong khởi nghĩa chưa ai chịu cúi đầu.
Những người lính đã quen với chiến trận không dễ quay về ruộng đồng khi thiên hạ
còn chưa biết thuộc về ai.
Trong đám người tranh đoạt ấy, có hai nhân vật nổi bật.
Một người là Hạng Vũ, hậu duệ quý tộc nước Sở,
sức mạnh như sấm, khí phách dữ dội, từng khiến quân Tần khiếp sợ.
Ông là kiểu anh hùng khiến người đời nhớ đến tiếng trống trận,
ngựa hí, giáo gãy, máu nóng và những lời thề dưới trời cao.
Người kia là Lưu Bang, xuất thân thấp hơn nhiều.
Ông từng làm đình trưởng ở đất Bái, không phải nhà quý tộc lớn,
không phải danh tướng được rèn từ nhỏ trong binh pháp.
Lưu Bang có vẻ thô mộc, đôi khi bị chê là ít lễ nghi,
nhưng ông có một tài năng cực kỳ quan trọng:
biết dùng người, biết mềm khi cần mềm, biết lùi để tiến,
biết biến lòng người thành sức mạnh.
Sau khi nhà Tần diệt vong năm 207 TCN, Hạng Vũ chia lại thiên hạ,
tự xưng Tây Sở Bá Vương, phong Lưu Bang làm Hán vương,
đẩy ông vào vùng Ba Thục và Hán Trung xa xôi.
Với nhiều người, đó là một cách giam lỏng.
Nhưng lịch sử thường bắt đầu xoay chiều ở nơi người chiến thắng tưởng rằng đã khóa
chặt đối thủ.
Từ vùng đất bị coi là xa trung tâm ấy, Lưu Bang tích lũy lực lượng.
Bên cạnh ông có những người đặc biệt:
Tiêu Hà giữ hậu phương, lo lương thực và tổ chức;
Trương Lương mưu lược thâm sâu;
Hàn Tín, từ một kẻ từng chịu nhục chui háng,
trở thành danh tướng kiệt xuất;
Trần Bình nhiều mưu kế;
Tào Tham, Chu Bột và nhiều công thần khác góp sức trong thời loạn.
Cuộc chiến giữa Hán và Sở kéo dài nhiều năm,
thường được gọi là Hán Sở tranh hùng.
Hạng Vũ thắng nhiều trận, uy danh lừng lẫy,
nhưng ông khó giữ lòng người và không giỏi xây dựng một trật tự chính trị bền vững.
Lưu Bang có thể thua trên chiến trường,
nhưng ông biết thu phục nhân tài và giữ hậu cần.
Trong một cuộc tranh thiên hạ, người thắng không nhất thiết là người đánh mạnh
nhất trong từng trận, mà là người có thể đứng dậy sau mỗi thất bại và khiến ngày
càng nhiều người tin rằng tương lai nằm ở phía mình.
Năm 202 TCN, tại Cai Hạ, vận mệnh Hạng Vũ đi đến hồi kết.
Quân Sở bị vây, tiếng hát nước Sở vang lên từ bốn phía khiến binh sĩ Hạng Vũ tưởng
quê hương đã mất.
Câu chuyện Ngu Cơ, Ô Chuy và cuộc vượt vây bên bờ Ô Giang trở thành bi kịch nổi
tiếng trong văn hóa Trung Hoa.
Hạng Vũ không chịu qua sông về Giang Đông để gây dựng lại lực lượng.
Ông tự vẫn, khép lại đời một bá vương.
Lưu Bang lên ngôi hoàng đế, lập nhà Hán.
Một người áo vải đã bước lên đỉnh quyền lực.
Nhưng ông không chỉ kế thừa chiến thắng.
Ông kế thừa cả câu hỏi mà nhà Tần để lại:
làm sao cai trị một thiên hạ rộng lớn mà không lặp lại sai lầm khiến Tần mất nước
quá nhanh?
Hán cao tổ và bài học từ một đế chế chết trẻ
Lưu Bang, tức Hán Cao Tổ, hiểu rất rõ nhà Tần đã mạnh đến đâu và chết nhanh thế
nào.
Nhà Tần thống nhất chữ viết, đo lường, tiền tệ,
đường sá, quận huyện.
Những thứ đó hữu ích.
Nhưng Tần cũng dùng hình pháp quá nặng,
lao dịch quá khắc nghiệt, khiến dân chúng oán hận.
Vì vậy, nhà Hán ban đầu không phá bỏ hoàn toàn khung xương của Tần,
mà làm cho nó mềm hơn.
Hán Cao Tổ tiếp tục duy trì mô hình hoàng đế và bộ máy quận huyện ở nhiều nơi,
nhưng đồng thời phong vương cho thân tộc và công thần ở một số vùng,
tạo nên sự pha trộn giữa tập quyền và phân phong.
Đây là giải pháp thực tế trong hoàn cảnh mới:
triều đình cần kiểm soát trung ương, nhưng cũng cần trấn an những lực lượng có
công và những vùng đất xa.
Chính sách đầu Hán thường được mô tả là khoan sức dân.
Sau nhiều năm chiến tranh cuối Tần và Hán Sở,
dân cư hao tổn, ruộng đồng bỏ hoang, kinh tế kiệt quệ.
Triều đình giảm thuế, bớt lao dịch, khuyến khích nông nghiệp.
Tư tưởng Hoàng Lão, đề cao vô vi, dưỡng dân,
cai trị ít can thiệp hơn so với Pháp gia khắc nghiệt,
có ảnh hưởng trong giai đoạn đầu.
Nhưng Lưu Bang không phải vị vua chỉ biết nhân từ.
Ông cũng rất cảnh giác với quyền lực của công thần.
Những người từng giúp ông đoạt thiên hạ,
như Hàn Tín, Bành Việt, Anh Bố, lần lượt bị nghi kỵ,
trấn áp hoặc tiêu diệt.
Trong con mắt của hoàng đế mới, công thần là trụ cột khi đánh thiên hạ,
nhưng có thể trở thành hiểm họa khi thiên hạ đã yên.
Bi kịch Hàn Tín là một trong những bóng tối lớn của buổi đầu nhà Hán.
Người từng được ca ngợi là danh tướng vô song,
đánh đâu thắng đó, cuối cùng chết trong vòng xoáy nghi kỵ chính trị.
Câu chuyện ấy nhắc rằng triều đại mới không chỉ được dựng bằng lý tưởng,
mà còn bằng nỗi sợ, tính toán và máu của cả những người có công.
Sau khi Hán Cao Tổ qua đời năm 195 TCN,
quyền lực chuyển sang tay Hán Huệ Đế, nhưng triều đình thực sự chịu ảnh hưởng lớn
của Lữ hậu, vợ Lưu Bang.
Lữ hậu và những năm tháng quyền lực sau rèm
Lữ hậu là một trong những phụ nữ quyền lực nhất lịch sử Trung Hoa cổ đại.
Bà đã đi cùng Lưu Bang từ khi ông còn chưa là hoàng đế.
Bà trải qua khốn khó, chiến tranh, bị bắt giữ,
rồi trở thành hoàng hậu của một triều đại mới.
Nhưng khi đã nắm quyền, Lữ hậu cũng để lại hình ảnh cứng rắn và đáng sợ.
Sau khi Hán Cao Tổ chết, Hán Huệ Đế lên ngôi nhưng tính tình nhu nhược.
Lữ hậu chi phối triều chính, trấn áp các đối thủ,
củng cố quyền lực cho họ Lữ.
Những câu chuyện về sự trả thù tàn nhẫn của bà với Thích phu nhân,
sủng phi của Lưu Bang, được ghi lại trong sử liệu truyền thống với màu sắc rùng
rợn.
Dù một số chi tiết cổ sử có thể mang yếu tố đạo đức hóa nhân vật,
không thể phủ nhận rằng thời Lữ hậu là giai đoạn cung đình đầy căng thẳng.
Sau khi Hán Huệ Đế mất, Lữ hậu tiếp tục thao túng việc lập vua nhỏ tuổi.
Họ Lữ được phong vương, nắm nhiều quyền lực,
khiến các công thần cũ và họ Lưu bất an.
Khi Lữ hậu qua đời năm 180 TCN, phe công thần như Chu Bột,
Trần Bình cùng các lực lượng họ Lưu hành động,
diệt thế lực họ Lữ và lập Lưu Hằng lên ngôi.
Đó là Hán Văn Đế.
Sự chuyển giao này rất quan trọng.
Nó giúp nhà Hán thoát khỏi nguy cơ rơi vào tay ngoại thích họ Lữ,
đồng thời mở ra một trong những thời kỳ được xem là thịnh trị đầu tiên của triều
đại:
Văn Cảnh chi trị.
Văn cảnh chi trị:
khi triều đình biết lùi một bước
Hán Văn Đế và con là Hán Cảnh Đế trị vì trong bối cảnh nhà Hán cần phục hồi sau
chiến tranh và xáo trộn cung đình.
Họ chọn con đường tiết kiệm, giảm thuế,
bớt hình phạt, khuyến khích nông nghiệp.
Hán Văn Đế nổi tiếng là vị vua giản dị,
tránh xa xa xỉ quá mức.
Trong sử sách, ông thường được ca ngợi vì đức tính khoan hòa và biết thương dân.
Dĩ nhiên, những lời ca ngợi trong sử học truyền thống luôn cần đọc với sự thận
trọng, nhưng kết quả kinh tế xã hội giai đoạn này quả thực cho thấy nhà Hán đã
phục hồi mạnh mẽ.
Kho lương dần đầy.
Dân số tăng.
Ruộng đất được canh tác trở lại.
Triều đình bớt can thiệp quá sâu vào đời sống dân gian.
Bài học từ nhà Tần vẫn còn đó:
ép dân quá mức có thể làm đế chế sụp đổ.
Vì vậy, đầu Hán học cách để dân thở.
Tuy nhiên, vấn đề phân phong vương quốc vẫn âm ỉ.
Các chư hầu vương, dù phần lớn thuộc họ Lưu,
có đất đai rộng, quân đội riêng, tài chính riêng.
Nếu trung ương yếu, họ có thể trở thành các nước trong nước.
Hán Cảnh Đế nghe theo đề nghị của Triều Thác,
tìm cách cắt giảm quyền lực chư hầu.
Điều này dẫn đến cuộc Loạn bảy nước năm 154 TCN.
Bảy vương quốc nổi dậy, trong đó Ngô vương Lưu Tỵ là lực lượng lớn.
Cuộc nổi loạn gây chấn động, nhưng cuối cùng bị triều đình dẹp.
Từ sau biến cố này, quyền lực của các chư hầu bị thu hẹp rõ rệt.
Nhà Hán tiến thêm một bước trên con đường tập quyền.
Bằng sự khoan sức dân, ổn định kinh tế và từng bước củng cố trung ương,
Văn Cảnh chi trị đã tạo nền tảng cho một vị hoàng đế sau này mở rộng tham vọng
đến quy mô chưa từng có.
Đó là Hán Vũ Đế.
Hán vũ đế:
khi đại hán vươn mình ra thảo nguyên và sa mạc
Nếu Hán Văn Đế và Hán Cảnh Đế đại diện cho sự dưỡng sức,
thì Hán Vũ Đế đại diện cho sự bùng nổ.
Lưu Triệt, tức Hán Vũ Đế, lên ngôi năm 141 TCN.
Ông trị vì hơn nửa thế kỷ, một trong những thời gian trị vì dài nhất trong lịch
sử Trung Hoa cổ đại.
Dưới thời ông, nhà Hán mở rộng lãnh thổ,
củng cố tư tưởng chính thống, đối đầu mạnh mẽ với Hung Nô,
mở đường giao lưu về phía tây, và biến Đại Hán thành một đế chế tự tin nhìn ra
bên ngoài.
Vấn đề lớn nhất ở phương bắc là Hung Nô.
Từ đầu Hán, vì còn yếu, triều đình nhiều lần dùng chính sách hòa thân:
gả công chúa hoặc tông nữ, tặng quà, đổi lấy hòa bình tương đối.
Nhưng hòa bình ấy mong manh.
Hung Nô vẫn là sức ép lớn trên biên giới.
Hán Vũ Đế quyết định chuyển từ phòng thủ sang tấn công.
Các danh tướng như Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh chỉ huy nhiều chiến dịch lớn.
Kỵ binh Hán tiến sâu vào thảo nguyên, đánh vào các lực lượng Hung Nô.
Hoắc Khứ Bệnh đặc biệt nổi tiếng vì tuổi trẻ,
tài năng quân sự và những chiến thắng rực rỡ trước khi mất sớm.
Những chiến dịch ấy làm suy yếu Hung Nô,
mở rộng ảnh hưởng của Hán ở hành lang Hà Tây,
tạo điều kiện kiểm soát con đường nối Trung Nguyên với Tây Vực.
Chính trong bối cảnh này, Trương Khiên được cử đi sứ về phía tây.
Ông từng bị Hung Nô bắt giữ nhiều năm, nhưng cuối cùng vẫn mang về cho triều Hán
thông tin quý giá về các vùng đất xa như Đại Uyển,
Đại Hạ, An Tức và những mạng lưới giao thương phía tây.
Những chuyến đi ấy không ngay lập tức tạo ra một “Con đường Tơ lụa” như một con
đường duy nhất có sẵn, nhưng chúng góp phần mở rộng tầm nhìn và đặt nền cho các
tuyến giao thương Á - Âu sau này.
Hán Vũ Đế cũng mở rộng xuống phía nam, thôn tính Nam Việt năm 111 TCN,
đưa vùng Lĩnh Nam vào hệ thống quản lý của nhà Hán.
Ở bán đảo Triều Tiên, sau chiến dịch chống Vệ Mãn Triều Tiên,
nhà Hán lập các quận, trong đó nổi tiếng là Lạc Lãng,
vào năm 108 TCN.
Những động thái này cho thấy Đại Hán không chỉ là một triều đại cai trị trung nguyên,
mà là một đế chế đang định hình không gian ảnh hưởng rộng lớn.
Nhưng mọi vinh quang đều có giá.
Chiến tranh liên miên, xây dựng, cúng tế,
tuần du và các dự án lớn khiến quốc khố chịu áp lực.
Triều đình phải tăng cường độc quyền muối,
sắt, rượu, cải cách tiền tệ, đánh thuế thương nhân.
Tang Hoằng Dương và các chính sách tài chính thời Vũ Đế giúp duy trì cỗ máy đế
quốc, nhưng cũng làm dấy lên tranh luận về vai trò của nhà nước trong kinh tế.
Hán Vũ Đế là một vị vua hùng tài đại lược,
nhưng cuối đời ông cũng đối mặt với bi kịch.
Vụ巫蛊, thường gọi là họa vu cổ, liên quan đến cáo buộc dùng bùa chú nguyền rủa,
dẫn đến cái chết của Thái tử Lưu Cứ và nhiều người trong hoàng tộc.
Đây là một trong những thảm kịch cung đình đau đớn nhất thời Tây Hán.
Cuối đời, Hán Vũ Đế ban Luân Đài chiếu,
được hiểu là lời tự kiểm điểm về những chính sách quá tốn sức dân,
dù cách diễn giải văn bản này vẫn được giới nghiên cứu bàn luận.
Dẫu vậy, hình ảnh ấy khiến câu chuyện của ông phức tạp hơn:
một hoàng đế đã đưa Đại Hán lên đỉnh cao,
nhưng cũng nhìn thấy cái giá mà dân chúng và triều đình phải trả.
Nho học lên ngôi và bộ mặt mới của đế chế
Một thay đổi sâu sắc dưới thời Hán Vũ Đế là sự trỗi dậy của Nho học trong vai trò
hệ tư tưởng chính thống.
Đổng Trọng Thư là nhân vật quan trọng trong quá trình này.
Ông đề xuất kết hợp Nho học với tư tưởng âm dương,
thiên nhân cảm ứng, nhấn mạnh trật tự quân thần,
phụ tử, lễ nghĩa và vai trò đạo đức của hoàng đế.
Câu nói thường được tóm lược là “bãi truất bách gia,
độc tôn Nho thuật” phản ánh xu hướng đề cao Nho học,
dù thực tế nhà Hán vẫn sử dụng nhiều yếu tố Pháp gia trong quản trị.
Đây là điểm quan trọng:
đế chế Hán không đơn giản là một nhà nước Nho giáo thuần túy.
Nó dùng Nho học để tạo tính chính danh,
giáo hóa quan lại và xã hội;
nhưng trong bộ máy hành chính, luật pháp,
thuế khóa, quân sự, nhiều phương pháp thực dụng vẫn tiếp tục tồn tại.
Có thể nói, nhà Hán khoác lên khung xương pháp trị một lớp áo đạo đức Nho gia.
Thái học được thiết lập, kinh điển Nho gia được coi trọng,
con đường làm quan dần gắn với học vấn và sự hiểu biết kinh điển.
Quá trình này chưa phải khoa cử hoàn chỉnh như các triều đại sau,
nhưng nó đặt nền cho truyền thống quan liêu học thuật kéo dài nhiều thế kỷ.
Cùng lúc, sử học Trung Hoa đạt một cột mốc lớn với Tư Mã Thiên và bộ Sử ký.
Tư Mã Thiên chịu nhục hình sau vụ bênh vực Lý Lăng,
nhưng vẫn hoàn thành công trình sử học đồ sộ,
ghi lại từ truyền thuyết Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế.
Sử ký không chỉ là kho tư liệu lịch sử,
mà còn là tác phẩm văn chương lớn, nơi số phận con người hiện lên với bi kịch,
khí phách, tham vọng và giới hạn.
Nhờ những nền tảng tư tưởng, hành chính và văn hóa ấy,
nhà Hán không chỉ mạnh bằng quân đội.
Nó còn tạo ra một khuôn mẫu văn minh mà nhiều thế hệ sau nhìn lại như một thời
đại định hình bản sắc.
Chính từ nhà Hán, người Hoa về sau thường tự gọi mình là “Hán nhân”, chữ viết là
Hán tự”, ngôn ngữ và văn hóa cũng gắn với tên gọi Hán.
Một triều đại đã trở thành một cái tên của cả nền văn minh.
Sau ánh hào quang, những vết nứt bắt đầu lan
Sau Hán Vũ Đế, nhà Tây Hán vẫn tiếp tục tồn tại hơn một thế kỷ,
có những giai đoạn ổn định và những vị vua được đánh giá tích cực như Hán Tuyên
Đế.
Hán Chiêu Đế lên ngôi khi còn nhỏ, quyền lực ban đầu nằm trong tay các đại thần
phụ chính như Hoắc Quang.
Sau đó, Hán Tuyên Đế, vốn từng trải qua những năm tháng khó khăn vì liên quan đến
bi kịch của Thái tử Lưu Cứ, lên ngôi và trở thành một hoàng đế có năng lực.
Thời Chiêu Tuyên thường được xem là giai đoạn phục hồi sau sự hao tổn cuối thời
Vũ Đế.
Nhà Hán tiếp tục quản lý Tây Vực, duy trì ảnh hưởng rộng,
kinh tế phục hồi phần nào.
Nhưng những vấn đề sâu xa vẫn tồn tại.
Ruộng đất dần tập trung vào tay hào cường địa phương.
Nông dân mất đất trở thành tá điền, nô tỳ hoặc dân lưu tán.
Bộ máy quan liêu ngày càng phức tạp.
Ngoại thích, tức họ hàng bên mẹ hoặc bên vợ của hoàng đế,
nhiều lần can dự triều chính, nhất là khi hoàng đế lên ngôi còn nhỏ.
Trong một triều đại kéo dài, nguy cơ không phải lúc nào cũng đến từ cuộc tấn công
bên ngoài.
Nó có thể đến từ những vết nứt nhỏ:
một đại tộc mua thêm ruộng, một nông dân mất đất,
một hoàng đế nhỏ tuổi, một họ ngoại thích nắm quyền,
một quan lại địa phương coi dân như nguồn thu,
một triều đình xa dần khỏi đời sống thực tế.
Đến cuối Tây Hán, quyền lực rơi vào tay họ Vương,
đặc biệt là Vương Mãng.
Vương Mãng ban đầu xây dựng hình ảnh khiêm nhường,
đạo đức, một người Nho gia kiểu mẫu.
Ông được ca ngợi là người biết lễ, biết nhường,
biết lo cho thiên hạ.
Nhưng trong chính trị, đạo đức công khai đôi khi cũng là chiếc áo khoác cho tham
vọng sâu kín.
Năm 9, Vương Mãng phế nhà Hán, lập triều Tân.
Tây Hán kết thúc.
Nhưng câu chuyện nhà Hán chưa hết.
Vương mãng và giấc mộng cải cách vỡ trong biển lửa
Vương Mãng là một nhân vật gây tranh luận.
Trong mắt nhiều sử gia truyền thống, ông là kẻ soán ngôi,
làm gián đoạn chính thống nhà Hán.
Nhưng nếu nhìn kỹ, Vương Mãng không chỉ là một kẻ cướp ngai vàng đơn giản.
Ông muốn cải cách xã hội theo lý tưởng cổ điển của Nho gia,
khôi phục những mô hình được cho là thời thánh vương xưa.
Ông đổi tên chức quan, cải cách tiền tệ nhiều lần,
tìm cách hạn chế mua bán ruộng đất, gọi ruộng là “vương điền”, nô tỳ là “tư thuộc
can thiệp mạnh vào kinh tế và trật tự xã hội.
Nhưng cải cách của ông gặp quá nhiều vấn đề:
thiếu thực tế, thay đổi liên tục, làm rối loạn tiền tệ,
đụng chạm lợi ích hào cường, trong khi thiên tai và khủng hoảng xã hội ngày càng
nghiêm trọng.
Sông Hoàng Hà đổi dòng, lũ lụt và mất mùa khiến dân chúng khốn đốn.
Nông dân nổi dậy ở nhiều nơi.
Nổi bật là khởi nghĩa Xích Mi, với nghĩa quân được cho là vẽ lông mày đỏ để phân
biệt, và Lục Lâm, lực lượng nổi dậy ở vùng núi rừng.
Triều Tân của Vương Mãng không đủ sức chống đỡ.
Năm 23, Trường An thất thủ, Vương Mãng bị giết.
Giấc mộng cải cách theo lý tưởng cổ xưa kết thúc trong hỗn loạn.
Nhưng giữa thời loạn ấy, một người thuộc dòng dõi họ Lưu xuất hiện.
Ông tên là Lưu Tú.
Lưu tú và sự trở lại của ngọn cờ đại hán
Lưu Tú không phải kiểu nhân vật bước ra với tiếng sấm ngay từ đầu.
Ông là hậu duệ xa của hoàng tộc Hán, sống trong thời mà danh nghĩa họ Lưu vẫn còn
sức hiệu triệu mạnh mẽ.
Khi thiên hạ nổi loạn chống Vương Mãng,
nhiều lực lượng nhân danh khôi phục nhà Hán.
Anh trai của Lưu Tú là Lưu Diễn có uy tín và tham vọng,
nhưng bị chính lực lượng Hán Canh Thủy nghi kỵ và giết.
Lưu Tú phải nhẫn nhịn, che giấu nỗi đau,
tiếp tục hành động trong một thế cờ nguy hiểm.
Sự kiên nhẫn ấy cho thấy phẩm chất lớn của ông:
không để cảm xúc phá hỏng thời cơ.
Qua nhiều chiến dịch, Lưu Tú dần đánh bại các thế lực cát cứ.
Năm 25, ông lên ngôi hoàng đế, tức Hán Quang Vũ Đế,
mở đầu Đông Hán.
Kinh đô được đặt ở Lạc Dương, nên giai đoạn này thường được gọi là Đông Hán,
phân biệt với Tây Hán đóng đô ở Trường An.
Quang Vũ Đế là vị vua phục hưng.
Ông không chỉ khôi phục danh nghĩa nhà Hán,
mà còn cố gắng giảm nhẹ gánh nặng sau chiến tranh,
ổn định xã hội, dùng người thận trọng, tránh những chiến dịch quá tốn kém.
Ông hiểu rằng một triều đại vừa sống lại không thể lập tức lao vào phô trương quyền
lực.
Dưới thời Quang Vũ và các vua đầu Đông Hán như Minh Đế,
Chương Đế, triều đại tương đối ổn định.
Nhà Hán củng cố lại hệ thống hành chính,
phục hồi kinh tế, tiếp tục ảnh hưởng ở Tây Vực trong một số giai đoạn.
Ban Siêu, nhà quân sự và ngoại giao nổi tiếng,
đóng vai trò lớn trong việc khôi phục ảnh hưởng của Hán ở Tây Vực vào thế kỷ I.
Phật giáo cũng bắt đầu được truyền vào Trung Hoa rõ rệt hơn trong thời Đông Hán,
dù quá trình này diễn ra từng bước và còn nhiều chi tiết cần thận trọng khi kể.
Truyền thuyết về Minh Đế mộng thấy người vàng rồi sai sứ đi Tây Vực thường được
nhắc trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa,
nhưng khi viết lịch sử cần hiểu đó là câu chuyện mang màu sắc truyền thống,
không phải chi tiết có thể xác minh hoàn toàn theo tiêu chuẩn hiện đại.
Đông Hán vì vậy không chỉ là sự nối lại của một triều đại.
Nó là giai đoạn Trung Hoa tiếp tục mở cửa với những luồng tư tưởng và giao lưu
mới.
Nhưng một căn bệnh cũ lại trở về.
Ngoại thích, hoạn quan và cung điện đầy bóng tối
Đông Hán có một điểm yếu nghiêm trọng:
nhiều hoàng đế lên ngôi khi còn rất nhỏ và chết sớm.
Khi hoàng đế nhỏ tuổi, thái hậu và họ ngoại thích thường nắm quyền.
Khi hoàng đế trưởng thành và muốn thoát khỏi ngoại thích,
ông lại dựa vào hoạn quan trong cung.
Hoạn quan giúp hoàng đế giành lại quyền lực,
rồi chính họ trở thành một thế lực mới.
Vòng xoáy ấy lặp đi lặp lại:
ngoại thích lộng quyền, hoạn quan phản công,
rồi hoạn quan lộng quyền.
Triều đình vì thế ngày càng bị chia rẽ bởi phe phái.
Những sĩ đại phu, quan lại Nho học và trí thức địa phương bất mãn trước sự thao
túng của hoạn quan.
Cuối thế kỷ II, xảy ra các vụ Đảng Cố, trong đó nhiều sĩ nhân bị cấm tham gia chính
trị, bị bắt bớ hoặc đàn áp vì bị coi là kết bè phái chống lại hoạn quan.
Khi tiếng nói ngay thẳng bị bịt miệng, triều đình mất dần khả năng tự sửa sai.
Ở bên ngoài cung điện, hào cường địa phương ngày càng mạnh.
Các đại gia tộc sở hữu ruộng đất rộng, có người lệ thuộc,
có ảnh hưởng riêng.
Nông dân mất đất ngày càng nhiều.
Thiên tai, dịch bệnh, thuế khóa, tham nhũng khiến đời sống dân chúng khốn cùng.
Một triều đại có thể trông vẫn uy nghi trong nghi lễ triều đình,
nhưng nếu gốc rễ ở làng quê đã mục, chỉ cần một cơn gió lớn là cả cây sẽ rung chuyển.
Cơn gió ấy đến năm 184.
Khăn vàng nổi dậy và tiếng kêu từ đáy xã hội
Năm 184, khởi nghĩa Khăn Vàng bùng nổ.
Lãnh tụ tinh thần của phong trào là Trương Giác,
người sáng lập Thái Bình Đạo.
Trong một thời đại bệnh tật, mất mùa, bất công và tuyệt vọng,
tôn giáo cứu thế có sức hấp dẫn rất lớn.
Người dân không chỉ cần cơm ăn;
họ cần một lời giải thích cho đau khổ và một niềm tin rằng trời đất có thể đổi
thay.
Khẩu hiệu nổi tiếng của Khăn Vàng là:
Thương thiên dĩ tử, Hoàng thiên đương lập”, nghĩa là trời xanh đã chết,
trời vàng sẽ lập.
Đó không chỉ là lời kêu gọi nổi loạn.
Đó là tuyên bố rằng trật tự cũ đã mất tính chính danh.
Nghĩa quân đội khăn vàng trên đầu, nổi dậy ở nhiều châu quận.
Triều đình Đông Hán hoảng sợ, phải huy động quân đội và trao thêm quyền cho các
tướng lĩnh địa phương để dẹp loạn.
Cuộc khởi nghĩa chính bị đàn áp, Trương Giác chết,
nhiều lực lượng Khăn Vàng tan rã hoặc tiếp tục hoạt động lẻ tẻ.
Nhưng hậu quả lớn nhất không phải là triều đình thắng hay nghĩa quân thua.
Hậu quả lớn nhất là quyền lực quân sự địa phương phình to.
Để dẹp loạn, triều đình phải dựa vào các tướng và châu mục ở địa phương.
Những người này có quân, có lương, có địa bàn,
có mạng lưới riêng.
Khi trung ương yếu, họ không còn chỉ là quan lại của hoàng đế.
Họ trở thành những lãnh chúa tương lai.
Trong số những nhân vật nổi lên từ thời loạn cuối Hán có Tào Tháo,
Lưu Bị, Tôn Kiên, Viên Thiệu, Đổng Trác và nhiều người khác.
Cánh cửa dẫn đến thời Tam Quốc đã bắt đầu mở.
Đổng trác và kinh thành bị kéo vào lửa
Năm 189, Hán Linh Đế qua đời.
Triều đình rơi vào khủng hoảng kế vị.
Ngoại thích Hà Tiến muốn diệt hoạn quan,
nhưng hành động thiếu quyết đoán.
Hoạn quan giết Hà Tiến.
Các lực lượng quân sự được gọi vào kinh thành.
Trong hỗn loạn ấy, Đổng Trác, một quân phiệt từ Lương Châu,
tiến vào Lạc Dương.
Đổng Trác nắm hoàng đế trong tay, phế Thiếu Đế,
lập Hiến Đế.
Ông dùng bạo lực và sự tàn nhẫn để khống chế triều đình.
Lạc Dương, kinh đô Đông Hán, chìm trong sợ hãi.
Khi liên quân các chư hầu chống Đổng Trác hình thành,
ông ép dời đô về Trường An và cho đốt phá Lạc Dương.
Một trung tâm văn minh bị kéo vào biển lửa bởi chính những người nhân danh bảo
vệ quyền lực.
Đổng Trác cuối cùng bị Lữ Bố giết năm 192 theo mưu của Vương Doãn.
Nhưng cái chết của ông không cứu được nhà Hán.
Nó chỉ làm hỗn loạn đổi hình dạng.
Hoàng đế Hiến Đế trở thành con cờ trong tay các thế lực.
Các chư hầu nhân danh phò Hán, nhưng thực chất mở rộng lãnh địa riêng.
Viên Thiệu hùng mạnh ở phương bắc.
Tào Tháo đón Hiến Đế về Hứa, dùng danh nghĩa thiên tử để hiệu lệnh chư hầu.
Lưu Bị, người nhận mình là hậu duệ hoàng tộc Hán,
phiêu bạt nhiều nơi trước khi có căn cứ ở Ích Châu.
Tôn Quyền kế thừa cơ nghiệp Giang Đông từ cha và anh.
Nhà Hán lúc này vẫn còn hoàng đế, vẫn còn niên hiệu,
vẫn còn triều nghi.
Nhưng thực quyền đã rời khỏi ngai vàng.
Tào tháo, lưu bị, tôn quyền và bóng hình tam quốc
Tào Tháo là nhân vật phức tạp.
Ông vừa là quyền thần khống chế hoàng đế,
vừa là nhà chính trị và quân sự có năng lực phi thường.
Ông thống nhất phần lớn phương bắc sau khi đánh bại Viên Thiệu ở Quan Độ năm 200,
một chiến thắng quan trọng dù lực lượng ban đầu yếu hơn.
Tào Tháo cải cách đồn điền, thu hút nhân tài,
xây dựng nền tảng cho nước Ngụy sau này.
Lưu Bị là một hình ảnh khác.
Ông không có nền tảng mạnh lúc đầu, nhiều lần thất bại,
nhiều lần nương nhờ người khác.
Nhưng ông có danh nghĩa họ Lưu, có khả năng thu phục lòng người,
và về sau có những cộng sự xuất sắc như Gia Cát Lượng,
Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân, Pháp Chính.
Dưới ngòi bút văn học sau này, Lưu Bị trở thành biểu tượng của chính thống và nhân
nghĩa, dù trong lịch sử ông cũng là một chính trị gia thực tế trong thời loạn.
Tôn Quyền ở Giang Đông thì khôn khéo giữ cơ nghiệp,
dựa vào địa thế sông nước và đội ngũ nhân tài như Chu Du,
Lỗ Túc, Lã Mông, Lục Tốn.
Ông không vội lao vào những canh bạc quá nguy hiểm nếu có thể giữ thế đứng lâu
dài.
Năm 208, trận Xích Bích trở thành bước ngoặt.
Tào Tháo đem quân nam tiến, nhưng liên minh Tôn Quyền - Lưu Bị chống trả.
Dưới sự chỉ huy của Chu Du và các tướng Giang Đông,
quân Tào thất bại.
Những chi tiết nổi tiếng như mượn gió đông,
thuyền cỏ mượn tên thuộc nhiều về văn học Tam Quốc diễn nghĩa đời sau;
khi kể lịch sử, cần phân biệt giữa sự kiện chính và lớp truyền kỳ.
Nhưng điều chắc chắn là Xích Bích đã ngăn Tào Tháo thống nhất thiên hạ,
tạo điều kiện hình thành thế chân vạc.
Từ đây, nhà Hán chỉ còn là cái bóng che lên cuộc tranh đoạt giữa ba thế lực lớn.
Năm 220:
khi ngọn đèn hán thất tắt dần
Tào Tháo qua đời năm 220.
Con ông là Tào Phi kế vị chức Ngụy vương và thừa hưởng quyền lực thực tế ở phương
bắc.
Cùng năm ấy, Tào Phi ép Hán Hiến Đế nhường ngôi,
lập nhà Ngụy.
Nhà Hán chính thức kết thúc.
Từ năm 202 TCN, khi Lưu Bang lập Tây Hán,
đến năm 220, khi Hiến Đế thoái vị, nhà Hán kéo dài hơn bốn thế kỷ nếu tính cả giai
đoạn gián đoạn bởi Vương Mãng.
Đó là một trong những triều đại lớn nhất và có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch
sử Trung Hoa cũng như lịch sử thế giới cổ đại.
Cái kết của nhà Hán không phải một tiếng nổ bất ngờ.
Nó là tiếng thở dài kéo dài qua nhiều thế hệ:
ruộng đất tập trung, dân nghèo khốn cùng,
hoạn quan và ngoại thích tranh quyền, sĩ nhân bị đàn áp,
khởi nghĩa nông dân bùng phát, quân phiệt địa phương lớn mạnh,
hoàng đế mất thực quyền.
Một triều đại không chết trong một ngày.
Nó chết từ khi những vấn đề không được giải quyết cứ truyền từ đời này sang đời
khác.
Sau năm 220, Lưu Bị lập Thục Hán năm 221,
tự nhận nối tiếp chính thống nhà Hán.
Tôn Quyền về sau xưng đế ở Đông Ngô.
Thời Tam Quốc mở ra, với chiến tranh, mưu lược,
anh hùng và bi kịch kéo dài nhiều thập kỷ.
Nhưng dù ngọn đèn Hán thất tắt trong cung điện,
ánh sáng của thời Hán vẫn còn lại trong văn hóa,
thể chế và ký ức.
Bốn trăm năm để định hình một nền văn minh
Nhà Hán là một triều đại của những đối lập lớn.
Nó bắt đầu từ một người áo vải đánh bại bá vương.
Nó học bài học khoan sức dân từ sự sụp đổ của nhà Tần,
rồi lại có lúc đẩy dân chúng vào gánh nặng chiến tranh và thuế khóa.
Nó đề cao Nho học và lễ nghĩa, nhưng vẫn dùng luật pháp,
quyền lực và mưu thuật.
Nó mở rộng biên cương, nối Trung Nguyên với Tây Vực,
làm suy yếu Hung Nô, đặt nền cho giao thương Á - Âu,
nhưng cũng trả giá bằng máu, tiền và nước mắt.
Tây Hán rực rỡ với Hán Vũ Đế, rồi suy yếu vì ngoại thích và vấn đề xã hội.
Vương Mãng cố cải cách nhưng thất bại.
Đông Hán phục hưng dưới Quang Vũ, rồi lại rơi vào vòng xoáy hoạn quan,
ngoại thích, hào cường và khởi nghĩa.
Cuối cùng, nhà Hán nhường chỗ cho Tam Quốc.
Nhưng có những triều đại, dù kết thúc, vẫn tiếp tục sống trong tên gọi của con
người.
Người Hán.
Chữ Hán.
Văn hóa Hán.
Đó không chỉ là dấu vết của một vương triều.
Đó là bằng chứng rằng nhà Hán đã trở thành một khuôn hình lịch sử,
một ký ức tập thể, một nền móng văn minh.
Từ bộ máy quan liêu đến tư tưởng chính trị,
từ sử học đến giao thương, từ biên cương phía bắc đến con đường phía tây,
dấu chân Đại Hán in sâu vào lịch sử Đông Á.
Nếu nhà Tần giống như tia chớp xé toạc đêm dài Chiến Quốc,
thì nhà Hán giống như dòng sông lớn.
Dòng sông ấy có khúc êm đềm, có khúc cuộn lũ,
có phù sa, có xác thuyền, có ánh mặt trời trên mặt nước và bùn đen dưới đáy sâu.
Nó chảy qua hơn bốn trăm năm, mang theo giấc mơ thống nhất,
tham vọng đế quốc, nỗi đau dân chúng, trí tuệ của học giả,
máu của binh sĩ và tiếng thở dài của những triều đình già cỗi.
Đến năm 220, dòng sông ấy đổi hướng.
Nhưng nó không biến mất.
Nó thấm vào đất, nuôi những thời đại sau,
để rồi mỗi khi người đời nhắc đến Đại Hán,
họ không chỉ nhớ một triều đại đã qua.
Họ nhớ khoảnh khắc một nền văn minh tự nhận ra hình dáng của mình giữa chiến tranh,
quyền lực, tư tưởng và ký ức.