1
00:00:00,850 --> 00:00:04,430
Từ đống tro nhà tần, một người áo vải bước lên

2
00:00:05,770 --> 00:00:09,150
Khi nhà Tần sụp đổ, thiên hạ không lập tức bình yên.

3
00:00:09,710 --> 00:00:12,510
Cánh cổng Hàm Dương mở ra, cung điện cháy trong khói lửa,

4
00:00:12,735 --> 00:00:16,850
giấc mộng muôn đời của Tần Thủy Hoàng tan nhanh hơn cả tro bụi trên nền gạch nóng.

5
00:00:17,560 --> 00:00:21,370
Nhưng sau một đế chế hà khắc, thứ còn lại không phải hòa bình,

6
00:00:21,590 --> 00:00:23,170
mà là khoảng trống quyền lực khổng lồ.

7
00:00:24,390 --> 00:00:27,850
Những vùng đất từng bị Tần chinh phục vẫn còn nhớ tên nước cũ.

8
00:00:28,730 --> 00:00:32,470
Những tướng lĩnh nổi lên trong khởi nghĩa chưa ai chịu cúi đầu.

9
00:00:33,370 --> 00:00:37,770
Những người lính đã quen với chiến trận không dễ quay về ruộng đồng khi thiên hạ

10
00:00:37,770 --> 00:00:39,170
còn chưa biết thuộc về ai.

11
00:00:40,390 --> 00:00:44,030
Trong đám người tranh đoạt ấy, có hai nhân vật nổi bật.

12
00:00:44,290 --> 00:00:46,930
Một người là Hạng Vũ, hậu duệ quý tộc nước Sở,

13
00:00:47,230 --> 00:00:50,850
sức mạnh như sấm, khí phách dữ dội, từng khiến quân Tần khiếp sợ.

14
00:00:51,550 --> 00:00:55,030
Ông là kiểu anh hùng khiến người đời nhớ đến tiếng trống trận,

15
00:00:55,410 --> 00:00:59,850
ngựa hí, giáo gãy, máu nóng và những lời thề dưới trời cao.

16
00:01:00,650 --> 00:01:03,710
Người kia là Lưu Bang, xuất thân thấp hơn nhiều.

17
00:01:04,630 --> 00:01:09,070
Ông từng làm đình trưởng ở đất Bái, không phải nhà quý tộc lớn,

18
00:01:09,170 --> 00:01:11,770
không phải danh tướng được rèn từ nhỏ trong binh pháp.

19
00:01:12,400 --> 00:01:15,790
Lưu Bang có vẻ thô mộc, đôi khi bị chê là ít lễ nghi,

20
00:01:16,330 --> 00:01:18,850
nhưng ông có một tài năng cực kỳ quan trọng:

21
00:01:19,510 --> 00:01:23,150
biết dùng người, biết mềm khi cần mềm, biết lùi để tiến,

22
00:01:23,430 --> 00:01:24,850
biết biến lòng người thành sức mạnh.

23
00:01:25,970 --> 00:01:30,670
Sau khi nhà Tần diệt vong năm 207 TCN, Hạng Vũ chia lại thiên hạ,

24
00:01:31,210 --> 00:01:34,170
tự xưng Tây Sở Bá Vương, phong Lưu Bang làm Hán vương,

25
00:01:34,410 --> 00:01:37,423
đẩy ông vào vùng Ba Thục và Hán Trung xa xôi.

26
00:01:37,790 --> 00:01:40,990
Với nhiều người, đó là một cách giam lỏng.

27
00:01:41,170 --> 00:01:45,550
Nhưng lịch sử thường bắt đầu xoay chiều ở nơi người chiến thắng tưởng rằng đã khóa

28
00:01:45,550 --> 00:01:47,110
chặt đối thủ.

29
00:01:47,330 --> 00:01:51,210
Từ vùng đất bị coi là xa trung tâm ấy, Lưu Bang tích lũy lực lượng.

30
00:01:52,530 --> 00:01:55,110
Bên cạnh ông có những người đặc biệt:

31
00:01:55,660 --> 00:01:59,150
Tiêu Hà giữ hậu phương, lo lương thực và tổ chức;

32
00:01:59,330 --> 00:02:00,550
Trương Lương mưu lược thâm sâu;

33
00:02:00,750 --> 00:02:03,190
Hàn Tín, từ một kẻ từng chịu nhục chui háng,

34
00:02:03,190 --> 00:02:04,670
trở thành danh tướng kiệt xuất;

35
00:02:04,920 --> 00:02:06,070
Trần Bình nhiều mưu kế;

36
00:02:06,270 --> 00:02:11,130
Tào Tham, Chu Bột và nhiều công thần khác góp sức trong thời loạn.

37
00:02:11,130 --> 00:02:14,130
Cuộc chiến giữa Hán và Sở kéo dài nhiều năm,

38
00:02:14,410 --> 00:02:17,110
thường được gọi là Hán Sở tranh hùng.

39
00:02:17,330 --> 00:02:19,770
Hạng Vũ thắng nhiều trận, uy danh lừng lẫy,

40
00:02:20,090 --> 00:02:24,550
nhưng ông khó giữ lòng người và không giỏi xây dựng một trật tự chính trị bền vững.

41
00:02:24,780 --> 00:02:26,710
Lưu Bang có thể thua trên chiến trường,

42
00:02:27,150 --> 00:02:30,330
nhưng ông biết thu phục nhân tài và giữ hậu cần.

43
00:02:30,610 --> 00:02:34,150
Trong một cuộc tranh thiên hạ, người thắng không nhất thiết là người đánh mạnh

44
00:02:34,150 --> 00:02:39,130
nhất trong từng trận, mà là người có thể đứng dậy sau mỗi thất bại và khiến ngày

45
00:02:39,130 --> 00:02:41,750
càng nhiều người tin rằng tương lai nằm ở phía mình.

46
00:02:43,010 --> 00:02:48,590
Năm 202 TCN, tại Cai Hạ, vận mệnh Hạng Vũ đi đến hồi kết.

47
00:02:48,770 --> 00:02:54,150
Quân Sở bị vây, tiếng hát nước Sở vang lên từ bốn phía khiến binh sĩ Hạng Vũ tưởng

48
00:02:54,150 --> 00:02:56,010
quê hương đã mất.

49
00:02:56,250 --> 00:03:01,710
Câu chuyện Ngu Cơ, Ô Chuy và cuộc vượt vây bên bờ Ô Giang trở thành bi kịch nổi

50
00:03:01,710 --> 00:03:03,170
tiếng trong văn hóa Trung Hoa.

51
00:03:03,770 --> 00:03:08,170
Hạng Vũ không chịu qua sông về Giang Đông để gây dựng lại lực lượng.

52
00:03:09,210 --> 00:03:12,470
Ông tự vẫn, khép lại đời một bá vương.

53
00:03:12,930 --> 00:03:15,070
Lưu Bang lên ngôi hoàng đế, lập nhà Hán.

54
00:03:16,350 --> 00:03:19,130
Một người áo vải đã bước lên đỉnh quyền lực.

55
00:03:19,810 --> 00:03:21,650
Nhưng ông không chỉ kế thừa chiến thắng.

56
00:03:22,970 --> 00:03:25,490
Ông kế thừa cả câu hỏi mà nhà Tần để lại:

57
00:03:26,890 --> 00:03:31,510
làm sao cai trị một thiên hạ rộng lớn mà không lặp lại sai lầm khiến Tần mất nước

58
00:03:31,510 --> 00:03:32,390
quá nhanh?

59
00:03:34,240 --> 00:03:38,570
Hán cao tổ và bài học từ một đế chế chết trẻ

60
00:03:39,360 --> 00:03:44,360
Lưu Bang, tức Hán Cao Tổ, hiểu rất rõ nhà Tần đã mạnh đến đâu và chết nhanh thế

61
00:03:44,360 --> 00:03:45,060
nào.

62
00:03:45,840 --> 00:03:48,700
Nhà Tần thống nhất chữ viết, đo lường, tiền tệ,

63
00:03:49,020 --> 00:03:50,220
đường sá, quận huyện.

64
00:03:50,500 --> 00:03:52,540
Những thứ đó hữu ích.

65
00:03:52,750 --> 00:03:54,580
Nhưng Tần cũng dùng hình pháp quá nặng,

66
00:03:54,760 --> 00:03:57,920
lao dịch quá khắc nghiệt, khiến dân chúng oán hận.

67
00:03:58,480 --> 00:04:02,020
Vì vậy, nhà Hán ban đầu không phá bỏ hoàn toàn khung xương của Tần,

68
00:04:02,020 --> 00:04:03,240
mà làm cho nó mềm hơn.

69
00:04:04,300 --> 00:04:09,220
Hán Cao Tổ tiếp tục duy trì mô hình hoàng đế và bộ máy quận huyện ở nhiều nơi,

70
00:04:09,460 --> 00:04:13,120
nhưng đồng thời phong vương cho thân tộc và công thần ở một số vùng,

71
00:04:13,420 --> 00:04:16,360
tạo nên sự pha trộn giữa tập quyền và phân phong.

72
00:04:17,540 --> 00:04:19,780
Đây là giải pháp thực tế trong hoàn cảnh mới:

73
00:04:20,560 --> 00:04:25,080
triều đình cần kiểm soát trung ương, nhưng cũng cần trấn an những lực lượng có

74
00:04:25,080 --> 00:04:26,920
công và những vùng đất xa.

75
00:04:27,520 --> 00:04:31,520
Chính sách đầu Hán thường được mô tả là khoan sức dân.

76
00:04:31,820 --> 00:04:34,440
Sau nhiều năm chiến tranh cuối Tần và Hán Sở,

77
00:04:34,680 --> 00:04:38,240
dân cư hao tổn, ruộng đồng bỏ hoang, kinh tế kiệt quệ.

78
00:04:38,770 --> 00:04:43,460
Triều đình giảm thuế, bớt lao dịch, khuyến khích nông nghiệp.

79
00:04:43,780 --> 00:04:46,640
Tư tưởng Hoàng Lão, đề cao vô vi, dưỡng dân,

80
00:04:46,820 --> 00:04:49,380
cai trị ít can thiệp hơn so với Pháp gia khắc nghiệt,

81
00:04:49,580 --> 00:04:50,820
có ảnh hưởng trong giai đoạn đầu.

82
00:04:52,180 --> 00:04:55,180
Nhưng Lưu Bang không phải vị vua chỉ biết nhân từ.

83
00:04:55,580 --> 00:04:59,120
Ông cũng rất cảnh giác với quyền lực của công thần.

84
00:04:59,120 --> 00:05:00,840
Những người từng giúp ông đoạt thiên hạ,

85
00:05:01,260 --> 00:05:04,960
như Hàn Tín, Bành Việt, Anh Bố, lần lượt bị nghi kỵ,

86
00:05:05,360 --> 00:05:07,220
trấn áp hoặc tiêu diệt.

87
00:05:07,620 --> 00:05:12,040
Trong con mắt của hoàng đế mới, công thần là trụ cột khi đánh thiên hạ,

88
00:05:12,560 --> 00:05:15,120
nhưng có thể trở thành hiểm họa khi thiên hạ đã yên.

89
00:05:16,020 --> 00:05:20,460
Bi kịch Hàn Tín là một trong những bóng tối lớn của buổi đầu nhà Hán.

90
00:05:21,000 --> 00:05:23,300
Người từng được ca ngợi là danh tướng vô song,

91
00:05:23,560 --> 00:05:27,120
đánh đâu thắng đó, cuối cùng chết trong vòng xoáy nghi kỵ chính trị.

92
00:05:27,505 --> 00:05:31,940
Câu chuyện ấy nhắc rằng triều đại mới không chỉ được dựng bằng lý tưởng,

93
00:05:32,100 --> 00:05:35,940
mà còn bằng nỗi sợ, tính toán và máu của cả những người có công.

94
00:05:37,120 --> 00:05:40,320
Sau khi Hán Cao Tổ qua đời năm 195 TCN,

95
00:05:40,720 --> 00:05:44,360
quyền lực chuyển sang tay Hán Huệ Đế, nhưng triều đình thực sự chịu ảnh hưởng lớn

96
00:05:44,360 --> 00:05:45,860
của Lữ hậu, vợ Lưu Bang.

97
00:05:48,220 --> 00:05:51,440
Lữ hậu và những năm tháng quyền lực sau rèm

98
00:05:52,240 --> 00:05:55,900
Lữ hậu là một trong những phụ nữ quyền lực nhất lịch sử Trung Hoa cổ đại.

99
00:05:56,600 --> 00:05:59,920
Bà đã đi cùng Lưu Bang từ khi ông còn chưa là hoàng đế.

100
00:06:01,280 --> 00:06:04,380
Bà trải qua khốn khó, chiến tranh, bị bắt giữ,

101
00:06:04,540 --> 00:06:06,560
rồi trở thành hoàng hậu của một triều đại mới.

102
00:06:07,760 --> 00:06:13,320
Nhưng khi đã nắm quyền, Lữ hậu cũng để lại hình ảnh cứng rắn và đáng sợ.

103
00:06:13,580 --> 00:06:18,150
Sau khi Hán Cao Tổ chết, Hán Huệ Đế lên ngôi nhưng tính tình nhu nhược.

104
00:06:18,700 --> 00:06:21,520
Lữ hậu chi phối triều chính, trấn áp các đối thủ,

105
00:06:21,520 --> 00:06:23,000
củng cố quyền lực cho họ Lữ.

106
00:06:24,200 --> 00:06:28,020
Những câu chuyện về sự trả thù tàn nhẫn của bà với Thích phu nhân,

107
00:06:28,260 --> 00:06:32,580
sủng phi của Lưu Bang, được ghi lại trong sử liệu truyền thống với màu sắc rùng

108
00:06:33,330 --> 00:06:34,030
rợn.

109
00:06:34,080 --> 00:06:38,140
Dù một số chi tiết cổ sử có thể mang yếu tố đạo đức hóa nhân vật,

110
00:06:38,400 --> 00:06:43,380
không thể phủ nhận rằng thời Lữ hậu là giai đoạn cung đình đầy căng thẳng.

111
00:06:43,580 --> 00:06:48,000
Sau khi Hán Huệ Đế mất, Lữ hậu tiếp tục thao túng việc lập vua nhỏ tuổi.

112
00:06:48,940 --> 00:06:51,600
Họ Lữ được phong vương, nắm nhiều quyền lực,

113
00:06:51,840 --> 00:06:55,100
khiến các công thần cũ và họ Lưu bất an.

114
00:06:55,320 --> 00:07:00,000
Khi Lữ hậu qua đời năm 180 TCN, phe công thần như Chu Bột,

115
00:07:00,280 --> 00:07:02,160
Trần Bình cùng các lực lượng họ Lưu hành động,

116
00:07:02,600 --> 00:07:05,060
diệt thế lực họ Lữ và lập Lưu Hằng lên ngôi.

117
00:07:05,200 --> 00:07:06,300
Đó là Hán Văn Đế.

118
00:07:07,440 --> 00:07:09,300
Sự chuyển giao này rất quan trọng.

119
00:07:09,870 --> 00:07:13,930
Nó giúp nhà Hán thoát khỏi nguy cơ rơi vào tay ngoại thích họ Lữ,

120
00:07:14,220 --> 00:07:17,920
đồng thời mở ra một trong những thời kỳ được xem là thịnh trị đầu tiên của triều

121
00:07:17,920 --> 00:07:18,620
đại:

122
00:07:18,660 --> 00:07:19,880
Văn Cảnh chi trị.

123
00:07:21,680 --> 00:07:22,720
Văn cảnh chi trị:

124
00:07:23,060 --> 00:07:24,760
khi triều đình biết lùi một bước

125
00:07:26,260 --> 00:07:31,080
Hán Văn Đế và con là Hán Cảnh Đế trị vì trong bối cảnh nhà Hán cần phục hồi sau

126
00:07:31,100 --> 00:07:34,060
chiến tranh và xáo trộn cung đình.

127
00:07:34,600 --> 00:07:36,720
Họ chọn con đường tiết kiệm, giảm thuế,

128
00:07:36,940 --> 00:07:40,180
bớt hình phạt, khuyến khích nông nghiệp.

129
00:07:40,600 --> 00:07:43,140
Hán Văn Đế nổi tiếng là vị vua giản dị,

130
00:07:43,320 --> 00:07:44,480
tránh xa xa xỉ quá mức.

131
00:07:45,480 --> 00:07:50,480
Trong sử sách, ông thường được ca ngợi vì đức tính khoan hòa và biết thương dân.

132
00:07:51,520 --> 00:07:55,740
Dĩ nhiên, những lời ca ngợi trong sử học truyền thống luôn cần đọc với sự thận

133
00:07:55,740 --> 00:08:00,360
trọng, nhưng kết quả kinh tế xã hội giai đoạn này quả thực cho thấy nhà Hán đã

134
00:08:00,360 --> 00:08:01,480
phục hồi mạnh mẽ.

135
00:08:02,340 --> 00:08:03,540
Kho lương dần đầy.

136
00:08:03,800 --> 00:08:04,620
Dân số tăng.

137
00:08:05,480 --> 00:08:07,960
Ruộng đất được canh tác trở lại.

138
00:08:08,640 --> 00:08:12,713
Triều đình bớt can thiệp quá sâu vào đời sống dân gian.

139
00:08:12,787 --> 00:08:15,120
Bài học từ nhà Tần vẫn còn đó:

140
00:08:15,850 --> 00:08:19,920
ép dân quá mức có thể làm đế chế sụp đổ.

141
00:08:20,120 --> 00:08:22,160
Vì vậy, đầu Hán học cách để dân thở.

142
00:08:23,300 --> 00:08:26,860
Tuy nhiên, vấn đề phân phong vương quốc vẫn âm ỉ.

143
00:08:27,380 --> 00:08:29,820
Các chư hầu vương, dù phần lớn thuộc họ Lưu,

144
00:08:29,960 --> 00:08:32,840
có đất đai rộng, quân đội riêng, tài chính riêng.

145
00:08:34,040 --> 00:08:37,140
Nếu trung ương yếu, họ có thể trở thành các nước trong nước.

146
00:08:38,120 --> 00:08:40,480
Hán Cảnh Đế nghe theo đề nghị của Triều Thác,

147
00:08:40,700 --> 00:08:43,480
tìm cách cắt giảm quyền lực chư hầu.

148
00:08:43,840 --> 00:08:47,940
Điều này dẫn đến cuộc Loạn bảy nước năm 154 TCN.

149
00:08:48,600 --> 00:08:53,300
Bảy vương quốc nổi dậy, trong đó Ngô vương Lưu Tỵ là lực lượng lớn.

150
00:08:53,600 --> 00:08:57,550
Cuộc nổi loạn gây chấn động, nhưng cuối cùng bị triều đình dẹp.

151
00:08:58,140 --> 00:09:01,780
Từ sau biến cố này, quyền lực của các chư hầu bị thu hẹp rõ rệt.

152
00:09:02,780 --> 00:09:05,980
Nhà Hán tiến thêm một bước trên con đường tập quyền.

153
00:09:07,480 --> 00:09:11,880
Bằng sự khoan sức dân, ổn định kinh tế và từng bước củng cố trung ương,

154
00:09:12,220 --> 00:09:16,680
Văn Cảnh chi trị đã tạo nền tảng cho một vị hoàng đế sau này mở rộng tham vọng

155
00:09:16,680 --> 00:09:18,040
đến quy mô chưa từng có.

156
00:09:18,400 --> 00:09:19,660
Đó là Hán Vũ Đế.

157
00:09:20,455 --> 00:09:22,245
Hán vũ đế:

158
00:09:22,840 --> 00:09:25,160
khi đại hán vươn mình ra thảo nguyên và sa mạc

159
00:09:26,090 --> 00:09:29,560
Nếu Hán Văn Đế và Hán Cảnh Đế đại diện cho sự dưỡng sức,

160
00:09:29,860 --> 00:09:31,840
thì Hán Vũ Đế đại diện cho sự bùng nổ.

161
00:09:33,220 --> 00:09:37,660
Lưu Triệt, tức Hán Vũ Đế, lên ngôi năm 141 TCN.

162
00:09:38,340 --> 00:09:43,400
Ông trị vì hơn nửa thế kỷ, một trong những thời gian trị vì dài nhất trong lịch

163
00:09:43,400 --> 00:09:44,840
sử Trung Hoa cổ đại.

164
00:09:45,600 --> 00:09:48,180
Dưới thời ông, nhà Hán mở rộng lãnh thổ,

165
00:09:48,180 --> 00:09:51,120
củng cố tư tưởng chính thống, đối đầu mạnh mẽ với Hung Nô,

166
00:09:51,460 --> 00:09:55,920
mở đường giao lưu về phía tây, và biến Đại Hán thành một đế chế tự tin nhìn ra

167
00:09:55,920 --> 00:09:57,220
bên ngoài.

168
00:09:57,600 --> 00:10:00,540
Vấn đề lớn nhất ở phương bắc là Hung Nô.

169
00:10:00,540 --> 00:10:05,730
Từ đầu Hán, vì còn yếu, triều đình nhiều lần dùng chính sách hòa thân:

170
00:10:06,400 --> 00:10:10,480
gả công chúa hoặc tông nữ, tặng quà, đổi lấy hòa bình tương đối.

171
00:10:10,700 --> 00:10:12,240
Nhưng hòa bình ấy mong manh.

172
00:10:13,640 --> 00:10:16,540
Hung Nô vẫn là sức ép lớn trên biên giới.

173
00:10:17,580 --> 00:10:20,300
Hán Vũ Đế quyết định chuyển từ phòng thủ sang tấn công.

174
00:10:20,970 --> 00:10:25,540
Các danh tướng như Vệ Thanh, Hoắc Khứ Bệnh chỉ huy nhiều chiến dịch lớn.

175
00:10:26,280 --> 00:10:30,540
Kỵ binh Hán tiến sâu vào thảo nguyên, đánh vào các lực lượng Hung Nô.

176
00:10:31,240 --> 00:10:33,960
Hoắc Khứ Bệnh đặc biệt nổi tiếng vì tuổi trẻ,

177
00:10:34,380 --> 00:10:38,540
tài năng quân sự và những chiến thắng rực rỡ trước khi mất sớm.

178
00:10:39,220 --> 00:10:41,720
Những chiến dịch ấy làm suy yếu Hung Nô,

179
00:10:42,020 --> 00:10:44,000
mở rộng ảnh hưởng của Hán ở hành lang Hà Tây,

180
00:10:44,500 --> 00:10:47,540
tạo điều kiện kiểm soát con đường nối Trung Nguyên với Tây Vực.

181
00:10:48,100 --> 00:10:51,440
Chính trong bối cảnh này, Trương Khiên được cử đi sứ về phía tây.

182
00:10:52,580 --> 00:10:57,140
Ông từng bị Hung Nô bắt giữ nhiều năm, nhưng cuối cùng vẫn mang về cho triều Hán

183
00:10:57,140 --> 00:11:00,540
thông tin quý giá về các vùng đất xa như Đại Uyển,

184
00:11:00,720 --> 00:11:03,840
Đại Hạ, An Tức và những mạng lưới giao thương phía tây.

185
00:11:04,560 --> 00:11:08,280
Những chuyến đi ấy không ngay lập tức tạo ra một “Con đường Tơ lụa” như một con

186
00:11:08,280 --> 00:11:12,620
đường duy nhất có sẵn, nhưng chúng góp phần mở rộng tầm nhìn và đặt nền cho các

187
00:11:12,620 --> 00:11:14,180
tuyến giao thương Á - Âu sau này.

188
00:11:15,340 --> 00:11:19,700
Hán Vũ Đế cũng mở rộng xuống phía nam, thôn tính Nam Việt năm 111 TCN,

189
00:11:19,720 --> 00:11:23,380
đưa vùng Lĩnh Nam vào hệ thống quản lý của nhà Hán.

190
00:11:23,580 --> 00:11:26,820
Ở bán đảo Triều Tiên, sau chiến dịch chống Vệ Mãn Triều Tiên,

191
00:11:26,900 --> 00:11:30,020
nhà Hán lập các quận, trong đó nổi tiếng là Lạc Lãng,

192
00:11:30,060 --> 00:11:32,080
vào năm 108 TCN.

193
00:11:32,740 --> 00:11:37,100
Những động thái này cho thấy Đại Hán không chỉ là một triều đại cai trị trung nguyên,

194
00:11:37,260 --> 00:11:40,400
mà là một đế chế đang định hình không gian ảnh hưởng rộng lớn.

195
00:11:40,500 --> 00:11:42,360
Nhưng mọi vinh quang đều có giá.

196
00:11:43,200 --> 00:11:45,800
Chiến tranh liên miên, xây dựng, cúng tế,

197
00:11:46,000 --> 00:11:50,060
tuần du và các dự án lớn khiến quốc khố chịu áp lực.

198
00:11:50,480 --> 00:11:52,140
Triều đình phải tăng cường độc quyền muối,

199
00:11:52,340 --> 00:11:56,280
sắt, rượu, cải cách tiền tệ, đánh thuế thương nhân.

200
00:11:56,570 --> 00:12:01,840
Tang Hoằng Dương và các chính sách tài chính thời Vũ Đế giúp duy trì cỗ máy đế

201
00:12:01,840 --> 00:12:05,900
quốc, nhưng cũng làm dấy lên tranh luận về vai trò của nhà nước trong kinh tế.

202
00:12:06,900 --> 00:12:09,720
Hán Vũ Đế là một vị vua hùng tài đại lược,

203
00:12:10,280 --> 00:12:12,500
nhưng cuối đời ông cũng đối mặt với bi kịch.

204
00:12:13,860 --> 00:12:18,360
Vụ巫蛊, thường gọi là họa vu cổ, liên quan đến cáo buộc dùng bùa chú nguyền rủa,

205
00:12:18,380 --> 00:12:21,820
dẫn đến cái chết của Thái tử Lưu Cứ và nhiều người trong hoàng tộc.

206
00:12:23,120 --> 00:12:26,820
Đây là một trong những thảm kịch cung đình đau đớn nhất thời Tây Hán.

207
00:12:27,920 --> 00:12:30,540
Cuối đời, Hán Vũ Đế ban Luân Đài chiếu,

208
00:12:30,540 --> 00:12:34,220
được hiểu là lời tự kiểm điểm về những chính sách quá tốn sức dân,

209
00:12:34,220 --> 00:12:38,480
dù cách diễn giải văn bản này vẫn được giới nghiên cứu bàn luận.

210
00:12:38,680 --> 00:12:41,640
Dẫu vậy, hình ảnh ấy khiến câu chuyện của ông phức tạp hơn:

211
00:12:42,940 --> 00:12:45,180
một hoàng đế đã đưa Đại Hán lên đỉnh cao,

212
00:12:45,300 --> 00:12:48,940
nhưng cũng nhìn thấy cái giá mà dân chúng và triều đình phải trả.

213
00:12:49,950 --> 00:12:53,240
Nho học lên ngôi và bộ mặt mới của đế chế

214
00:12:55,040 --> 00:13:00,100
Một thay đổi sâu sắc dưới thời Hán Vũ Đế là sự trỗi dậy của Nho học trong vai trò

215
00:13:00,100 --> 00:13:01,720
hệ tư tưởng chính thống.

216
00:13:01,720 --> 00:13:05,720
Đổng Trọng Thư là nhân vật quan trọng trong quá trình này.

217
00:13:06,780 --> 00:13:09,140
Ông đề xuất kết hợp Nho học với tư tưởng âm dương,

218
00:13:09,370 --> 00:13:12,060
thiên nhân cảm ứng, nhấn mạnh trật tự quân thần,

219
00:13:12,340 --> 00:13:14,860
phụ tử, lễ nghĩa và vai trò đạo đức của hoàng đế.

220
00:13:15,580 --> 00:13:19,160
Câu nói thường được tóm lược là “bãi truất bách gia,

221
00:13:19,180 --> 00:13:21,840
độc tôn Nho thuật” phản ánh xu hướng đề cao Nho học,

222
00:13:22,200 --> 00:13:25,760
dù thực tế nhà Hán vẫn sử dụng nhiều yếu tố Pháp gia trong quản trị.

223
00:13:26,720 --> 00:13:28,460
Đây là điểm quan trọng:

224
00:13:28,560 --> 00:13:32,900
đế chế Hán không đơn giản là một nhà nước Nho giáo thuần túy.

225
00:13:33,060 --> 00:13:35,320
Nó dùng Nho học để tạo tính chính danh,

226
00:13:35,460 --> 00:13:36,780
giáo hóa quan lại và xã hội;

227
00:13:37,240 --> 00:13:39,000
nhưng trong bộ máy hành chính, luật pháp,

228
00:13:39,160 --> 00:13:43,360
thuế khóa, quân sự, nhiều phương pháp thực dụng vẫn tiếp tục tồn tại.

229
00:13:43,880 --> 00:13:49,287
Có thể nói, nhà Hán khoác lên khung xương pháp trị một lớp áo đạo đức Nho gia.

230
00:13:49,680 --> 00:13:52,640
Thái học được thiết lập, kinh điển Nho gia được coi trọng,

231
00:13:52,760 --> 00:13:57,100
con đường làm quan dần gắn với học vấn và sự hiểu biết kinh điển.

232
00:13:57,320 --> 00:14:00,960
Quá trình này chưa phải khoa cử hoàn chỉnh như các triều đại sau,

233
00:14:01,160 --> 00:14:05,700
nhưng nó đặt nền cho truyền thống quan liêu học thuật kéo dài nhiều thế kỷ.

234
00:14:05,840 --> 00:14:11,340
Cùng lúc, sử học Trung Hoa đạt một cột mốc lớn với Tư Mã Thiên và bộ Sử ký.

235
00:14:12,480 --> 00:14:15,280
Tư Mã Thiên chịu nhục hình sau vụ bênh vực Lý Lăng,

236
00:14:15,420 --> 00:14:17,600
nhưng vẫn hoàn thành công trình sử học đồ sộ,

237
00:14:17,940 --> 00:14:20,600
ghi lại từ truyền thuyết Hoàng Đế đến thời Hán Vũ Đế.

238
00:14:21,720 --> 00:14:24,380
Sử ký không chỉ là kho tư liệu lịch sử,

239
00:14:24,580 --> 00:14:28,440
mà còn là tác phẩm văn chương lớn, nơi số phận con người hiện lên với bi kịch,

240
00:14:28,620 --> 00:14:30,600
khí phách, tham vọng và giới hạn.

241
00:14:31,700 --> 00:14:35,000
Nhờ những nền tảng tư tưởng, hành chính và văn hóa ấy,

242
00:14:35,340 --> 00:14:37,900
nhà Hán không chỉ mạnh bằng quân đội.

243
00:14:37,980 --> 00:14:42,300
Nó còn tạo ra một khuôn mẫu văn minh mà nhiều thế hệ sau nhìn lại như một thời

244
00:14:42,300 --> 00:14:44,200
đại định hình bản sắc.

245
00:14:44,260 --> 00:14:49,200
Chính từ nhà Hán, người Hoa về sau thường tự gọi mình là “Hán nhân”, chữ viết là

246
00:14:49,200 --> 00:14:53,480
Hán tự”, ngôn ngữ và văn hóa cũng gắn với tên gọi Hán.

247
00:14:53,740 --> 00:14:57,400
Một triều đại đã trở thành một cái tên của cả nền văn minh.

248
00:14:59,100 --> 00:15:03,260
Sau ánh hào quang, những vết nứt bắt đầu lan

249
00:15:03,260 --> 00:15:07,320
Sau Hán Vũ Đế, nhà Tây Hán vẫn tiếp tục tồn tại hơn một thế kỷ,

250
00:15:07,600 --> 00:15:11,520
có những giai đoạn ổn định và những vị vua được đánh giá tích cực như Hán Tuyên

251
00:15:11,520 --> 00:15:12,220
Đế.

252
00:15:13,140 --> 00:15:17,540
Hán Chiêu Đế lên ngôi khi còn nhỏ, quyền lực ban đầu nằm trong tay các đại thần

253
00:15:17,540 --> 00:15:18,740
phụ chính như Hoắc Quang.

254
00:15:19,920 --> 00:15:24,880
Sau đó, Hán Tuyên Đế, vốn từng trải qua những năm tháng khó khăn vì liên quan đến

255
00:15:24,880 --> 00:15:28,840
bi kịch của Thái tử Lưu Cứ, lên ngôi và trở thành một hoàng đế có năng lực.

256
00:15:30,220 --> 00:15:35,460
Thời Chiêu Tuyên thường được xem là giai đoạn phục hồi sau sự hao tổn cuối thời

257
00:15:35,460 --> 00:15:36,160
Vũ Đế.

258
00:15:37,220 --> 00:15:40,460
Nhà Hán tiếp tục quản lý Tây Vực, duy trì ảnh hưởng rộng,

259
00:15:40,580 --> 00:15:41,880
kinh tế phục hồi phần nào.

260
00:15:42,820 --> 00:15:45,120
Nhưng những vấn đề sâu xa vẫn tồn tại.

261
00:15:46,010 --> 00:15:49,360
Ruộng đất dần tập trung vào tay hào cường địa phương.

262
00:15:50,780 --> 00:15:55,380
Nông dân mất đất trở thành tá điền, nô tỳ hoặc dân lưu tán.

263
00:15:55,680 --> 00:15:57,880
Bộ máy quan liêu ngày càng phức tạp.

264
00:15:58,940 --> 00:16:02,160
Ngoại thích, tức họ hàng bên mẹ hoặc bên vợ của hoàng đế,

265
00:16:02,160 --> 00:16:06,320
nhiều lần can dự triều chính, nhất là khi hoàng đế lên ngôi còn nhỏ.

266
00:16:06,880 --> 00:16:11,140
Trong một triều đại kéo dài, nguy cơ không phải lúc nào cũng đến từ cuộc tấn công

267
00:16:11,200 --> 00:16:11,900
bên ngoài.

268
00:16:12,560 --> 00:16:16,080
Nó có thể đến từ những vết nứt nhỏ:

269
00:16:16,100 --> 00:16:19,080
một đại tộc mua thêm ruộng, một nông dân mất đất,

270
00:16:19,400 --> 00:16:21,980
một hoàng đế nhỏ tuổi, một họ ngoại thích nắm quyền,

271
00:16:22,220 --> 00:16:24,380
một quan lại địa phương coi dân như nguồn thu,

272
00:16:24,780 --> 00:16:27,740
một triều đình xa dần khỏi đời sống thực tế.

273
00:16:28,020 --> 00:16:30,820
Đến cuối Tây Hán, quyền lực rơi vào tay họ Vương,

274
00:16:31,040 --> 00:16:32,900
đặc biệt là Vương Mãng.

275
00:16:33,380 --> 00:16:35,690
Vương Mãng ban đầu xây dựng hình ảnh khiêm nhường,

276
00:16:35,980 --> 00:16:38,660
đạo đức, một người Nho gia kiểu mẫu.

277
00:16:38,660 --> 00:16:42,120
Ông được ca ngợi là người biết lễ, biết nhường,

278
00:16:42,360 --> 00:16:43,420
biết lo cho thiên hạ.

279
00:16:44,700 --> 00:16:49,380
Nhưng trong chính trị, đạo đức công khai đôi khi cũng là chiếc áo khoác cho tham

280
00:16:49,380 --> 00:16:50,780
vọng sâu kín.

281
00:16:51,440 --> 00:16:54,580
Năm 9, Vương Mãng phế nhà Hán, lập triều Tân.

282
00:16:54,760 --> 00:16:56,080
Tây Hán kết thúc.

283
00:16:57,420 --> 00:16:59,040
Nhưng câu chuyện nhà Hán chưa hết.

284
00:17:01,560 --> 00:17:04,600
Vương mãng và giấc mộng cải cách vỡ trong biển lửa

285
00:17:05,540 --> 00:17:08,160
Vương Mãng là một nhân vật gây tranh luận.

286
00:17:08,680 --> 00:17:12,460
Trong mắt nhiều sử gia truyền thống, ông là kẻ soán ngôi,

287
00:17:12,720 --> 00:17:14,160
làm gián đoạn chính thống nhà Hán.

288
00:17:15,440 --> 00:17:19,240
Nhưng nếu nhìn kỹ, Vương Mãng không chỉ là một kẻ cướp ngai vàng đơn giản.

289
00:17:20,620 --> 00:17:24,020
Ông muốn cải cách xã hội theo lý tưởng cổ điển của Nho gia,

290
00:17:24,260 --> 00:17:27,280
khôi phục những mô hình được cho là thời thánh vương xưa.

291
00:17:28,440 --> 00:17:31,280
Ông đổi tên chức quan, cải cách tiền tệ nhiều lần,

292
00:17:31,500 --> 00:17:35,960
tìm cách hạn chế mua bán ruộng đất, gọi ruộng là “vương điền”, nô tỳ là “tư thuộc

293
00:17:36,200 --> 00:17:38,280
can thiệp mạnh vào kinh tế và trật tự xã hội.

294
00:17:39,500 --> 00:17:43,060
Nhưng cải cách của ông gặp quá nhiều vấn đề:

295
00:17:43,280 --> 00:17:46,860
thiếu thực tế, thay đổi liên tục, làm rối loạn tiền tệ,

296
00:17:47,280 --> 00:17:51,360
đụng chạm lợi ích hào cường, trong khi thiên tai và khủng hoảng xã hội ngày càng

297
00:17:51,360 --> 00:17:52,280
nghiêm trọng.

298
00:17:53,160 --> 00:17:57,120
Sông Hoàng Hà đổi dòng, lũ lụt và mất mùa khiến dân chúng khốn đốn.

299
00:17:57,120 --> 00:17:58,960
Nông dân nổi dậy ở nhiều nơi.

300
00:18:00,640 --> 00:18:05,020
Nổi bật là khởi nghĩa Xích Mi, với nghĩa quân được cho là vẽ lông mày đỏ để phân

301
00:18:05,020 --> 00:18:09,060
biệt, và Lục Lâm, lực lượng nổi dậy ở vùng núi rừng.

302
00:18:09,530 --> 00:18:13,240
Triều Tân của Vương Mãng không đủ sức chống đỡ.

303
00:18:13,540 --> 00:18:17,520
Năm 23, Trường An thất thủ, Vương Mãng bị giết.

304
00:18:17,830 --> 00:18:22,040
Giấc mộng cải cách theo lý tưởng cổ xưa kết thúc trong hỗn loạn.

305
00:18:22,880 --> 00:18:26,520
Nhưng giữa thời loạn ấy, một người thuộc dòng dõi họ Lưu xuất hiện.

306
00:18:26,520 --> 00:18:28,140
Ông tên là Lưu Tú.

307
00:18:30,470 --> 00:18:34,430
Lưu tú và sự trở lại của ngọn cờ đại hán

308
00:18:34,870 --> 00:18:38,810
Lưu Tú không phải kiểu nhân vật bước ra với tiếng sấm ngay từ đầu.

309
00:18:39,830 --> 00:18:44,830
Ông là hậu duệ xa của hoàng tộc Hán, sống trong thời mà danh nghĩa họ Lưu vẫn còn

310
00:18:44,830 --> 00:18:45,910
sức hiệu triệu mạnh mẽ.

311
00:18:47,150 --> 00:18:49,390
Khi thiên hạ nổi loạn chống Vương Mãng,

312
00:18:49,430 --> 00:18:51,770
nhiều lực lượng nhân danh khôi phục nhà Hán.

313
00:18:52,390 --> 00:18:56,290
Anh trai của Lưu Tú là Lưu Diễn có uy tín và tham vọng,

314
00:18:56,290 --> 00:18:59,650
nhưng bị chính lực lượng Hán Canh Thủy nghi kỵ và giết.

315
00:18:59,990 --> 00:19:02,450
Lưu Tú phải nhẫn nhịn, che giấu nỗi đau,

316
00:19:02,650 --> 00:19:05,450
tiếp tục hành động trong một thế cờ nguy hiểm.

317
00:19:05,830 --> 00:19:09,330
Sự kiên nhẫn ấy cho thấy phẩm chất lớn của ông:

318
00:19:10,510 --> 00:19:13,510
không để cảm xúc phá hỏng thời cơ.

319
00:19:13,590 --> 00:19:17,150
Qua nhiều chiến dịch, Lưu Tú dần đánh bại các thế lực cát cứ.

320
00:19:18,570 --> 00:19:22,010
Năm 25, ông lên ngôi hoàng đế, tức Hán Quang Vũ Đế,

321
00:19:22,010 --> 00:19:23,330
mở đầu Đông Hán.

322
00:19:23,890 --> 00:19:28,030
Kinh đô được đặt ở Lạc Dương, nên giai đoạn này thường được gọi là Đông Hán,

323
00:19:28,390 --> 00:19:30,330
phân biệt với Tây Hán đóng đô ở Trường An.

324
00:19:31,550 --> 00:19:33,450
Quang Vũ Đế là vị vua phục hưng.

325
00:19:34,690 --> 00:19:36,950
Ông không chỉ khôi phục danh nghĩa nhà Hán,

326
00:19:37,150 --> 00:19:39,830
mà còn cố gắng giảm nhẹ gánh nặng sau chiến tranh,

327
00:19:39,990 --> 00:19:43,850
ổn định xã hội, dùng người thận trọng, tránh những chiến dịch quá tốn kém.

328
00:19:45,130 --> 00:19:49,470
Ông hiểu rằng một triều đại vừa sống lại không thể lập tức lao vào phô trương quyền

329
00:19:49,470 --> 00:19:50,430
lực.

330
00:19:50,430 --> 00:19:53,570
Dưới thời Quang Vũ và các vua đầu Đông Hán như Minh Đế,

331
00:19:53,780 --> 00:19:56,430
Chương Đế, triều đại tương đối ổn định.

332
00:19:57,070 --> 00:19:59,090
Nhà Hán củng cố lại hệ thống hành chính,

333
00:19:59,330 --> 00:20:03,790
phục hồi kinh tế, tiếp tục ảnh hưởng ở Tây Vực trong một số giai đoạn.

334
00:20:04,030 --> 00:20:06,930
Ban Siêu, nhà quân sự và ngoại giao nổi tiếng,

335
00:20:07,130 --> 00:20:11,830
đóng vai trò lớn trong việc khôi phục ảnh hưởng của Hán ở Tây Vực vào thế kỷ I.

336
00:20:12,390 --> 00:20:16,690
Phật giáo cũng bắt đầu được truyền vào Trung Hoa rõ rệt hơn trong thời Đông Hán,

337
00:20:16,690 --> 00:20:21,690
dù quá trình này diễn ra từng bước và còn nhiều chi tiết cần thận trọng khi kể.

338
00:20:22,570 --> 00:20:27,210
Truyền thuyết về Minh Đế mộng thấy người vàng rồi sai sứ đi Tây Vực thường được

339
00:20:27,210 --> 00:20:29,110
nhắc trong lịch sử Phật giáo Trung Hoa,

340
00:20:29,250 --> 00:20:32,430
nhưng khi viết lịch sử cần hiểu đó là câu chuyện mang màu sắc truyền thống,

341
00:20:32,650 --> 00:20:36,690
không phải chi tiết có thể xác minh hoàn toàn theo tiêu chuẩn hiện đại.

342
00:20:37,850 --> 00:20:41,850
Đông Hán vì vậy không chỉ là sự nối lại của một triều đại.

343
00:20:41,850 --> 00:20:46,630
Nó là giai đoạn Trung Hoa tiếp tục mở cửa với những luồng tư tưởng và giao lưu

344
00:20:46,630 --> 00:20:47,330
mới.

345
00:20:48,050 --> 00:20:49,850
Nhưng một căn bệnh cũ lại trở về.

346
00:20:52,040 --> 00:20:55,140
Ngoại thích, hoạn quan và cung điện đầy bóng tối

347
00:20:56,820 --> 00:20:59,380
Đông Hán có một điểm yếu nghiêm trọng:

348
00:21:00,100 --> 00:21:03,380
nhiều hoàng đế lên ngôi khi còn rất nhỏ và chết sớm.

349
00:21:04,180 --> 00:21:08,340
Khi hoàng đế nhỏ tuổi, thái hậu và họ ngoại thích thường nắm quyền.

350
00:21:08,820 --> 00:21:11,960
Khi hoàng đế trưởng thành và muốn thoát khỏi ngoại thích,

351
00:21:11,960 --> 00:21:14,900
ông lại dựa vào hoạn quan trong cung.

352
00:21:15,040 --> 00:21:17,160
Hoạn quan giúp hoàng đế giành lại quyền lực,

353
00:21:17,460 --> 00:21:19,380
rồi chính họ trở thành một thế lực mới.

354
00:21:20,480 --> 00:21:22,120
Vòng xoáy ấy lặp đi lặp lại:

355
00:21:22,360 --> 00:21:24,800
ngoại thích lộng quyền, hoạn quan phản công,

356
00:21:24,960 --> 00:21:26,800
rồi hoạn quan lộng quyền.

357
00:21:27,120 --> 00:21:31,160
Triều đình vì thế ngày càng bị chia rẽ bởi phe phái.

358
00:21:31,780 --> 00:21:36,460
Những sĩ đại phu, quan lại Nho học và trí thức địa phương bất mãn trước sự thao

359
00:21:36,460 --> 00:21:37,340
túng của hoạn quan.

360
00:21:38,480 --> 00:21:43,200
Cuối thế kỷ II, xảy ra các vụ Đảng Cố, trong đó nhiều sĩ nhân bị cấm tham gia chính

361
00:21:43,200 --> 00:21:48,320
trị, bị bắt bớ hoặc đàn áp vì bị coi là kết bè phái chống lại hoạn quan.

362
00:21:48,660 --> 00:21:53,300
Khi tiếng nói ngay thẳng bị bịt miệng, triều đình mất dần khả năng tự sửa sai.

363
00:21:54,600 --> 00:21:58,460
Ở bên ngoài cung điện, hào cường địa phương ngày càng mạnh.

364
00:21:58,700 --> 00:22:01,880
Các đại gia tộc sở hữu ruộng đất rộng, có người lệ thuộc,

365
00:22:02,120 --> 00:22:03,260
có ảnh hưởng riêng.

366
00:22:03,500 --> 00:22:05,140
Nông dân mất đất ngày càng nhiều.

367
00:22:06,460 --> 00:22:11,140
Thiên tai, dịch bệnh, thuế khóa, tham nhũng khiến đời sống dân chúng khốn cùng.

368
00:22:11,920 --> 00:22:15,580
Một triều đại có thể trông vẫn uy nghi trong nghi lễ triều đình,

369
00:22:15,760 --> 00:22:20,880
nhưng nếu gốc rễ ở làng quê đã mục, chỉ cần một cơn gió lớn là cả cây sẽ rung chuyển.

370
00:22:21,060 --> 00:22:23,760
Cơn gió ấy đến năm 184.

371
00:22:25,620 --> 00:22:28,380
Khăn vàng nổi dậy và tiếng kêu từ đáy xã hội

372
00:22:30,300 --> 00:22:33,640
Năm 184, khởi nghĩa Khăn Vàng bùng nổ.

373
00:22:33,860 --> 00:22:36,320
Lãnh tụ tinh thần của phong trào là Trương Giác,

374
00:22:36,800 --> 00:22:39,120
người sáng lập Thái Bình Đạo.

375
00:22:39,120 --> 00:22:43,500
Trong một thời đại bệnh tật, mất mùa, bất công và tuyệt vọng,

376
00:22:43,620 --> 00:22:46,120
tôn giáo cứu thế có sức hấp dẫn rất lớn.

377
00:22:47,140 --> 00:22:49,300
Người dân không chỉ cần cơm ăn;

378
00:22:49,560 --> 00:22:54,320
họ cần một lời giải thích cho đau khổ và một niềm tin rằng trời đất có thể đổi

379
00:22:54,320 --> 00:22:55,120
thay.

380
00:22:55,880 --> 00:22:57,820
Khẩu hiệu nổi tiếng của Khăn Vàng là:

381
00:22:59,420 --> 00:23:03,580
Thương thiên dĩ tử, Hoàng thiên đương lập”, nghĩa là trời xanh đã chết,

382
00:23:03,740 --> 00:23:05,120
trời vàng sẽ lập.

383
00:23:06,020 --> 00:23:08,140
Đó không chỉ là lời kêu gọi nổi loạn.

384
00:23:10,340 --> 00:23:14,140
Đó là tuyên bố rằng trật tự cũ đã mất tính chính danh.

385
00:23:15,040 --> 00:23:18,860
Nghĩa quân đội khăn vàng trên đầu, nổi dậy ở nhiều châu quận.

386
00:23:19,300 --> 00:23:24,140
Triều đình Đông Hán hoảng sợ, phải huy động quân đội và trao thêm quyền cho các

387
00:23:24,140 --> 00:23:26,300
tướng lĩnh địa phương để dẹp loạn.

388
00:23:26,900 --> 00:23:29,520
Cuộc khởi nghĩa chính bị đàn áp, Trương Giác chết,

389
00:23:29,780 --> 00:23:33,400
nhiều lực lượng Khăn Vàng tan rã hoặc tiếp tục hoạt động lẻ tẻ.

390
00:23:34,060 --> 00:23:39,000
Nhưng hậu quả lớn nhất không phải là triều đình thắng hay nghĩa quân thua.

391
00:23:39,320 --> 00:23:42,780
Hậu quả lớn nhất là quyền lực quân sự địa phương phình to.

392
00:23:43,700 --> 00:23:47,680
Để dẹp loạn, triều đình phải dựa vào các tướng và châu mục ở địa phương.

393
00:23:48,620 --> 00:23:51,080
Những người này có quân, có lương, có địa bàn,

394
00:23:51,320 --> 00:23:53,140
có mạng lưới riêng.

395
00:23:53,420 --> 00:23:56,380
Khi trung ương yếu, họ không còn chỉ là quan lại của hoàng đế.

396
00:23:57,680 --> 00:23:59,780
Họ trở thành những lãnh chúa tương lai.

397
00:24:00,760 --> 00:24:04,160
Trong số những nhân vật nổi lên từ thời loạn cuối Hán có Tào Tháo,

398
00:24:04,660 --> 00:24:08,680
Lưu Bị, Tôn Kiên, Viên Thiệu, Đổng Trác và nhiều người khác.

399
00:24:09,330 --> 00:24:13,220
Cánh cửa dẫn đến thời Tam Quốc đã bắt đầu mở.

400
00:24:15,060 --> 00:24:17,720
Đổng trác và kinh thành bị kéo vào lửa

401
00:24:19,100 --> 00:24:21,540
Năm 189, Hán Linh Đế qua đời.

402
00:24:21,780 --> 00:24:23,920
Triều đình rơi vào khủng hoảng kế vị.

403
00:24:24,780 --> 00:24:26,440
Ngoại thích Hà Tiến muốn diệt hoạn quan,

404
00:24:27,100 --> 00:24:29,100
nhưng hành động thiếu quyết đoán.

405
00:24:29,640 --> 00:24:31,260
Hoạn quan giết Hà Tiến.

406
00:24:31,260 --> 00:24:34,620
Các lực lượng quân sự được gọi vào kinh thành.

407
00:24:34,800 --> 00:24:37,940
Trong hỗn loạn ấy, Đổng Trác, một quân phiệt từ Lương Châu,

408
00:24:38,260 --> 00:24:39,060
tiến vào Lạc Dương.

409
00:24:40,400 --> 00:24:42,960
Đổng Trác nắm hoàng đế trong tay, phế Thiếu Đế,

410
00:24:43,200 --> 00:24:44,260
lập Hiến Đế.

411
00:24:45,220 --> 00:24:49,560
Ông dùng bạo lực và sự tàn nhẫn để khống chế triều đình.

412
00:24:49,820 --> 00:24:53,260
Lạc Dương, kinh đô Đông Hán, chìm trong sợ hãi.

413
00:24:54,100 --> 00:24:57,080
Khi liên quân các chư hầu chống Đổng Trác hình thành,

414
00:24:57,080 --> 00:25:01,060
ông ép dời đô về Trường An và cho đốt phá Lạc Dương.

415
00:25:01,480 --> 00:25:05,560
Một trung tâm văn minh bị kéo vào biển lửa bởi chính những người nhân danh bảo

416
00:25:05,560 --> 00:25:06,940
vệ quyền lực.

417
00:25:07,420 --> 00:25:12,160
Đổng Trác cuối cùng bị Lữ Bố giết năm 192 theo mưu của Vương Doãn.

418
00:25:12,620 --> 00:25:14,760
Nhưng cái chết của ông không cứu được nhà Hán.

419
00:25:16,100 --> 00:25:18,140
Nó chỉ làm hỗn loạn đổi hình dạng.

420
00:25:19,460 --> 00:25:23,280
Hoàng đế Hiến Đế trở thành con cờ trong tay các thế lực.

421
00:25:23,620 --> 00:25:27,520
Các chư hầu nhân danh phò Hán, nhưng thực chất mở rộng lãnh địa riêng.

422
00:25:27,640 --> 00:25:30,440
Viên Thiệu hùng mạnh ở phương bắc.

423
00:25:30,680 --> 00:25:35,620
Tào Tháo đón Hiến Đế về Hứa, dùng danh nghĩa thiên tử để hiệu lệnh chư hầu.

424
00:25:35,940 --> 00:25:38,980
Lưu Bị, người nhận mình là hậu duệ hoàng tộc Hán,

425
00:25:39,240 --> 00:25:41,680
phiêu bạt nhiều nơi trước khi có căn cứ ở Ích Châu.

426
00:25:42,900 --> 00:25:45,660
Tôn Quyền kế thừa cơ nghiệp Giang Đông từ cha và anh.

427
00:25:47,200 --> 00:25:49,900
Nhà Hán lúc này vẫn còn hoàng đế, vẫn còn niên hiệu,

428
00:25:50,140 --> 00:25:51,900
vẫn còn triều nghi.

429
00:25:52,320 --> 00:25:54,260
Nhưng thực quyền đã rời khỏi ngai vàng.

430
00:25:56,280 --> 00:25:59,800
Tào tháo, lưu bị, tôn quyền và bóng hình tam quốc

431
00:26:01,260 --> 00:26:03,520
Tào Tháo là nhân vật phức tạp.

432
00:26:03,660 --> 00:26:05,480
Ông vừa là quyền thần khống chế hoàng đế,

433
00:26:05,720 --> 00:26:09,460
vừa là nhà chính trị và quân sự có năng lực phi thường.

434
00:26:09,980 --> 00:26:14,120
Ông thống nhất phần lớn phương bắc sau khi đánh bại Viên Thiệu ở Quan Độ năm 200,

435
00:26:14,980 --> 00:26:17,680
một chiến thắng quan trọng dù lực lượng ban đầu yếu hơn.

436
00:26:18,880 --> 00:26:21,200
Tào Tháo cải cách đồn điền, thu hút nhân tài,

437
00:26:21,480 --> 00:26:23,120
xây dựng nền tảng cho nước Ngụy sau này.

438
00:26:24,240 --> 00:26:25,640
Lưu Bị là một hình ảnh khác.

439
00:26:26,160 --> 00:26:29,120
Ông không có nền tảng mạnh lúc đầu, nhiều lần thất bại,

440
00:26:29,380 --> 00:26:30,560
nhiều lần nương nhờ người khác.

441
00:26:31,760 --> 00:26:34,720
Nhưng ông có danh nghĩa họ Lưu, có khả năng thu phục lòng người,

442
00:26:35,080 --> 00:26:38,160
và về sau có những cộng sự xuất sắc như Gia Cát Lượng,

443
00:26:38,450 --> 00:26:41,640
Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân, Pháp Chính.

444
00:26:42,370 --> 00:26:47,400
Dưới ngòi bút văn học sau này, Lưu Bị trở thành biểu tượng của chính thống và nhân

445
00:26:47,400 --> 00:26:51,820
nghĩa, dù trong lịch sử ông cũng là một chính trị gia thực tế trong thời loạn.

446
00:26:52,340 --> 00:26:55,320
Tôn Quyền ở Giang Đông thì khôn khéo giữ cơ nghiệp,

447
00:26:55,460 --> 00:26:58,660
dựa vào địa thế sông nước và đội ngũ nhân tài như Chu Du,

448
00:26:58,800 --> 00:27:00,820
Lỗ Túc, Lã Mông, Lục Tốn.

449
00:27:01,880 --> 00:27:05,840
Ông không vội lao vào những canh bạc quá nguy hiểm nếu có thể giữ thế đứng lâu

450
00:27:05,840 --> 00:27:06,540
dài.

451
00:27:07,900 --> 00:27:10,820
Năm 208, trận Xích Bích trở thành bước ngoặt.

452
00:27:11,820 --> 00:27:16,780
Tào Tháo đem quân nam tiến, nhưng liên minh Tôn Quyền - Lưu Bị chống trả.

453
00:27:17,190 --> 00:27:20,560
Dưới sự chỉ huy của Chu Du và các tướng Giang Đông,

454
00:27:20,560 --> 00:27:22,580
quân Tào thất bại.

455
00:27:22,880 --> 00:27:24,880
Những chi tiết nổi tiếng như mượn gió đông,

456
00:27:25,140 --> 00:27:28,840
thuyền cỏ mượn tên thuộc nhiều về văn học Tam Quốc diễn nghĩa đời sau;

457
00:27:29,400 --> 00:27:33,200
khi kể lịch sử, cần phân biệt giữa sự kiện chính và lớp truyền kỳ.

458
00:27:34,100 --> 00:27:38,300
Nhưng điều chắc chắn là Xích Bích đã ngăn Tào Tháo thống nhất thiên hạ,

459
00:27:38,640 --> 00:27:40,790
tạo điều kiện hình thành thế chân vạc.

460
00:27:41,300 --> 00:27:46,420
Từ đây, nhà Hán chỉ còn là cái bóng che lên cuộc tranh đoạt giữa ba thế lực lớn.

461
00:27:48,230 --> 00:27:49,150
Năm 220:

462
00:27:49,150 --> 00:27:52,217
khi ngọn đèn hán thất tắt dần

463
00:27:52,750 --> 00:27:54,290
Tào Tháo qua đời năm 220.

464
00:27:55,330 --> 00:27:59,530
Con ông là Tào Phi kế vị chức Ngụy vương và thừa hưởng quyền lực thực tế ở phương

465
00:27:59,530 --> 00:28:00,230
bắc.

466
00:28:01,110 --> 00:28:03,770
Cùng năm ấy, Tào Phi ép Hán Hiến Đế nhường ngôi,

467
00:28:04,030 --> 00:28:05,090
lập nhà Ngụy.

468
00:28:05,230 --> 00:28:07,350
Nhà Hán chính thức kết thúc.

469
00:28:07,530 --> 00:28:10,890
Từ năm 202 TCN, khi Lưu Bang lập Tây Hán,

470
00:28:11,090 --> 00:28:16,410
đến năm 220, khi Hiến Đế thoái vị, nhà Hán kéo dài hơn bốn thế kỷ nếu tính cả giai

471
00:28:16,410 --> 00:28:18,170
đoạn gián đoạn bởi Vương Mãng.

472
00:28:18,930 --> 00:28:23,390
Đó là một trong những triều đại lớn nhất và có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch

473
00:28:23,390 --> 00:28:26,170
sử Trung Hoa cũng như lịch sử thế giới cổ đại.

474
00:28:27,070 --> 00:28:30,170
Cái kết của nhà Hán không phải một tiếng nổ bất ngờ.

475
00:28:30,800 --> 00:28:34,170
Nó là tiếng thở dài kéo dài qua nhiều thế hệ:

476
00:28:34,680 --> 00:28:36,990
ruộng đất tập trung, dân nghèo khốn cùng,

477
00:28:37,250 --> 00:28:40,170
hoạn quan và ngoại thích tranh quyền, sĩ nhân bị đàn áp,

478
00:28:40,370 --> 00:28:43,090
khởi nghĩa nông dân bùng phát, quân phiệt địa phương lớn mạnh,

479
00:28:43,330 --> 00:28:45,290
hoàng đế mất thực quyền.

480
00:28:45,610 --> 00:28:47,350
Một triều đại không chết trong một ngày.

481
00:28:48,950 --> 00:28:53,170
Nó chết từ khi những vấn đề không được giải quyết cứ truyền từ đời này sang đời

482
00:28:53,170 --> 00:28:53,870
khác.

483
00:28:54,990 --> 00:28:59,390
Sau năm 220, Lưu Bị lập Thục Hán năm 221,

484
00:28:59,730 --> 00:29:02,030
tự nhận nối tiếp chính thống nhà Hán.

485
00:29:02,630 --> 00:29:05,490
Tôn Quyền về sau xưng đế ở Đông Ngô.

486
00:29:05,820 --> 00:29:09,050
Thời Tam Quốc mở ra, với chiến tranh, mưu lược,

487
00:29:09,370 --> 00:29:12,510
anh hùng và bi kịch kéo dài nhiều thập kỷ.

488
00:29:12,910 --> 00:29:15,360
Nhưng dù ngọn đèn Hán thất tắt trong cung điện,

489
00:29:15,590 --> 00:29:18,410
ánh sáng của thời Hán vẫn còn lại trong văn hóa,

490
00:29:18,490 --> 00:29:19,690
thể chế và ký ức.

491
00:29:20,550 --> 00:29:24,230
Bốn trăm năm để định hình một nền văn minh

492
00:29:25,990 --> 00:29:28,330
Nhà Hán là một triều đại của những đối lập lớn.

493
00:29:29,770 --> 00:29:32,390
Nó bắt đầu từ một người áo vải đánh bại bá vương.

494
00:29:33,650 --> 00:29:37,490
Nó học bài học khoan sức dân từ sự sụp đổ của nhà Tần,

495
00:29:37,710 --> 00:29:41,630
rồi lại có lúc đẩy dân chúng vào gánh nặng chiến tranh và thuế khóa.

496
00:29:42,050 --> 00:29:45,690
Nó đề cao Nho học và lễ nghĩa, nhưng vẫn dùng luật pháp,

497
00:29:45,770 --> 00:29:47,330
quyền lực và mưu thuật.

498
00:29:48,090 --> 00:29:50,510
Nó mở rộng biên cương, nối Trung Nguyên với Tây Vực,

499
00:29:51,330 --> 00:29:54,490
làm suy yếu Hung Nô, đặt nền cho giao thương Á - Âu,

500
00:29:54,710 --> 00:29:57,330
nhưng cũng trả giá bằng máu, tiền và nước mắt.

501
00:29:58,150 --> 00:30:03,530
Tây Hán rực rỡ với Hán Vũ Đế, rồi suy yếu vì ngoại thích và vấn đề xã hội.

502
00:30:03,890 --> 00:30:05,630
Vương Mãng cố cải cách nhưng thất bại.

503
00:30:06,930 --> 00:30:10,610
Đông Hán phục hưng dưới Quang Vũ, rồi lại rơi vào vòng xoáy hoạn quan,

504
00:30:10,890 --> 00:30:13,490
ngoại thích, hào cường và khởi nghĩa.

505
00:30:14,250 --> 00:30:17,670
Cuối cùng, nhà Hán nhường chỗ cho Tam Quốc.

506
00:30:18,010 --> 00:30:22,630
Nhưng có những triều đại, dù kết thúc, vẫn tiếp tục sống trong tên gọi của con

507
00:30:22,630 --> 00:30:23,330
người.

508
00:30:24,210 --> 00:30:24,990
Người Hán.

509
00:30:25,210 --> 00:30:25,990
Chữ Hán.

510
00:30:26,290 --> 00:30:27,670
Văn hóa Hán.

511
00:30:28,330 --> 00:30:31,330
Đó không chỉ là dấu vết của một vương triều.

512
00:30:31,910 --> 00:30:35,730
Đó là bằng chứng rằng nhà Hán đã trở thành một khuôn hình lịch sử,

513
00:30:36,010 --> 00:30:38,330
một ký ức tập thể, một nền móng văn minh.

514
00:30:39,470 --> 00:30:41,290
Từ bộ máy quan liêu đến tư tưởng chính trị,

515
00:30:41,290 --> 00:30:46,110
từ sử học đến giao thương, từ biên cương phía bắc đến con đường phía tây,

516
00:30:46,340 --> 00:30:49,230
dấu chân Đại Hán in sâu vào lịch sử Đông Á.

517
00:30:49,690 --> 00:30:52,510
Nếu nhà Tần giống như tia chớp xé toạc đêm dài Chiến Quốc,

518
00:30:52,710 --> 00:30:55,730
thì nhà Hán giống như dòng sông lớn.

519
00:30:55,990 --> 00:30:58,490
Dòng sông ấy có khúc êm đềm, có khúc cuộn lũ,

520
00:30:58,810 --> 00:31:04,630
có phù sa, có xác thuyền, có ánh mặt trời trên mặt nước và bùn đen dưới đáy sâu.

521
00:31:04,750 --> 00:31:07,930
Nó chảy qua hơn bốn trăm năm, mang theo giấc mơ thống nhất,

522
00:31:08,370 --> 00:31:11,730
tham vọng đế quốc, nỗi đau dân chúng, trí tuệ của học giả,

523
00:31:11,970 --> 00:31:15,130
máu của binh sĩ và tiếng thở dài của những triều đình già cỗi.

524
00:31:16,070 --> 00:31:18,290
Đến năm 220, dòng sông ấy đổi hướng.

525
00:31:18,950 --> 00:31:20,130
Nhưng nó không biến mất.

526
00:31:21,150 --> 00:31:23,610
Nó thấm vào đất, nuôi những thời đại sau,

527
00:31:23,870 --> 00:31:25,890
để rồi mỗi khi người đời nhắc đến Đại Hán,

528
00:31:26,130 --> 00:31:27,890
họ không chỉ nhớ một triều đại đã qua.

529
00:31:29,290 --> 00:31:33,590
Họ nhớ khoảnh khắc một nền văn minh tự nhận ra hình dáng của mình giữa chiến tranh,

530
00:31:33,830 --> 00:31:35,690
quyền lực, tư tưởng và ký ức.