Đêm dài bắc thuộc và nỗi uất của đất giao châu
Trong lịch sử Việt Nam, có những cuộc khởi nghĩa không lập tức mở ra một triều
đại lâu dài, không làm thay đổi hoàn toàn vận mệnh đất nước chỉ sau một trận đánh.
Nhưng chúng giống như những ngọn đuốc được thắp lên giữa đêm dài,
để người đời sau nhìn thấy rằng dân tộc này chưa bao giờ cam chịu làm nô lệ.
Khởi nghĩa Phùng Hưng là một ngọn đuốc như thế.
Cuộc khởi nghĩa ấy nổ ra vào nửa sau thế kỷ VIII,
khi đất nước ta còn nằm dưới ách cai trị của nhà Đường.
Sau nhiều thế kỷ Bắc thuộc, các triều đại phương Bắc lần lượt đặt quan lại sang
cai trị, chia đất, đặt quận huyện, bắt dân đóng thuế,
đi phu, cống nạp sản vật, chịu đủ thứ luật lệ khắc nghiệt.
Từ sau Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan,
tinh thần phản kháng của người Việt vẫn không tắt.
Mỗi thời lại có những con người đứng lên.
Mỗi vùng đất lại có những ngọn lửa âm ỉ.
Và đến thời nhà Đường, khi bộ máy đô hộ ngày càng nặng nề,
lòng dân Giao Châu lại một lần nữa sôi lên.
Giao Châu khi ấy không phải vùng đất yên ổn trong mắt quan đô hộ.
Đó là vùng đất xa xôi với phương Bắc, nhưng có truyền thống riêng,
có hào trưởng bản địa, có làng xã bền chặt,
có ký ức về những lần nổi dậy.
Dù bị gọi bằng tên quận huyện của kẻ cai trị,
người dân nơi đây vẫn giữ trong lòng ý thức rằng mình có cội nguồn riêng,
phong tục riêng, linh hồn riêng.
Nhà Đường từng là một đế chế lớn mạnh, có quân đội hùng hậu,
văn hóa phát triển, bộ máy cai trị rộng khắp.
Nhưng đối với người dân Giao Châu, sự lớn mạnh ấy không đem lại tự do.
Nó hiện ra qua bóng dáng của quan đô hộ,
của sưu thuế, của quân lính, của những mệnh lệnh từ xa áp xuống đời sống bản địa.
Và khi sự áp bức vượt quá sức chịu đựng,
lòng dân sẽ tìm một người để gửi gắm hy vọng.
Người ấy là Phùng Hưng.
Đường lâm và dòng họ phùng
Phùng Hưng quê ở Đường Lâm, thuộc vùng Sơn Tây,
Hà Nội ngày nay.
Đường Lâm là vùng đất cổ, nổi tiếng với truyền thống lâu đời,
nơi sinh ra nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử.
Ở đó, làng xóm, ruộng đồng, gò đồi, đình miếu và dòng họ gắn bó với nhau thành
một cộng đồng bền chặt.
Sử sách ghi rằng Phùng Hưng xuất thân trong một gia đình hào trưởng giàu có,
có uy tín trong vùng.
Cha ông là Phùng Hạp Khanh, được nhắc đến như người hiền đức,
biết chăm lo cho dân, có thế lực tại địa phương.
Gia đình họ Phùng không chỉ có của cải,
mà còn có lòng người.
Trong thời Bắc thuộc, những hào trưởng bản địa như vậy thường là điểm tựa quan
trọng của dân chúng, đồng thời cũng là lực lượng khiến quan đô hộ phải dè chừng.
Phùng Hưng có hai người em là Phùng Hải và Phùng Dĩnh.
Ba anh em đều được truyền tụng là người có sức khỏe,
có khí phách, giỏi võ nghệ, được dân chúng kính phục.
Trong dân gian, hình ảnh Phùng Hưng được kể lại với màu sắc phi thường.
Có chuyện nói ông có sức khỏe khác thường,
có thể vật trâu, đánh hổ.
Những chi tiết ấy mang tính truyền thuyết,
nhưng phản ánh một sự thật tinh thần:
trong lòng dân, Phùng Hưng là người mạnh mẽ,
có đủ uy tín và bản lĩnh để đứng lên chống lại quyền lực đô hộ.
Điều quan trọng hơn sức mạnh thân thể là sức mạnh của lòng người.
Một người muốn khởi nghĩa không chỉ cần can đảm.
Người ấy phải được dân tin.
Phải có khả năng quy tụ.
Phải khiến người khác tin rằng đi theo mình không phải là liều chết vô nghĩa,
mà là bước vào một cuộc chiến vì lẽ phải.
Phùng Hưng có được điều đó.
Ở Đường Lâm, tên tuổi ông ngày càng lan rộng.
Dân chúng nhìn thấy ở ông một người của đất mình,
hiểu nỗi khổ của mình, đứng gần mình hơn bất kỳ viên quan đô hộ nào.
Khi lòng người đã nghiêng về phía một hào trưởng bản địa,
chỉ cần thời cơ đến, ngọn lửa có thể bùng lên.
Cao chính bình và sự hà khắc của chính quyền đô hộ
Thời điểm Phùng Hưng nổi dậy, Giao Châu nằm dưới quyền cai trị của quan đô hộ nhà
Đường.
Một nhân vật thường được nhắc đến trong bối cảnh này là Cao Chính Bình.
Cao Chính Bình giữ chức đô hộ ở An Nam.
Sử Việt ghi ông là người cai trị hà khắc,
đánh thuế nặng, khiến dân chúng oán giận.
Dưới tay những viên quan như vậy, đời sống người dân càng cơ cực.
Họ phải nộp của cải, sản vật, chịu lao dịch,
chịu sự áp bức của bộ máy quan lại và quân lính.
Ách đô hộ không chỉ lấy đi thóc gạo.
Nó lấy đi cả sự yên ổn.
Người dân làm lụng trên ruộng của mình nhưng không được sống thật sự làm chủ.
Những sản vật của núi rừng, sông biển bị biến thành cống phẩm.
Những người trai tráng có thể bị bắt đi phu.
Những dòng họ bản địa bị chèn ép.
Mỗi mệnh lệnh từ phủ đô hộ giống như một hòn đá đè thêm lên vai dân chúng.
Trong hoàn cảnh ấy, sự oán giận tích tụ qua từng mùa vụ.
Một triều đại đô hộ có thể tưởng rằng dân đã quen cúi đầu.
Nhưng họ thường không nhìn thấy điều đang diễn ra dưới đáy lòng làng xã:
những lời than thở, những ánh mắt căm hờn,
những cuộc bàn bạc kín đáo, những người hào trưởng âm thầm chuẩn bị.
Phùng Hưng và các em của ông đã đứng lên trong bối cảnh đó.
Cuộc khởi nghĩa không phải là một cơn bốc đồng.
Nó là kết quả của sự chịu đựng quá lâu.
Khi dân chúng không còn tin vào sự công bằng của chính quyền đô hộ,
họ sẽ tìm đến những người dám chống lại nó.
Và từ Đường Lâm, ngọn cờ khởi nghĩa được dựng lên.