Đêm dài bắc thuộc và nỗi uất của đất giao châu
Trong lịch sử Việt Nam, có những cuộc khởi nghĩa không lập tức mở ra một triều
đại lâu dài, không làm thay đổi hoàn toàn vận mệnh đất nước chỉ sau một trận đánh.
Nhưng chúng giống như những ngọn đuốc được thắp lên giữa đêm dài,
để người đời sau nhìn thấy rằng dân tộc này chưa bao giờ cam chịu làm nô lệ.
Khởi nghĩa Phùng Hưng là một ngọn đuốc như thế.
Cuộc khởi nghĩa ấy nổ ra vào nửa sau thế kỷ VIII,
khi đất nước ta còn nằm dưới ách cai trị của nhà Đường.
Sau nhiều thế kỷ Bắc thuộc, các triều đại phương Bắc lần lượt đặt quan lại sang
cai trị, chia đất, đặt quận huyện, bắt dân đóng thuế,
đi phu, cống nạp sản vật, chịu đủ thứ luật lệ khắc nghiệt.
Từ sau Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan,
tinh thần phản kháng của người Việt vẫn không tắt.
Mỗi thời lại có những con người đứng lên.
Mỗi vùng đất lại có những ngọn lửa âm ỉ.
Và đến thời nhà Đường, khi bộ máy đô hộ ngày càng nặng nề,
lòng dân Giao Châu lại một lần nữa sôi lên.
Giao Châu khi ấy không phải vùng đất yên ổn trong mắt quan đô hộ.
Đó là vùng đất xa xôi với phương Bắc, nhưng có truyền thống riêng,
có hào trưởng bản địa, có làng xã bền chặt,
có ký ức về những lần nổi dậy.
Dù bị gọi bằng tên quận huyện của kẻ cai trị,
người dân nơi đây vẫn giữ trong lòng ý thức rằng mình có cội nguồn riêng,
phong tục riêng, linh hồn riêng.
Nhà Đường từng là một đế chế lớn mạnh, có quân đội hùng hậu,
văn hóa phát triển, bộ máy cai trị rộng khắp.
Nhưng đối với người dân Giao Châu, sự lớn mạnh ấy không đem lại tự do.
Nó hiện ra qua bóng dáng của quan đô hộ,
của sưu thuế, của quân lính, của những mệnh lệnh từ xa áp xuống đời sống bản địa.
Và khi sự áp bức vượt quá sức chịu đựng,
lòng dân sẽ tìm một người để gửi gắm hy vọng.
Người ấy là Phùng Hưng.
Đường lâm và dòng họ phùng
Phùng Hưng quê ở Đường Lâm, thuộc vùng Sơn Tây,
Hà Nội ngày nay.
Đường Lâm là vùng đất cổ, nổi tiếng với truyền thống lâu đời,
nơi sinh ra nhiều nhân vật có ảnh hưởng trong lịch sử.
Ở đó, làng xóm, ruộng đồng, gò đồi, đình miếu và dòng họ gắn bó với nhau thành
một cộng đồng bền chặt.
Sử sách ghi rằng Phùng Hưng xuất thân trong một gia đình hào trưởng giàu có,
có uy tín trong vùng.
Cha ông là Phùng Hạp Khanh, được nhắc đến như người hiền đức,
biết chăm lo cho dân, có thế lực tại địa phương.
Gia đình họ Phùng không chỉ có của cải,
mà còn có lòng người.
Trong thời Bắc thuộc, những hào trưởng bản địa như vậy thường là điểm tựa quan
trọng của dân chúng, đồng thời cũng là lực lượng khiến quan đô hộ phải dè chừng.
Phùng Hưng có hai người em là Phùng Hải và Phùng Dĩnh.
Ba anh em đều được truyền tụng là người có sức khỏe,
có khí phách, giỏi võ nghệ, được dân chúng kính phục.
Trong dân gian, hình ảnh Phùng Hưng được kể lại với màu sắc phi thường.
Có chuyện nói ông có sức khỏe khác thường,
có thể vật trâu, đánh hổ.
Những chi tiết ấy mang tính truyền thuyết,
nhưng phản ánh một sự thật tinh thần:
trong lòng dân, Phùng Hưng là người mạnh mẽ,
có đủ uy tín và bản lĩnh để đứng lên chống lại quyền lực đô hộ.
Điều quan trọng hơn sức mạnh thân thể là sức mạnh của lòng người.
Một người muốn khởi nghĩa không chỉ cần can đảm.
Người ấy phải được dân tin.
Phải có khả năng quy tụ.
Phải khiến người khác tin rằng đi theo mình không phải là liều chết vô nghĩa,
mà là bước vào một cuộc chiến vì lẽ phải.
Phùng Hưng có được điều đó.
Ở Đường Lâm, tên tuổi ông ngày càng lan rộng.
Dân chúng nhìn thấy ở ông một người của đất mình,
hiểu nỗi khổ của mình, đứng gần mình hơn bất kỳ viên quan đô hộ nào.
Khi lòng người đã nghiêng về phía một hào trưởng bản địa,
chỉ cần thời cơ đến, ngọn lửa có thể bùng lên.
Cao chính bình và sự hà khắc của chính quyền đô hộ
Thời điểm Phùng Hưng nổi dậy, Giao Châu nằm dưới quyền cai trị của quan đô hộ nhà
Đường.
Một nhân vật thường được nhắc đến trong bối cảnh này là Cao Chính Bình.
Cao Chính Bình giữ chức đô hộ ở An Nam.
Sử Việt ghi ông là người cai trị hà khắc,
đánh thuế nặng, khiến dân chúng oán giận.
Dưới tay những viên quan như vậy, đời sống người dân càng cơ cực.
Họ phải nộp của cải, sản vật, chịu lao dịch,
chịu sự áp bức của bộ máy quan lại và quân lính.
Ách đô hộ không chỉ lấy đi thóc gạo.
Nó lấy đi cả sự yên ổn.
Người dân làm lụng trên ruộng của mình nhưng không được sống thật sự làm chủ.
Những sản vật của núi rừng, sông biển bị biến thành cống phẩm.
Những người trai tráng có thể bị bắt đi phu.
Những dòng họ bản địa bị chèn ép.
Mỗi mệnh lệnh từ phủ đô hộ giống như một hòn đá đè thêm lên vai dân chúng.
Trong hoàn cảnh ấy, sự oán giận tích tụ qua từng mùa vụ.
Một triều đại đô hộ có thể tưởng rằng dân đã quen cúi đầu.
Nhưng họ thường không nhìn thấy điều đang diễn ra dưới đáy lòng làng xã:
những lời than thở, những ánh mắt căm hờn,
những cuộc bàn bạc kín đáo, những người hào trưởng âm thầm chuẩn bị.
Phùng Hưng và các em của ông đã đứng lên trong bối cảnh đó.
Cuộc khởi nghĩa không phải là một cơn bốc đồng.
Nó là kết quả của sự chịu đựng quá lâu.
Khi dân chúng không còn tin vào sự công bằng của chính quyền đô hộ,
họ sẽ tìm đến những người dám chống lại nó.
Và từ Đường Lâm, ngọn cờ khởi nghĩa được dựng lên.
Ngọn cờ từ đường lâm
Khi Phùng Hưng phát động khởi nghĩa, Đường Lâm trở thành điểm xuất phát của một
làn sóng phản kháng.
Người dân theo ông không chỉ vì ông là hào trưởng giàu có.
Họ theo ông vì ông đại diện cho khát vọng thoát khỏi áp bức.
Bên cạnh ông là hai người em Phùng Hải,
Phùng Dĩnh cùng nhiều hào kiệt địa phương.
Lực lượng ban đầu có thể chưa lớn, nhưng có một ưu thế rất quan trọng:
lòng dân.
Từ làng mạc, nghĩa quân tụ họp.
Người mang giáo mác, người rèn vũ khí, người góp lương,
người làm liên lạc, người dẫn đường.
Trong các cuộc khởi nghĩa thời Bắc thuộc,
sức mạnh của làng xã giữ vai trò vô cùng quan trọng.
Chính những cộng đồng tưởng như nhỏ bé ấy đã nuôi giấu nghĩa quân,
cung cấp lương thực, truyền tin và che chở cho người nổi dậy.
Phùng Hưng hiểu rằng muốn thắng chính quyền đô hộ,
không thể chỉ dựa vào một trận đánh nhỏ.
Phải mở rộng lực lượng.
Phải làm cho nhiều vùng cùng hưởng ứng.
Phải đánh vào uy thế của phủ đô hộ, khiến quan quân nhà Đường mất dần khả năng
kiểm soát.
Nghĩa quân của ông phát triển từ vùng Đường Lâm,
lan rộng ra các khu vực xung quanh.
Uy danh Phùng Hưng ngày càng lớn.
Đối với dân chúng, ông không chỉ là một thủ lĩnh quân sự.
Ông là người đứng ra gánh lấy nỗi uất của cả vùng.
Mỗi cuộc khởi nghĩa đều cần một khoảnh khắc khi nỗi sợ đổi thành niềm tin.
Trước đó, dân có thể sợ quan đô hộ, sợ quân lính,
sợ tù tội, sợ bị trả thù.
Nhưng khi thấy có người dám đứng lên, khi thấy nghĩa quân lớn dần,
khi thấy chính quyền đô hộ không phải không thể bị thách thức,
nỗi sợ bắt đầu lùi lại.
Đó là lúc lịch sử chuyển mình.
Ba anh em họ phùng và khí thế nghĩa quân
Trong câu chuyện khởi nghĩa Phùng Hưng,
hình ảnh ba anh em họ Phùng có sức hấp dẫn đặc biệt.
Phùng Hưng là người anh cả, thủ lĩnh chính,
có uy tín lớn nhất.
Phùng Hải và Phùng Dĩnh là những người em cùng chung chí hướng,
góp sức vào cuộc nổi dậy.
Dân gian gắn với họ những danh hiệu và câu chuyện thể hiện sức mạnh,
sự gan dạ, tinh thần nghĩa khí.
Một cuộc khởi nghĩa muốn bền không thể chỉ có một người.
Nó cần những cánh tay nối dài.
Cần những người chỉ huy các mũi quân.
Cần những người giữ vững tinh thần khi khó khăn kéo đến.
Sự đồng lòng của anh em họ Phùng vì thế trở thành một điểm tựa quan trọng.
Hãy hình dung nghĩa quân khi ấy.
Giữa những con đường đất, những xóm làng vùng trung du,
những bãi sông và gò đồi, tin khởi nghĩa truyền đi.
Cờ nghĩa được dựng lên.
Người dân vốn bị áp bức nay nhìn thấy cơ hội trả lại món nợ lâu ngày với quan đô
hộ.
Những thanh niên trai tráng rời ruộng đồng,
những hào trưởng địa phương đem người hưởng ứng,
những người già góp lời khích lệ, phụ nữ lo lương thực,
áo quần, thuốc men.
Đó không chỉ là một đội quân.
Đó là sự vùng dậy của cộng đồng.
Trong những ngày đầu, nghĩa quân có thể dùng cách đánh linh hoạt,
dựa vào địa hình quen thuộc, đánh vào các vị trí yếu,
làm rối loạn bộ máy cai trị ở địa phương.
Mỗi thắng lợi nhỏ lại làm khí thế tăng lên.
Mỗi tin quan quân thất bại lại khiến dân thêm tin vào ngọn cờ Đường Lâm.
Càng về sau, mục tiêu của nghĩa quân càng rõ:
tiến về phủ thành Tống Bình, trung tâm cai trị của nhà Đường ở An Nam.
Tống Bình, tức khu vực Hà Nội ngày nay,
là nơi đặt cơ quan đô hộ.
Đánh vào Tống Bình không chỉ là đánh một thành trì.
Đó là đánh vào biểu tượng quyền lực của nhà Đường trên đất Việt.
Tiến về tống bình
Tống Bình là trái tim của bộ máy đô hộ.
Từ nơi ấy, quan nhà Đường ban lệnh, thu thuế,
điều quân, kiểm soát các châu huyện.
Nếu Tống Bình còn vững, quyền lực đô hộ còn đứng.
Nếu Tống Bình lung lay, cả hệ thống cai trị ở An Nam sẽ chao đảo.
Phùng Hưng hiểu điều đó.
Nghĩa quân từ Đường Lâm và các vùng hưởng ứng tiến dần về trung tâm.
Đây không phải việc dễ dàng.
Phủ thành có quân phòng thủ, có tường lũy,
có kho tàng, có quan lại.
Nhưng khí thế nghĩa quân đang lên cao, trong khi lòng dân đã oán ghét chính quyền
đô hộ.
Sử sách ghi rằng nghĩa quân vây phủ thành Tống Bình.
Cuộc vây hãm kéo dài, tạo sức ép rất lớn lên Cao Chính Bình.
Viên đô hộ nhà Đường lâm vào thế cô lập,
vừa lo đối phó quân nổi dậy bên ngoài, vừa phải đối diện với sự suy sụp uy tín
bên trong.
Có chi tiết được sử Việt ghi lại rằng Cao Chính Bình lo sợ rồi sinh bệnh mà chết.
Dù diễn biến cụ thể của cuộc vây thành không còn được ghi thật chi tiết,
điều quan trọng là nghĩa quân Phùng Hưng đã làm tê liệt quyền lực của viên đô hộ
và giành được Tống Bình.
Khoảnh khắc ấy có ý nghĩa rất lớn.
Trong nhiều năm, phủ đô hộ là nơi dân chúng nhìn vào với nỗi sợ.
Đó là nơi đại diện cho nhà Đường, cho quân lính,
cho thuế khóa, cho mệnh lệnh ngoại bang.
Vậy mà giờ đây, nghĩa quân bản địa đã tiến vào,
làm chủ trung tâm ấy.
Người dân Giao Châu có thể ngẩng đầu.
Họ thấy rằng quan đô hộ không phải thần thánh.
Thành trì của kẻ cai trị không phải bất khả xâm phạm.
Và một người con Đường Lâm, cùng những người dân bị áp bức,
có thể làm rung chuyển bộ máy cai trị của một đế chế lớn.
Những ngày làm chủ tống bình
Sau khi giành được Tống Bình, Phùng Hưng nắm quyền cai quản đất nước trong một
thời gian.
Sử liệu về giai đoạn này không nhiều, nhưng truyền thống lịch sử ghi nhận ông đã
làm chủ phủ thành và được dân chúng kính phục.
Đối với người dân An Nam, đây là một thời khắc quý giá:
chính quyền đô hộ bị đánh bật khỏi trung tâm,
một thủ lĩnh bản địa đứng lên thay thế.
Dù thời gian ấy không dài, ý nghĩa của nó rất sâu.
Bởi sau nhiều thế kỷ bị cai trị, mỗi lần giành lại được quyền làm chủ,
dù chỉ trong một giai đoạn ngắn, đều có sức mạnh tinh thần lớn lao.
Nó chứng minh rằng người Việt có thể tự cai quản mình.
Nó nuôi dưỡng niềm tin cho những cuộc đấu tranh sau này.
Nó làm cho ký ức độc lập không bị xóa mất.
Phùng Hưng không chỉ là người đánh thắng một viên đô hộ.
Ông là người khơi lại cảm giác làm chủ trong lòng dân.
Có thể hình dung những ngày ấy ở Tống Bình:
cờ nghĩa phất lên nơi từng là phủ đô hộ,
dân chúng truyền tai nhau tin Cao Chính Bình đã chết,
người của họ Phùng nắm quyền, những kẻ từng dựa thế quan Đường phải khiếp sợ.
Không khí ấy chắc chắn khác hẳn những ngày bị áp bức nặng nề trước đó.
Nhưng lịch sử thời Bắc thuộc luôn khắc nghiệt.
Một cuộc khởi nghĩa giành được thành trì chưa có nghĩa đã bảo vệ được thành trì
mãi mãi.
Nhà Đường vẫn là một đế chế lớn.
Từ phương Bắc, họ có thể sai quân sang tái chiếm.
Trong khi đó, chính quyền của nghĩa quân còn non trẻ,
cơ sở tổ chức chưa đủ mạnh để biến thắng lợi thành nền độc lập lâu dài.
Phùng Hưng qua đời sau một thời gian làm chủ Tống Bình.
Năm mất của ông thường được đặt vào khoảng cuối thế kỷ VIII,
nhưng các ghi chép có điểm khác nhau.
Điều chắc chắn là sau khi ông mất, con ông là Phùng An nối quyền.
Sự ra đi của Phùng Hưng là mất mát lớn đối với nghĩa quân.
Một phong trào vừa giành thắng lợi thường phụ thuộc rất nhiều vào uy tín của người
thủ lĩnh.
Khi người ấy mất, việc giữ vững thành quả trở nên khó khăn hơn.
Phùng an và sự trở lại của nhà đường
Sau khi Phùng Hưng mất, Phùng An lên thay.
Nhưng áp lực từ nhà Đường ngày càng lớn.
Triều đình phương Bắc không thể chấp nhận việc mất quyền kiểm soát An Nam.
Họ điều quân và quan lại sang nhằm khôi phục bộ máy đô hộ.
Trước thế mạnh của nhà Đường, Phùng An cuối cùng phải hàng.
Nhìn bề ngoài, cuộc khởi nghĩa kết thúc.
Nhà Đường giành lại quyền cai trị.
Phủ đô hộ được khôi phục.
Những mệnh lệnh từ phương Bắc lại tiếp tục áp xuống Giao Châu.
Nhưng nếu chỉ nhìn như vậy, ta sẽ không hiểu hết ý nghĩa của Phùng Hưng.
Bởi lịch sử dân tộc không đi lên bằng một con đường thẳng.
Độc lập không đến sau một lần đứng dậy.
Nó được chuẩn bị qua nhiều cuộc nổi dậy,
nhiều lần thất bại, nhiều đời người hy sinh,
nhiều ngọn cờ tưởng như tắt rồi lại cháy.
Cuộc khởi nghĩa của Phùng Hưng là một mắt xích quan trọng trong chuỗi đấu tranh
ấy.
Trước ông, đã có Hai Bà Trưng, Bà Triệu,
Lý Bí, Mai Thúc Loan.
Sau ông, sẽ còn Dương Thanh, Khúc Thừa Dụ,
Dương Đình Nghệ, Ngô Quyền.
Mỗi người góp một phần.
Người mở đầu, người tiếp nối, người thất bại,
người thành công.
Nhưng tất cả cùng tạo nên dòng chảy không chịu khuất phục của dân tộc Việt.
Phùng Hưng không giành được nền độc lập lâu dài,
nhưng ông đã làm được một việc rất lớn:
đánh đổ quyền lực của viên đô hộ tại Tống Bình và cho dân chúng thấy rằng nhà Đường
có thể bị thách thức ngay tại trung tâm cai trị.
Đó là điều kẻ đô hộ sợ nhất.
Không phải chỉ sợ mất một thành.
Mà sợ người dân mất đi nỗi sợ.
Bố cái đại vương trong lòng dân
Sau khi Phùng Hưng mất, nhân dân tôn ông là Bố Cái Đại Vương.
Danh hiệu ấy rất đặc biệt.
Bố” có thể hiểu là cha, “Cái” có thể hiểu là mẹ.
Bố Cái Đại Vương vì thế thường được hiểu là vị vua lớn như cha mẹ của dân.
Dù cách giải thích từ ngữ có thể được bàn luận theo nhiều hướng,
điều cốt lõi vẫn rất rõ:
nhân dân yêu kính ông như người che chở,
nuôi dưỡng, bảo vệ mình.
Không phải thủ lĩnh nào sau khi mất cũng được dân gọi bằng danh xưng thân thiết
và thiêng liêng như vậy.
Dân chúng chỉ trao sự tôn kính ấy cho người thật sự đứng về phía họ.
Phùng Hưng xuất thân là hào trưởng, nhưng khi dân khổ,
ông không chọn yên phận trong sự giàu có của gia đình.
Ông không dựa vào quyền lực địa phương để thỏa hiệp với quan đô hộ.
Ông đứng lên, tập hợp dân chúng, đánh vào phủ thành,
làm cho viên đô hộ Cao Chính Bình phải khiếp sợ.
Với dân, đó không chỉ là công lao quân sự.
Đó là ơn nghĩa.
Ông đã cho họ một thời khắc được sống trong khí thế ngẩng đầu.
Ông đã gánh lấy nỗi giận của họ.
Ông đã biến sự oán hờn tản mác thành một ngọn cờ chung.
Vì thế, dù nhà Đường trở lại, dù chính quyền khởi nghĩa không tồn tại lâu dài,
tên Phùng Hưng vẫn ở lại trong lòng người Việt.
Đền thờ ông được lập ở nhiều nơi, đặc biệt là vùng Đường Lâm.
Qua các thế hệ, người dân vẫn nhắc đến ông như một vị anh hùng chống Bắc thuộc,
một người con của đất Sơn Tây, một thủ lĩnh đã làm rạng danh quê hương.
Có những quyền lực tồn tại bằng quân lính.
Có những danh tiếng tồn tại bằng sắc phong.
Nhưng có những con người tồn tại bằng lòng dân.
Phùng Hưng thuộc về loại thứ ba.
Ngọn cờ đường lâm còn bay trong sử việt
Khởi nghĩa Phùng Hưng không phải chương cuối của thời Bắc thuộc.
Sau ông, đất nước vẫn còn phải đi thêm một chặng đường dài mới giành được nền độc
lập lâu dài.
Nhưng nếu không có những ngọn cờ như Phùng Hưng,
con đường ấy sẽ tối hơn rất nhiều.
Lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc giống như một dòng sông bị đá lớn chặn ngang.
Nước không thể chảy thẳng, nhưng nó không ngừng tìm đường.
Khi bị chặn ở chỗ này, nó len qua chỗ khác.
Khi bị dồn nén, nó tích tụ sức mạnh.
Và đến một ngày, nó phá vỡ những tảng đá tưởng như bền chắc nhất.
Phùng Hưng là một đợt sóng mạnh trong dòng sông ấy.
Từ Đường Lâm, ông phất cờ.
Từ nỗi uất của dân chúng, ông dựng nghĩa quân.
Từ vùng đất quê hương, ông tiến về Tống Bình.
Từ một hào trưởng bản địa, ông trở thành Bố Cái Đại Vương trong lòng dân.
Điều khiến câu chuyện của ông còn vang đến hôm nay không chỉ là việc ông đánh chiếm
phủ thành.
Điều lớn hơn là tinh thần mà ông để lại:
khi chính quyền đô hộ trở nên tàn bạo, người dân có quyền đứng lên;
khi quê hương bị áp bức, những người có uy tín phải biết gánh trách nhiệm;
khi kẻ mạnh tưởng có thể cai trị mãi, lịch sử sẽ sinh ra những con người làm nó
phải run sợ.
Phùng Hưng không để lại cho đời một bản tuyên ngôn dài.
Không để lại những lời văn hoa.
Nhưng chính cuộc đời ông là một lời tuyên ngôn.
Lời tuyên ngôn ấy nói rằng dân Giao Châu không phải đám dân bị trị không có ký
ức, không có khí phách, không có khả năng tự đứng lên.
Họ có làng xã.
Có hào trưởng.
Có lòng căm giận.
Có niềm tin.
Và khi tất cả gặp được một thủ lĩnh đủ uy tín,
ngọn lửa khởi nghĩa sẽ bùng cháy.
Hơn một nghìn năm đã trôi qua.
Nhà Đường đã thành quá khứ.
Cao Chính Bình chỉ còn là cái tên gắn với sự hà khắc và thất bại.
Nhưng Phùng Hưng vẫn được người Việt nhắc đến bằng sự kính trọng.
Ở Đường Lâm, gió vẫn thổi qua những mái nhà cổ,
qua đường làng đá ong, qua ký ức về những con người từng làm nên lịch sử.
Trong làn gió ấy, người ta như còn nghe tiếng bước chân nghĩa quân năm xưa,
tiếng cờ phất lên, tiếng dân chúng gọi nhau đứng dậy.
Và trên tất cả, là bóng dáng Bố Cái Đại Vương.
Một người không sinh ra trên ngai vàng,
nhưng được lòng dân tôn như cha mẹ.
Một người không dựng được triều đại lâu dài,
nhưng dựng được niềm tin.
Một người không chấm dứt ngay đêm dài Bắc thuộc,
nhưng đã thắp thêm một ngọn đèn để hậu thế đi tiếp.
Ngọn đèn ấy, từ Đường Lâm đến Tống Bình,
từ thế kỷ VIII đến hôm nay, vẫn còn sáng trong lịch sử Việt Nam.
Bởi dân tộc nào còn nhớ những người từng đứng lên vì mình,
dân tộc ấy còn giữ được linh hồn.
Và Phùng Hưng, Bố Cái Đại Vương, chính là một phần linh hồn bất khuất ấy của non