Đứa trẻ lớn lên bên thung lũng hoa lư
Giữa miền đất Hoa Lư, nơi núi đá dựng lên như những bức tường thành tự nhiên,
có một đứa trẻ sinh ra trong buổi đất nước còn nhiều biến động.
Đó là Đinh Bộ Lĩnh.
Ông sinh năm 924, tại động Hoa Lư, châu Đại Hoàng,
vùng nay thuộc Ninh Bình.
Cha ông là Đinh Công Trứ, từng làm nha tướng dưới thời Dương Đình Nghệ và giữ chức
Thứ sử Hoan Châu.
Nhưng khi Đinh Bộ Lĩnh còn nhỏ, cha mất sớm.
Tuổi thơ của ông vì thế không đi qua trong nhung lụa,
mà gắn với làng quê, với đồng cỏ, bến nước,
với núi non hiểm trở của Hoa Lư.
Trong ký ức dân gian, Đinh Bộ Lĩnh hiện lên qua hình ảnh rất đặc biệt:
cậu bé chăn trâu chơi trò trận mạc cùng bạn bè.
Không có cờ lệnh bằng gấm vóc, cậu dùng lau làm cờ.
Không có trống trận, tiếng gọi nhau giữa đồng nội thay cho hiệu lệnh.
Không có quân sĩ thật, những đứa trẻ chăn trâu trở thành đội quân nhỏ.
Nhưng trong trò chơi ấy, người ta thấy một điều khác thường.
Đinh Bộ Lĩnh không chỉ chơi cho vui.
Cậu biết chia phe, đặt lệnh, biết khiến bạn bè nghe theo.
Những đứa trẻ quanh vùng thường tôn cậu làm chủ tướng.
Mỗi khi bày trận, cậu đứng giữa đồng, tay cầm bông lau,
mắt nhìn xa, dáng vẻ như một người sinh ra để chỉ huy.
Dân gian gọi đó là chuyện “cờ lau tập trận”. Có thể trong từng chi tiết,
truyền thuyết đã phủ lên tuổi thơ Đinh Bộ Lĩnh một lớp ánh sáng huyền thoại.
Nhưng điều chắc chắn là:
từ rất sớm, con người ấy đã lớn lên trong một vùng đất đặc biệt — nơi núi sông
rèn cho người ta tính cứng cỏi, nơi thời cuộc buộc người có chí phải nghĩ đến việc
lớn.
Và thời cuộc ấy chẳng bao lâu sau đã mở ra một cơn bão.
Đất nước sau ngô quyền
Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng,
chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc.
Chiến thắng ấy mở ra nền độc lập cho dân tộc.
Nhưng dựng nước sau chiến thắng chưa bao giờ là việc dễ.
Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.
Ông đặt nền móng cho một chính quyền tự chủ.
Thế nhưng triều đại mới còn non trẻ, cơ cấu cai trị chưa đủ bền,
các thế lực địa phương vẫn nắm giữ nhiều vùng đất riêng.
Năm 944, Ngô Quyền mất.
Từ đây, Đại Việt — khi ấy thường được gọi là nước Việt tự chủ sau thời Bắc thuộc
bước vào một giai đoạn đầy rối ren.
Dương Tam Kha cướp ngôi nhà Ngô.
Sau đó, các con của Ngô Quyền là Ngô Xương Ngập và Ngô Xương Văn giành lại quyền
lực, cùng xưng vương.
Nhưng quyền lực trung ương suy yếu dần.
Khi Ngô Xương Văn mất vào năm 965, triều đình nhà Ngô gần như không còn đủ sức
kiểm soát các vùng.
Các hào trưởng, thủ lĩnh địa phương nổi lên cát cứ.
Mỗi người giữ một miền, tự xây quân, tự thu thuế,
tự xưng quyền.
Đất nước rơi vào cảnh phân liệt mà sử cũ gọi là “loạn mười hai sứ quân”. Từ Đỗ
Cảnh Thạc ở Đỗ Động Giang, Kiều Công Hãn ở Phong Châu,
Nguyễn Khoan ở Tam Đái, Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm,
Lý Khuê ở Siêu Loại, Nguyễn Thủ Tiệp ở Tiên Du,
Lữ Đường ở Tế Giang, Phạm Bạch Hổ ở Đằng Châu,
Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu… mỗi vùng lại có một thế lực riêng.
Danh sách mười hai sứ quân trong sử sách có đôi chỗ được chép khác nhau,
nhưng bức tranh chung thì rõ ràng:
giang sơn bị chia cắt, lòng người ly tán,
chiến tranh có thể bùng lên bất cứ lúc nào.
Một đất nước vừa thoát khỏi ách đô hộ phương Bắc chưa lâu,
nay lại đứng trước nguy cơ tan vỡ từ bên trong.
Trong lúc ấy, ở Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh đã không còn là cậu bé cầm cờ lau năm xưa.
Hoa lư dựng nghiệp
Đinh Bộ Lĩnh trưởng thành giữa thời loạn.
Ông hiểu rằng, muốn tồn tại, trước hết phải có căn cứ.
Và Hoa Lư là một nơi gần như sinh ra để làm căn cứ.
Vùng đất này có núi đá vây bọc, hang động hiểm yếu,
sông ngòi quanh co, đường vào khó, đường ra cũng không dễ.
Với người bình thường, đó là vùng núi non cách trở.
Với một thủ lĩnh có con mắt quân sự, đó là một pháo đài thiên nhiên.
Từ Hoa Lư, Đinh Bộ Lĩnh tập hợp lực lượng.
Ông thu phục dân chúng quanh vùng, liên kết với các hào trưởng,
rèn quân, tích trữ lương thực.
Nhưng con đường dựng nghiệp của ông không phải lúc nào cũng thuận lợi.
Theo sử cũ, Đinh Bộ Lĩnh từng đem quân chống lại thế lực của chú mình là Đinh Dự
ở sách Bông.
Có lúc ông gặp nguy, phải chạy thoát.
Những chuyện ấy cho thấy buổi đầu khởi nghiệp không hề bằng phẳng.
Một người muốn thống nhất thiên hạ trước hết phải vượt qua những mâu thuẫn ngay
trong vùng đất của mình.
Đinh Bộ Lĩnh không chỉ dựa vào sức mạnh.
Ông biết tìm người, biết dùng người, biết kết giao đúng lúc.
Một trong những bước ngoặt quan trọng là việc ông liên kết với Trần Lãm,
sứ quân giữ Bố Hải Khẩu, vùng nay thuộc Thái Bình.
Trần Lãm là một thế lực mạnh, có quân, có đất,
có uy tín.
Khi Đinh Bộ Lĩnh đến nương nhờ, Trần Lãm nhận ra tài năng của ông và tin dùng.
Sử sách chép rằng Trần Lãm không có con trai,
đã giao binh quyền cho Đinh Bộ Lĩnh.
Từ đây, lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh lớn mạnh nhanh chóng.
Ông không còn chỉ là thủ lĩnh Hoa Lư, mà đã có trong tay một thế lực đáng kể ở
vùng đồng bằng.
Bên cạnh ông còn có những nhân vật về sau trở thành trụ cột:
Nguyễn Bặc, Đinh Điền, Lê Hoàn, Phạm Hạp… Họ không chỉ là tướng lĩnh,
mà là những người cùng Đinh Bộ Lĩnh đi qua lửa loạn,
đặt nền móng cho một triều đại mới.
Trong thời loạn, người ta thường chỉ nhìn thấy gươm giáo.
Nhưng điều làm nên sự khác biệt của Đinh Bộ Lĩnh là ông nhìn thấy một mục tiêu
lớn hơn:
không phải chiếm riêng một vùng, mà là gom lại cả non sông.
Mười hai sứ quân và ván cờ sinh tử
Loạn mười hai sứ quân không phải một cuộc nổi dậy đơn giản.
Đó là một ván cờ phức tạp.
Mỗi sứ quân có căn cứ riêng, quân lính riêng,
quan hệ riêng.
Có người xuất thân hào trưởng địa phương.
Có người từng là tướng cũ.
Có người dựa vào uy tín dòng họ.
Có người nắm giữ vùng kinh tế quan trọng.
Đánh một người có thể khiến người khác liên minh chống lại.
Thu phục một người có thể làm thế trận đổi chiều.
Đinh Bộ Lĩnh hiểu điều đó.
Ông không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm.
Muốn dẹp loạn, phải biết lúc nào đánh, lúc nào dụ hàng,
lúc nào liên kết, lúc nào chờ đối phương suy yếu.
Từ căn cứ Hoa Lư và lực lượng được mở rộng sau khi gắn với Trần Lãm,
Đinh Bộ Lĩnh bắt đầu tiến ra các vùng.
Quân của ông có ưu thế ở tính kỷ luật và mục tiêu thống nhất.
Trong khi nhiều sứ quân chỉ giữ đất riêng,
Đinh Bộ Lĩnh đánh với danh nghĩa lập lại trật tự chung.
Những trận đánh cụ thể trong quá trình dẹp loạn không phải lúc nào sử sách cũng
ghi thật chi tiết.
Nhưng kết quả cuối cùng cho thấy năng lực quân sự và chính trị của ông vượt lên
trên các thế lực cát cứ.
Có nơi ông dùng binh lực đánh bại.
Có nơi ông khiến đối phương quy phục.
Có người bị tiêu diệt, có người trở thành người dưới quyền.
Từng mảnh đất bị chia rẽ dần dần được nối lại.
Đằng sau mỗi chiến thắng là xương máu của binh sĩ,
là những làng mạc mệt mỏi vì chiến tranh,
là khát vọng của dân chúng muốn có một chính quyền đủ mạnh để chấm dứt cảnh loạn
lạc.
Và Đinh Bộ Lĩnh đã đi đúng vào khát vọng ấy.
Ông không chỉ thắng vì có quân.
Ông thắng vì thời cuộc cần một người như ông.
Người dẹp loạn
Khoảng năm 967, Đinh Bộ Lĩnh cơ bản dẹp xong loạn mười hai sứ quân.
Những vùng cát cứ lần lượt bị khuất phục.
Đất nước sau nhiều năm phân liệt đã được thống nhất.
Đó là một chiến công rất lớn.
Nếu Ngô Quyền là người mở nền độc lập sau chiến thắng Bạch Đằng,
thì Đinh Bộ Lĩnh là người củng cố nền độc lập ấy bằng cách tái lập quyền lực trung
ương.
Một dân tộc vừa thoát khỏi đô hộ không thể đứng vững nếu bên trong cứ chia năm
xẻ bảy.
Đinh Bộ Lĩnh đã giải quyết nguy cơ ấy bằng cả gươm giáo,
tài thao lược và khả năng quy tụ nhân tâm.
Sau khi dẹp loạn, ông không chọn Cổ Loa hay Đại La làm kinh đô.
Ông chọn Hoa Lư.
Lựa chọn này có lý do.
Hoa Lư là quê hương, là căn cứ khởi nghiệp,
nhưng cũng là vùng đất hiểm yếu, dễ phòng thủ.
Trong bối cảnh đất nước mới thống nhất,
nguy cơ nội loạn chưa hết, phương Bắc vẫn luôn là mối đe dọa,
một kinh đô được núi sông che chở là lựa chọn thực tế.
Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế,
lấy hiệu là Đinh Tiên Hoàng.
Ông đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt.
Hai chữ ấy vang lên như một lời tuyên bố.
Đất nước này không còn là vùng đất phụ thuộc.
Người đứng đầu không chỉ xưng vương, mà xưng Hoàng đế.
Đó là cách khẳng định vị thế độc lập, ngang hàng về danh nghĩa với các hoàng đế
phương Bắc, dù trong quan hệ ngoại giao về sau vẫn phải có những bước đi mềm dẻo
để giữ yên bờ cõi.
Từ cậu bé cờ lau giữa đồng nội, Đinh Bộ Lĩnh đã trở thành vị Hoàng đế đầu tiên
của triều Đinh, người đặt nền móng cho nhà nước quân chủ trung ương tập quyền ở
Việt Nam sau thời Bắc thuộc.
Đại cồ việt và những việc đầu tiên
Lên ngôi trong thời bình đã khó.
Lên ngôi ngay sau loạn lạc còn khó hơn nhiều.
Đinh Tiên Hoàng phải làm một việc lớn:
biến chiến thắng quân sự thành trật tự quốc gia.
Ông đặt triều nghi, lập quan chức, phong thưởng công thần.
Nguyễn Bặc được phong Định Quốc công, Đinh Điền giữ vai trò quan trọng trong triều,
Lê Hoàn được giao trọng trách quân sự và về sau trở thành Thập đạo tướng quân.
Những người từng theo ông dẹp loạn được đưa vào bộ máy quyền lực mới.
Ông cũng cho xây dựng kinh đô Hoa Lư, củng cố thành lũy,
tổ chức quân đội.
Trong một đất nước vừa qua nội chiến, quân đội mạnh là điều không thể thiếu.
Nó vừa để giữ yên trong nước, vừa để phòng bị phương Bắc.
Pháp luật thời Đinh được sử cũ chép với hình ảnh nghiêm khắc.
Có ghi rằng vua đặt vạc dầu, nuôi hổ dữ để răn đe kẻ phạm tội.
Những chi tiết ấy có thể phản ánh cách nhìn của sử gia đời sau về sự nghiêm trị
trong buổi đầu lập quốc.
Dù hiểu theo nghĩa nào, điều đó cũng cho thấy triều Đinh đặt nặng việc lập lại
kỷ cương sau thời loạn.
Một xã hội vừa bước ra khỏi cảnh sứ quân cát cứ không thể chỉ dựa vào lời khuyên
mềm mỏng.
Đinh Tiên Hoàng cần khiến mọi thế lực hiểu rằng quyền lực trung ương đã trở lại,
và lần này không dễ bị xem thường.
Về đối ngoại, triều Đinh phải đối diện với nhà Tống ở phương Bắc.
Nhà Tống lúc ấy đang thống nhất Trung Hoa và có xu hướng mở rộng ảnh hưởng.
Đinh Tiên Hoàng vừa khẳng định độc lập trong nước,
vừa xử lý quan hệ bang giao một cách thận trọng.
Đó là cái khó của người mở triều:
bên trong phải cứng, bên ngoài phải khôn.
Bóng tối trong hoàng cung
Nhưng triều đại mới dựng chưa lâu đã bắt đầu có những vết nứt.
Một trong những quyết định gây nhiều hệ lụy của Đinh Tiên Hoàng là việc lập nhiều
hoàng hậu và phong vương cho các con.
Đặc biệt, ông lập con nhỏ là Đinh Hạng Lang làm Thái tử,
thay vì con trưởng là Đinh Liễn.
Đinh Liễn không phải người vô danh.
Ông từng theo cha chinh chiến, có công trong quá trình dẹp loạn.
Việc bị gạt khỏi vị trí kế thừa khiến bi kịch nảy sinh.
Năm 979, Đinh Liễn giết em là Đinh Hạng Lang.
Đó là một vết máu trong hoàng tộc, báo hiệu sự bất ổn ở trung tâm quyền lực.
Cũng trong năm ấy, một biến cố khủng khiếp xảy ra.
Đinh Tiên Hoàng và Đinh Liễn bị Đỗ Thích sát hại.
Sử cũ chép rằng Đỗ Thích là một viên quan trong cung,
mơ thấy sao rơi vào miệng nên nảy ý định giết vua để đoạt ngôi.
Câu chuyện ấy mang màu sắc huyền hoặc, nhưng sự kiện vua Đinh và Nam Việt vương
Đinh Liễn bị giết là biến cố có thật được ghi trong sử.
Chỉ trong một đêm, triều đình mất cả vua lẫn người kế thừa giàu kinh nghiệm.
Ngai vàng rơi vào tay Đinh Toàn, khi ấy còn nhỏ tuổi.
Hoàng hậu Dương Vân Nga trở thành người giữ vai trò quan trọng trong triều.
Lê Hoàn, vị tướng nắm binh quyền, đứng trước một tình thế cực kỳ nguy hiểm.
Bên trong, triều đình rối loạn.
Bên ngoài, nhà Tống nhìn thấy cơ hội.
Công lao thống nhất của Đinh Tiên Hoàng chưa kịp lắng xuống thì đất nước lại đứng
trước nguy cơ bị xâm lược.
Sau ánh hào quang là di sản
Đinh Tiên Hoàng mất năm 979.
Triều Đinh tồn tại không dài.
Sau đó, quyền lực chuyển sang tay Lê Hoàn,
mở ra nhà Tiền Lê, với cuộc kháng chiến chống Tống năm 981.
Nếu chỉ nhìn vào số năm trị vì, người ta có thể nghĩ triều Đinh là một triều đại
ngắn ngủi.
Nhưng trong lịch sử, có những triều đại không được đo bằng độ dài,
mà bằng vai trò của nó trong bước ngoặt dân tộc.
Đinh Bộ Lĩnh xuất hiện đúng lúc đất nước cần thống nhất.
Ông dẹp loạn mười hai sứ quân, lập ra nhà Đinh,
đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt, xưng Hoàng đế,
đóng đô ở Hoa Lư, củng cố chính quyền trung ương.
Từ ông, nền độc lập sau Ngô Quyền không còn chỉ là chiến thắng quân sự trước ngoại
bang, mà trở thành một nhà nước có vua,
có kinh đô, có triều đình, có quân đội,
có quốc hiệu.
Đó là bước chuyển quan trọng:
từ giành độc lập sang xây dựng quốc gia độc lập.
Dĩ nhiên, Đinh Tiên Hoàng không phải một nhân vật chỉ toàn ánh sáng.
Triều đình của ông có sự nghiêm khắc, có những quyết định kế vị gây rối,
có bi kịch cung đình dẫn đến cái chết đau đớn.
Nhưng lịch sử không phải bức tranh chỉ có một màu.
Một con người lớn trong lịch sử thường vừa mang công lao lớn,
vừa để lại những điều khiến đời sau suy ngẫm.
Với Đinh Bộ Lĩnh, công lao lớn nhất vẫn là điều không thể phủ nhận:
ông đã gom lại giang sơn trong lúc đất nước có nguy cơ tan thành nhiều mảnh.
Tiếng cờ lau còn vọng giữa hoa lư
Ngày nay, khi nhắc đến Đinh Bộ Lĩnh, người ta thường nhớ ngay đến hình ảnh cờ lau
tập trận.
Hình ảnh ấy giản dị mà bền lâu.
Một đứa trẻ giữa đồng quê, tay cầm bông lau,
chơi trò làm tướng.
Một vùng núi Hoa Lư lặng lẽ nuôi lớn chí khí.
Một thời loạn mười hai sứ quân đầy khói lửa.
Và một con người từ nơi ấy bước ra, dẹp loạn,
lên ngôi, đặt tên nước là Đại Cồ Việt.
Cờ lau không phải cờ chiến thật.
Nhưng nó tượng trưng cho mầm mống của ý chí.
Đinh Bộ Lĩnh không sinh ra giữa ngai vàng.
Ông đi lên từ vùng đất địa phương, từ lực lượng tự gây dựng,
từ khả năng thu phục người khác và từ sự quyết đoán trong thời cuộc.
Ông hiểu rằng một đất nước không thể mãi chia cắt.
Ông cũng hiểu rằng nếu không có một quyền lực đủ mạnh để nối lại non sông,
nền độc lập vừa giành được sẽ rất dễ bị cuốn trôi.
Vì thế, câu chuyện về Đinh Bộ Lĩnh không chỉ là chuyện một người làm vua.
Đó là câu chuyện về khoảnh khắc dân tộc Việt sau hơn nghìn năm Bắc thuộc bắt đầu
học cách đứng vững bằng chính bộ máy của mình.
Là câu chuyện về việc độc lập không chỉ cần chiến thắng quân xâm lược,
mà còn cần kỷ cương, thống nhất và ý chí dựng nước.
Giữa Hoa Lư, núi vẫn còn đó.
Những thung lũng, dòng sông, vách đá vẫn gợi nhớ một kinh đô xưa.
Và trong trí tưởng tượng của hậu thế, đâu đó vẫn có tiếng trẻ chăn trâu hò reo,
tiếng cờ lau phất lên trong gió.
Từ trò chơi của một cậu bé, lịch sử đã mở ra con đường của một vị Hoàng đế.
Đinh Bộ Lĩnh — người dẹp loạn mười hai sứ quân — đã bước vào lịch sử như một trong
những người đặt nền móng đầu tiên cho quốc gia Đại Cồ Việt độc lập,
tự chủ.
Và tiếng cờ lau năm ấy, qua bao thế kỷ,
vẫn còn vọng lại như lời nhắc:
có những chí lớn bắt đầu từ nơi rất nhỏ,
nhưng nếu gặp đúng thời, đúng người, nó có thể làm nên vận mệnh của cả một dân
tộc.