Bóng tối trên đất giao chỉ
Có những thời khắc trong lịch sử, một dân tộc tưởng như đã bị vùi sâu dưới lớp
bụi của áp bức, nhưng chỉ cần một tiếng trống vang lên,
tất cả lại bừng tỉnh.
Đầu thế kỷ I, vùng đất Giao Chỉ nằm dưới ách cai trị của nhà Đông Hán.
Sau nhiều thế hệ bị phương Bắc đặt quan lại,
thu thuế, bắt cống nạp và áp đặt luật lệ,
đời sống người Việt cổ ngày càng nặng nề.
Ở các vùng châu quận, chính quyền đô hộ đặt bộ máy cai trị,
dựa vào quan lại Hán cùng một phần tầng lớp địa phương để kiểm soát dân chúng.
Dưới những mái nhà bình dị bên sông, bên ruộng,
người dân vẫn cày cấy, vẫn dệt vải, vẫn thờ tổ tiên,
vẫn giữ phong tục của mình.
Nhưng trên đầu họ là những mệnh lệnh xa lạ,
những khoản thuế nặng, những kẻ cai trị coi vùng đất này như nơi để vơ vét.
Trong số các viên quan đô hộ khét tiếng thời ấy,
sử sách nhắc nhiều đến Tô Định, Thái thú quận Giao Chỉ.
Ông ta được chép là người tham lam, tàn bạo,
khiến lòng người oán hận.
Dưới sự cai trị ấy, những mầm lửa phản kháng âm ỉ lan ra khắp nơi.
Nhưng một cuộc nổi dậy lớn không chỉ cần nỗi đau.
Nó cần người đứng lên, cần ngọn cờ đủ mạnh để quy tụ lòng người.
Và ngọn cờ ấy đã xuất hiện từ vùng Mê Linh.
Hai người con gái dòng lạc tướng
Ở đất Mê Linh, thuộc vùng nay thường gắn với khu vực Vĩnh Phúc và Hà Nội,
có hai chị em sinh ra trong một gia đình Lạc tướng.
Người chị là Trưng Trắc.
Người em là Trưng Nhị.
Từ nhỏ, hai bà đã lớn lên trong không khí của một dòng họ có uy thế địa phương.
Họ không chỉ biết việc nhà, việc ruộng,
mà còn hiểu chuyện cai quản dân chúng, hiểu thế nào là danh dự của một cộng đồng
đang bị chèn ép.
Hình ảnh Hai Bà Trưng trong ký ức dân gian luôn gắn với khí phách mạnh mẽ:
cưỡi voi, cầm quân, phất cờ giữa trận tiền.
Nhưng trước khi trở thành biểu tượng ấy,
họ là những con người sống trong một thời đại đầy áp lực,
khi quyền lực bản địa bị chính quyền đô hộ từng bước hạn chế.
Trưng Trắc kết duyên với Thi Sách, con trai Lạc tướng Chu Diên.
Cuộc hôn nhân ấy không chỉ là chuyện riêng của hai người,
mà còn là sự gắn kết giữa các thế lực bản địa có uy tín.
Trong bối cảnh nhà Hán muốn siết chặt quyền kiểm soát,
những liên kết như vậy có thể trở thành điều khiến quan đô hộ lo ngại.
Sử sách về Thi Sách không ghi quá nhiều chi tiết,
nhưng truyền thống lịch sử Việt Nam thường kể rằng ông là người có chí chống lại
sự áp bức của Tô Định.
Cái chết của Thi Sách, được gắn với sự tàn bạo của chính quyền đô hộ,
trở thành một trong những nguyên nhân trực tiếp làm bùng lên cuộc khởi nghĩa.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn cuộc nổi dậy ấy như sự trả thù cho một người chồng,
ta sẽ làm nhỏ đi tầm vóc của nó.
Nỗi đau của Trưng Trắc là có thật trong truyền thống kể lại.
Nhưng phía sau nỗi đau ấy là nỗi uất hận của cả một vùng đất.
Khi Thi Sách ngã xuống, đó không chỉ là bi kịch của một gia đình,
mà là dấu hiệu cho thấy người Hán đã chạm đến giới hạn chịu đựng của các thủ lĩnh
bản địa.
Và Trưng Trắc, cùng em gái Trưng Nhị, đã biến nỗi đau thành lời hiệu triệu.
Lời thề bên dòng hát
Mùa xuân năm 40, cuộc khởi nghĩa bùng nổ.
Từ Mê Linh, Hai Bà Trưng dựng cờ chống lại nhà Đông Hán.
Trong ký ức dân gian, tiếng trống trận vang lên bên dòng Hát,
lời thề rửa nhục nước, trả thù nhà, cứu dân khỏi cảnh lầm than được truyền tụng
qua nhiều đời.
Có thể từng câu chữ của lời thề đã được đời sau kể lại bằng cảm xúc và lòng tôn
kính.
Nhưng tinh thần của nó thì rất rõ:
đây là lời tuyên bố rằng người Việt không chịu cúi đầu mãi dưới ách đô hộ.
Điều đặc biệt là cuộc khởi nghĩa nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng rộng lớn.
Từ Mê Linh, ngọn lửa lan đi.
Các hào trưởng, thủ lĩnh địa phương, dân chúng ở nhiều nơi nổi dậy theo Hai Bà.
Không chỉ nam giới cầm vũ khí, nhiều phụ nữ cũng được truyền tụng là đã tham gia,
trở thành tướng lĩnh trong nghĩa quân.
Những tên tuổi như Lê Chân, Thánh Thiên,
Bát Nàn, Thiều Hoa… đi vào truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian như hình ảnh những
nữ tướng cùng thời Hai Bà Trưng.
Một số chi tiết về họ thuộc về truyền thuyết địa phương,
cần được hiểu thận trọng, nhưng điều đó phản ánh một ký ức rất bền:
cuộc khởi nghĩa này gắn với vai trò nổi bật của phụ nữ Việt.
Trong thời đại mà quyền lực thường được kể bằng tên tuổi nam giới,
Hai Bà Trưng xuất hiện như một điều phi thường.
Họ không đứng sau ai.
Họ là người phất cờ, là trung tâm quy tụ,
là linh hồn của cuộc nổi dậy.
Khi tiếng trống Mê Linh vang lên, nó không chỉ gọi quân.
Nó gọi dậy lòng tự trọng của cả một xứ sở.
Cơn bão cuốn qua các thành trì
Cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng phát triển với tốc độ khiến chính quyền đô hộ
không kịp trở tay.
Tô Định, viên Thái thú Giao Chỉ, trước khí thế của nghĩa quân,
phải bỏ chạy về phương Bắc.
Sự tháo chạy ấy cho thấy bộ máy cai trị nhà Hán ở Giao Chỉ đã bị đánh mạnh vào
trung tâm.
Theo sử sách, nghĩa quân nhanh chóng chiếm được nhiều thành trì,
làm chủ các quận huyện.
Các nguồn cổ chép rằng Hai Bà Trưng thu phục được sáu mươi lăm thành ở Lĩnh Nam.
Con số ấy thể hiện quy mô rất lớn của cuộc nổi dậy,
dù cách hiểu về địa danh và phạm vi cụ thể còn được các nhà nghiên cứu bàn luận.
Nhưng dù nhìn theo cách nào, kết quả vẫn nổi bật:
trong một thời gian ngắn, quyền lực Đông Hán ở vùng này bị đánh bật,
và một chính quyền bản địa do Trưng Trắc đứng đầu được dựng lên.
Đó là một kỳ tích.
Một cuộc khởi nghĩa từ vùng Mê Linh đã làm rung chuyển hệ thống đô hộ của một đế
chế lớn.
Những người dân vốn quen sống dưới mệnh lệnh ngoại bang bỗng nhìn thấy một khả
năng khác:
đất này có thể do người Việt tự cai quản.
Trong những ngày ấy, có lẽ khắp các làng quê,
từ bến sông đến nương ruộng, người ta truyền nhau tin chiến thắng.
Những cổng thành mở ra.
Những lá cờ nghĩa quân phất lên.
Những kẻ từng lộng quyền phải bỏ chạy.
Và giữa làn sóng ấy, hình ảnh Hai Bà cưỡi voi tiến quân trở thành biểu tượng bất
tử.
Voi chiến trong truyền thống Đông Nam Á không chỉ là sức mạnh quân sự.
Nó còn là biểu tượng của uy quyền.
Khi Hai Bà Trưng được khắc họa trên lưng voi,
đó là hình ảnh của quyền lực bản địa đứng thẳng trước đế chế phương Bắc.
Trưng vương và giấc mơ tự chủ
Sau thắng lợi, Trưng Trắc được tôn làm vua,
thường được gọi là Trưng Vương.
Bà đóng đô ở Mê Linh.
Khoảnh khắc ấy có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Việt Nam.
Đây không phải chỉ là một cuộc bạo động chống quan lại tham tàn.
Đây là sự ra đời của một chính quyền tự chủ,
dù tồn tại trong thời gian ngắn.
Người đứng đầu chính quyền ấy là một phụ nữ Việt,
đứng lên từ chính vùng đất bị đô hộ, nhận sự ủng hộ của nhiều thủ lĩnh và dân chúng.
Trưng Vương phải đối mặt với vô vàn khó khăn.
Sau nhiều năm bị nhà Hán cai trị, bộ máy bản địa chưa có điều kiện xây dựng bền
vững.
Các lực lượng hưởng ứng khởi nghĩa đến từ nhiều vùng khác nhau,
có lòng chung nhưng tổ chức có thể chưa thật thống nhất.
Việc giữ được các thành trì đã khó, điều hành một vùng rộng lớn sau chiến thắng
còn khó hơn.
Trong khi đó, nhà Đông Hán không thể chấp nhận mất Giao Chỉ.
Đối với triều đình Hán, vùng Lĩnh Nam không chỉ là đất đai.
Đó là vấn đề uy quyền của đế chế.
Nếu một cuộc nổi dậy ở phương Nam thành công lâu dài,
nó có thể trở thành tấm gương cho những vùng bị trị khác.
Vì vậy, dù Trưng Vương đã giành được thắng lợi vang dội,
cơn bão lớn hơn vẫn đang hình thành ở phương Bắc.
Mã viện nam tiến
Năm 42, nhà Đông Hán sai Mã Viện đem quân xuống đàn áp cuộc khởi nghĩa.
Mã Viện không phải một tướng tầm thường.
Ông ta là danh tướng dày dạn kinh nghiệm,
từng tham gia nhiều chiến dịch lớn.
Khi được cử xuống phương Nam, Mã Viện mang theo quân đội nhà Hán cùng kinh nghiệm
tổ chức, hậu cần và chiến trận của một đế chế.
Đường tiến quân xuống Giao Chỉ không hề dễ.
Núi rừng, sông ngòi, khí hậu phương Nam đều là thử thách.
Nhưng quân Hán có ưu thế về tổ chức, trang bị và nguồn lực.
Họ tiến từng bước, vừa đánh vừa củng cố đường vận chuyển.
Cuộc đối đầu giữa nghĩa quân Hai Bà Trưng và quân Mã Viện vì thế là cuộc đối đầu
không cân sức.
Một bên là phong trào nổi dậy của người bản địa,
mạnh ở khí thế, lòng dân và tinh thần chống áp bức.
Một bên là quân đội đế chế, có kinh nghiệm,
có hậu phương lớn, có khả năng kéo dài chiến tranh.
Nghĩa quân của Hai Bà đã chống cự quyết liệt.
Những trận đánh diễn ra trong điều kiện ngày càng khó khăn.
Khí thế ban đầu không đủ để mãi bù đắp cho sự chênh lệch về quân số,
tổ chức và hậu cần.
Sử sách chép rằng quân Hai Bà bị đánh bại ở vùng Lãng Bạc.
Sau những thất bại liên tiếp, nghĩa quân rút lui.
Cuộc khởi nghĩa dần rơi vào thế nguy.
Nhưng ngay cả khi thất thế, Hai Bà Trưng vẫn không trở thành những kẻ đầu hàng.
Dòng hát và sự lựa chọn cuối cùng
Năm 43, cuộc khởi nghĩa thất bại.
Truyền thống Việt Nam kể rằng Hai Bà Trưng đã gieo mình xuống sông Hát để giữ trọn
khí tiết.
Một số nguồn cổ của Trung Hoa ghi chép khác về cái chết của Hai Bà,
nhưng trong ký ức dân tộc Việt, hình ảnh Hai Bà tuẫn tiết ở dòng Hát đã trở thành
biểu tượng thiêng liêng của lòng bất khuất.
Dù cách ghi chép có khác nhau, điều chắc chắn là cuộc đời và cuộc khởi nghĩa của
Hai Bà kết thúc trong bi tráng.
Sau khi đàn áp được cuộc nổi dậy, Mã Viện tiến hành củng cố lại ách cai trị của
nhà Hán.
Chính quyền đô hộ được siết chặt hơn.
Những dấu tích của quyền lực bản địa bị hạn chế.
Nhiều thủ lĩnh chống đối bị trừng phạt.
Đất Giao Chỉ lại rơi vào vòng kiểm soát phương Bắc.
Nhưng có một điều quân Hán không thể dập tắt.
Họ có thể chiếm lại thành trì.
Họ có thể đặt lại quan lại.
Họ có thể buộc dân chúng nộp thuế.
Nhưng họ không thể xóa khỏi lòng người hình ảnh hai người phụ nữ đã từng phất cờ
làm chủ giang sơn.
Một cuộc khởi nghĩa có thể thất bại về quân sự,
nhưng vẫn chiến thắng trong ký ức lịch sử.
Hai Bà Trưng thuộc về kiểu chiến thắng ấy.
Những người phụ nữ đứng giữa lịch sử
Điều khiến câu chuyện Hai Bà Trưng đặc biệt không chỉ là lòng yêu nước,
mà còn là vị trí của phụ nữ trong biến cố lịch sử này.
Ở nhiều nền sử học cổ, phụ nữ thường xuất hiện ở hậu cung,
gia đình, hoặc như nhân vật phụ quanh quyền lực nam giới.
Nhưng trong câu chuyện Hai Bà Trưng, phụ nữ là người mở đầu,
người lãnh đạo, người quyết định vận mệnh cuộc khởi nghĩa.
Trưng Trắc không chỉ là vợ của Thi Sách.
Bà là Trưng Vương.
Trưng Nhị không chỉ là em gái đi theo.
Bà là người cùng chị dựng cờ, cùng chia sẻ trách nhiệm và cùng bước vào bất tử.
Những nữ tướng được dân gian thờ phụng bên cạnh Hai Bà,
dù mỗi nhân vật có mức độ sử liệu khác nhau,
cho thấy trong trí nhớ của người Việt, cuộc khởi nghĩa ấy là một thời khắc phụ
nữ bước ra trận tiền với tư thế hiên ngang.
Đó là lý do sau gần hai nghìn năm, hình ảnh Hai Bà vẫn có sức lay động mạnh.
Không chỉ vì họ chống ngoại xâm, mà vì họ phá vỡ mọi hình dung nhỏ hẹp về vai trò
của người phụ nữ trong lịch sử.
Họ không chờ ai cứu dân mình.
Họ tự đứng lên.
Từ thất bại đến biểu tượng bất tử
Nếu xét bằng kết quả trước mắt, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng chỉ giành được độc
lập trong một thời gian ngắn.
Nhưng lịch sử không chỉ được đo bằng số năm tồn tại của một chính quyền.
Có những ngọn lửa cháy không lâu, nhưng đủ soi đường cho nhiều thế hệ.
Cuộc khởi nghĩa năm 40 đã chứng minh rằng người Việt không chấp nhận bị đồng hóa
và khuất phục.
Nó xuất hiện rất sớm trong thời kỳ Bắc thuộc,
khi bộ máy đô hộ còn đang tìm cách bám rễ sâu vào đời sống bản địa.
Chính vì thế, tiếng trống Mê Linh có ý nghĩa như lời tuyên bố đầu tiên thật mạnh
mẽ:
dân tộc này còn đây, phong tục này còn đây,
ý chí tự chủ này còn đây.
Sau Hai Bà Trưng, lịch sử Việt Nam còn trải qua nhiều thế kỷ Bắc thuộc nữa.
Nhưng tinh thần phản kháng không mất.
Những cuộc nổi dậy sau này, từ Bà Triệu đến Lý Bí,
Mai Thúc Loan, Phùng Hưng, rồi tới chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền,
đều nằm trong dòng chảy lâu dài của khát vọng tự chủ.
Hai Bà Trưng đứng ở đầu dòng chảy ấy như hai ngọn cờ lớn.
Người đời sau lập đền thờ, mở hội, kể chuyện,
dựng tượng, truyền tụng công lao.
Ở nhiều nơi, ngày hội Hai Bà không chỉ là nghi lễ tưởng niệm,
mà còn là cách cộng đồng nhắc nhau về lòng biết ơn và khí phách.
Mỗi lần tiếng trống hội vang lên, lịch sử như trở lại:
voi chiến, cờ nghĩa, dòng Hát, Mê Linh,
và bóng dáng hai người phụ nữ đi vào cõi bất tử.
Tiếng trống mê linh còn vang mãi
Câu chuyện Hai Bà Trưng là câu chuyện của đau thương,
khí phách và niềm kiêu hãnh.
Từ nỗi oán hận dưới ách đô hộ, Hai Bà đã dựng nên một cuộc khởi nghĩa làm chấn
động phương Nam.
Từ một vùng đất bị cai trị, họ đã mở ra giấc mơ tự chủ.
Từ thân phận những người phụ nữ trong một thời đại đầy bạo lực,
họ trở thành người lãnh đạo, người cầm quân,
người được dân chúng tôn làm biểu tượng.
Lịch sử có thể ghi lại cuộc khởi nghĩa ấy bằng vài dòng niên đại:
năm 40 khởi binh, năm 42 Mã Viện nam tiến,
năm 43 thất bại.
Nhưng nếu chỉ đọc như vậy, ta sẽ không nghe thấy được nhịp tim của thời đại.
Phía sau những năm tháng ấy là tiếng khóc của dân bị áp bức,
là nỗi đau của người mất chồng, là sự phẫn nộ của các thủ lĩnh bản địa,
là bước chân của nghĩa quân đi qua bùn đất,
là tiếng voi gầm giữa trận, là lá cờ tung lên trong gió,
là khoảnh khắc một dân tộc tự nói với mình rằng:
chúng ta không sinh ra để cúi đầu.
Hai Bà Trưng không để lại một triều đại dài.
Nhưng họ để lại một điều còn lớn hơn:
niềm tin rằng độc lập là quyền thiêng liêng,
và khi quyền ấy bị chà đạp, người Việt sẽ đứng lên.
Dòng Hát vẫn chảy trong ký ức.
Mê Linh vẫn được nhắc như nơi tiếng trống đầu tiên vang lên.
Và hình ảnh Hai Bà cưỡi voi ra trận vẫn sống mãi trong tâm thức dân tộc,
không phải như một huyền thoại xa xôi, mà như lời nhắc gần gũi rằng lòng yêu nước
có thể bắt đầu từ nỗi đau, nhưng chỉ trở thành lịch sử khi có người dám biến nỗi
đau ấy thành hành động.
Gần hai nghìn năm đã qua, bao triều đại đến rồi đi,
bao thành quách dựng lên rồi đổ xuống.
Nhưng tiếng trống Mê Linh vẫn còn vang.
Nó vang trong những ngày hội làng.
Nó vang trong trang sử học trò.
Nó vang trong tên đường, tên trường, trong những đền thờ nghi ngút khói hương.
Và sâu hơn cả, nó vang trong lòng mỗi người Việt khi nhớ rằng,
vào buổi đầu dài tăm tối của thời Bắc thuộc,
đã có hai người phụ nữ đứng lên trước cả một đế chế,
phất cờ vì non sông.
Hai Bà Trưng — hai ngọn lửa đầu tiên của khát vọng tự chủ — mãi là niềm kiêu hãnh
bất diệt của lịch sử Việt Nam.