Tiêu đề truyện: TRẦN NHẬT DUẬT — VỊ VƯƠNG TỬ HIỂU LÒNG NGƯỜI VÀ TIẾNG TRỐNG HÀM TỬ
Series: Việt Sử Kể Lại
Nội dung:

1. SINH RA GIỮA HÀO KHÍ NHÀ TRẦN

Trong lịch sử nhà Trần, có những con người nổi danh bằng lưỡi gươm, có người được nhớ bởi những trận đánh vang dội, có người đi vào sử sách bằng tài thao lược nơi triều chính. Trần Nhật Duật là một nhân vật đặc biệt, bởi ông hội tụ nhiều điều cùng lúc: là vương tử, là danh tướng, là nhà ngoại giao, là người am hiểu phong tục các dân tộc, và là một trong những gương mặt tiêu biểu của tinh thần khoan hòa nhưng cứng cỏi thời Trần.

Ông sinh năm 1255, là con trai thứ sáu của vua Trần Thái Tông, vị vua đầu tiên của triều Trần. Ông là em của Trần Thánh Tông, chú của Trần Nhân Tông, thuộc thế hệ hoàng tộc trưởng thành trong giai đoạn Đại Việt phải đối diện với thử thách lớn nhất: vó ngựa Nguyên Mông.

Khi Trần Nhật Duật chào đời, nhà Trần đã vượt qua cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất năm 1258. Chiến thắng ấy giúp Đại Việt giữ vững độc lập, nhưng không có nghĩa là bão tố đã qua. Phía bắc, đế quốc Mông Cổ rồi nhà Nguyên vẫn không ngừng mở rộng, nuốt trọn nhiều quốc gia, làm rung chuyển cả Á - Âu. Đại Việt nhỏ bé nằm ngay trên đường tiến xuống phương Nam, sớm muộn cũng phải tiếp tục đối mặt.

Trong bối cảnh ấy, các vương hầu nhà Trần không thể chỉ sống trong lầu son. Họ được rèn luyện để gánh việc nước. Dòng họ Trần có truyền thống gắn kết chặt chẽ giữa hoàng tộc và quân đội. Các vương tử, vương hầu vừa là người trong triều, vừa có thể cầm quân khi đất nước cần.

Trần Nhật Duật lớn lên giữa không khí ấy.

Nhưng điều khiến ông khác biệt không chỉ là võ nghệ hay địa vị. Từ sớm, ông nổi tiếng là người ham học, thông minh, có trí nhớ tốt, đặc biệt say mê ngôn ngữ và phong tục của các dân tộc xung quanh Đại Việt. Ông học tiếng Chiêm Thành, tiếng của người Tống, tiếng của nhiều nhóm dân vùng biên. Ông tìm hiểu cách ăn mặc, lễ nghi, tín ngưỡng, cách nói chuyện, cách suy nghĩ của họ.

Đối với một vương tử thời ấy, điều này không bình thường.

Nhiều người học để làm quan, học để trị nước, học binh pháp để đánh giặc. Trần Nhật Duật học để hiểu người.

Và chính khả năng hiểu người ấy về sau trở thành một thứ vũ khí đặc biệt, nhiều khi còn sắc bén hơn gươm giáo.

2. VỊ VƯƠNG TỬ BIẾT NGHE TIẾNG NÚI RỪNG

Đại Việt thời Trần không chỉ có kinh thành Thăng Long, không chỉ có đồng bằng sông Hồng trù phú. Đất nước còn có vùng biên giới rộng lớn, nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc khác nhau. Ở đó, quyền lực triều đình phải đi cùng sự khéo léo. Nếu chỉ dùng mệnh lệnh cứng rắn, lòng người dễ xa. Nếu quá mềm yếu, biên cương dễ động.

Trần Nhật Duật hiểu rất rõ điều ấy.

Ông không nhìn những người vùng biên như kẻ xa lạ. Ông tìm cách nói được tiếng của họ, hiểu tục lệ của họ, tôn trọng cách sống của họ. Sử cũ chép rằng ông biết nhiều thứ tiếng và phong tục, đến mức khi tiếp xúc với người nước ngoài hoặc các tộc người vùng biên, ông có thể nói chuyện tự nhiên như người quen lâu ngày.

Có câu chuyện nổi tiếng về việc Trần Nhật Duật được cử đi xử lý một cuộc nổi dậy của Trịnh Giác Mật ở vùng Đà Giang. Đây là vùng miền núi hiểm trở, nơi thủ lĩnh địa phương có uy tín lớn trong cộng đồng. Nếu đem quân đánh thẳng, có thể thắng một trận nhưng chưa chắc yên được lâu. Máu đổ càng nhiều, hận thù càng sâu.

Trần Nhật Duật chọn cách khác.

Ông đến gặp Trịnh Giác Mật, không tỏ vẻ khinh thường, không dùng uy quyền triều đình để đè ép ngay từ đầu. Ông hiểu phong tục địa phương, biết cách ứng xử, biết nói sao để đối phương cảm thấy được tôn trọng. Có giai thoại kể rằng khi đến nơi, ông thản nhiên làm theo tập tục bản địa, khiến người vùng ấy kinh ngạc và cảm phục.

Kết quả, Trịnh Giác Mật quy phục.

Nếu câu chuyện được truyền lại có phần tô điểm, ý nghĩa cốt lõi vẫn rất rõ: Trần Nhật Duật là người biết dùng văn hóa để thu phục lòng người. Ông hiểu rằng giữ nước không chỉ là giữ thành, giữ đất, giữ quân. Giữ nước còn là giữ được lòng dân ở những nơi xa kinh đô.

Một vị tướng có thể khiến kẻ khác sợ.

Nhưng một người biết hiểu và tôn trọng người khác có thể khiến họ tự nguyện đi theo.

3. BÓNG ĐEN NGUYÊN MÔNG TRÙM XUỐNG

Nửa sau thế kỷ XIII, Đại Việt bước vào những năm tháng dữ dội nhất.

Đế quốc Nguyên Mông sau khi lập nhà Nguyên ở Trung Hoa tiếp tục muốn mở rộng xuống phương Nam. Đại Việt, với vị trí chiến lược quan trọng, trở thành mục tiêu. Nhà Nguyên không chỉ muốn bắt Đại Việt thần phục trên danh nghĩa, mà còn muốn dùng đất Việt làm đường đánh Chiêm Thành và kiểm soát toàn vùng.

Triều đình nhà Trần hiểu rằng chiến tranh khó tránh.

Năm 1285, cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên nổ ra với quy mô rất lớn. Thoát Hoan, con trai Hốt Tất Liệt, chỉ huy đại quân từ phía bắc tiến xuống. Toa Đô từ phía nam đánh lên sau khi từng tham chiến ở Chiêm Thành. Đại Việt bị đặt vào thế gọng kìm.

Quân Nguyên mạnh, đông, có kinh nghiệm chinh chiến khắp nơi. Họ từng đánh bại nhiều quốc gia lớn, từng khiến bao thành trì kiên cố sụp đổ. Trước sức ép ấy, triều đình nhà Trần phải rút khỏi Thăng Long, thực hiện kế sách tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu, bảo toàn lực lượng chờ thời cơ phản công.

Đó là thời khắc thử thách lòng người.

Khi kinh thành bị bỏ trống, khi giặc tràn qua đồng ruộng, khi tin dữ liên tiếp truyền về, một đất nước rất dễ rơi vào hoảng loạn. Nhưng nhà Trần có một điều quý giá: sự đoàn kết của triều đình, của tướng sĩ và nhân dân. Từ Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, đến các vương hầu như Trần Nhật Duật, mỗi người đều giữ một vị trí trong cuộc chiến sinh tử.

Trần Nhật Duật khi ấy không còn chỉ là vị vương tử giỏi ngoại giao. Ông bước vào chiến trường với vai trò một danh tướng.

Và tên tuổi ông gắn liền với một trận đánh làm xoay chuyển cục diện: Hàm Tử.

4. TRẬN HÀM TỬ VÀ THỜI CƠ PHẢN CÔNG

Sau những tháng đầu khó khăn, quân dân Đại Việt bắt đầu tìm được thời cơ phản công. Quân Nguyên tuy mạnh nhưng phải tiến sâu vào đất Việt, đường tiếp tế kéo dài, khí hậu không quen, bị đánh nhỏ lẻ liên tục. Sức mạnh ban đầu dần bị bào mòn.

Trong khi đó, quân Trần chờ đợi đúng lúc để tung đòn quyết định.

Trận Hàm Tử diễn ra vào năm 1285, tại khu vực bến Hàm Tử, nay thường gắn với vùng Khoái Châu, Hưng Yên. Đây là một vị trí quan trọng trên tuyến sông, có ý nghĩa lớn trong việc cắt phá thế liên kết của quân địch.

Trần Nhật Duật được giao chỉ huy một cánh quân. Bên cạnh lực lượng Đại Việt, trong trận này còn có sự tham gia của những binh sĩ người Tống lưu vong, tức những người phương Bắc không chịu thần phục nhà Nguyên và đã theo về Đại Việt. Việc sử dụng lực lượng này cho thấy sự linh hoạt của triều Trần và cũng phù hợp với sở trường của Trần Nhật Duật: ông hiểu người ngoại quốc, biết cách phối hợp nhiều thành phần khác nhau trong cùng một mục tiêu.

Trước mặt họ là quân Nguyên thiện chiến.

Nhưng chiến tranh không chỉ quyết định bởi danh tiếng. Nó quyết định bởi địa thế, thời cơ, tinh thần và cách chỉ huy.

Ở Hàm Tử, quân Trần đánh mạnh, đánh đúng lúc, khiến quân Nguyên bị tổn thất nặng. Chiến thắng này cùng với các thắng lợi khác như Tây Kết, Chương Dương đã tạo nên làn sóng phản công dữ dội, đẩy quân Nguyên từ thế tiến công sang thế tháo chạy.

Tiếng trống Hàm Tử vang lên như một lời báo hiệu: Đại Việt đã qua những ngày lùi bước. Từ đây, quân Trần lấy lại thế chủ động.

Trong hào khí ấy, Trần Nhật Duật hiện lên không chỉ là người biết nói nhiều thứ tiếng, không chỉ là nhà ngoại giao mềm mỏng, mà là một vị tướng có khả năng cầm quân trong trận lớn.

Ông đã góp phần vào một trong những chiến thắng quan trọng nhất của cuộc kháng chiến năm 1285.

5. KHI MỘT NGƯỜI HIỂU NGƯỜI TRỞ THÀNH DANH TƯỚNG

Điều đặc biệt ở Trần Nhật Duật là tài quân sự của ông không tách rời tài hiểu người.

Trong chiến trận, một vị tướng phải hiểu quân mình, hiểu quân địch, hiểu dân nơi mình đi qua, hiểu đồng minh, hiểu cả tâm lý sợ hãi và hy vọng của con người. Trần Nhật Duật có lợi thế hiếm có: ông không nhìn thế giới chỉ bằng con mắt của một người ở kinh thành Thăng Long. Ông nhìn nó rộng hơn.

Ông hiểu người Tống lưu vong vì sao căm thù nhà Nguyên.

Ông hiểu các tộc người vùng biên vì sao vừa kính triều đình vừa muốn giữ phong tục riêng.

Ông hiểu người Chiêm Thành, người phương Bắc, người miền núi, hiểu cách nói chuyện khiến họ bớt nghi ngờ.

Một người như vậy khi cầm quân sẽ biết cách quy tụ nhiều lực lượng khác nhau. Trong chiến tranh chống Nguyên, điều đó rất quan trọng. Đại Việt không thể thắng chỉ bằng sức mạnh thuần túy, vì quân Nguyên đông và mạnh hơn. Đại Việt thắng nhờ biết dùng địa hình, lòng dân, mưu lược, sự đoàn kết và khả năng biến mọi nguồn lực thành sức mạnh chung.

Trần Nhật Duật là một mảnh ghép trong chiến thắng ấy.

Ông không phải người được nhắc nhiều nhất như Trần Hưng Đạo. Ông cũng không phải vị tướng có hình ảnh quyết liệt như một số danh tướng trận mạc khác. Nhưng vai trò của ông rất đáng kể: một người vừa có thể yên biên bằng ngoại giao, vừa có thể thắng giặc bằng quân sự.

Đó là kiểu tài năng mà thời bình cần, thời chiến càng cần.

6. ĐẠI VIỆT SAU NHỮNG CƠN BÃO LỬA

Cuộc kháng chiến năm 1285 kết thúc bằng thắng lợi lớn của Đại Việt. Thoát Hoan phải chui vào ống đồng để chạy về nước, theo cách kể trong sử sách Việt Nam. Toa Đô bị chém ở Tây Kết. Quân Nguyên đại bại.

Nhưng nhà Nguyên chưa từ bỏ.

Năm 1287 - 1288, quân Nguyên lại kéo sang lần thứ ba. Cuộc chiến lần này kết thúc bằng chiến thắng Bạch Đằng lừng lẫy năm 1288 dưới sự chỉ huy của Trần Quốc Tuấn và sự phối hợp của toàn quân dân Đại Việt. Sau thất bại ấy, ý đồ xâm lược Đại Việt của nhà Nguyên về cơ bản bị bẻ gãy.

Trần Nhật Duật sống qua những năm tháng ấy như một nhân chứng và người tham gia vào thời đại hào hùng. Ông chứng kiến Đại Việt từ chỗ bị ép vào thế nguy hiểm đến lúc đứng vững trước một trong những đế quốc mạnh nhất thế giới.

Sau chiến tranh, đất nước cần hàn gắn.

Những cánh đồng bị giày xéo phải được cày lại. Những làng mạc tan tác phải được dựng lại. Triều đình phải ổn định, biên cương phải yên, quan hệ với các nước láng giềng phải được xử lý mềm dẻo.

Đây lại là môi trường mà Trần Nhật Duật phát huy sở trường.

Ông tiếp tục được trọng dụng trong triều. Với địa vị Chiêu Văn vương, với uy tín hoàng tộc và kinh nghiệm nhiều mặt, ông trở thành một trong những nhân vật quan trọng của nhà Trần qua nhiều đời vua.

Điều đáng quý là ông không chỉ nổi tiếng lúc chiến tranh. Ông còn được nhớ như người sống thọ, làm việc lâu dài, giữ phong thái điềm đạm, gần gũi, nhân hậu.

7. CHIÊU VĂN VƯƠNG TRONG ĐỜI THƯỜNG

Sử sách và giai thoại về Trần Nhật Duật thường nhắc đến phong cách sống đặc biệt của ông.

Ông là vương hầu cao quý, nhưng không tự nhốt mình trong vẻ xa cách. Ông thích giao tiếp rộng, thích tìm hiểu những điều mới lạ, có thể trò chuyện với người nước ngoài, người dân tộc thiểu số, tăng nhân, đạo sĩ, quan lại, binh lính. Ở ông có sự tò mò trí tuệ rất hiếm: không coi khác biệt là điều đáng sợ, mà coi đó là điều cần hiểu.

Ông được cho là am hiểu âm nhạc, lễ nghi, tiếng nói và phong tục nhiều vùng. Điều này giúp ông trở thành một cây cầu giữa triều đình Đại Việt và thế giới xung quanh.

Trong một thời đại mà chiến tranh với phương Bắc diễn ra khốc liệt, Trần Nhật Duật vẫn cho thấy một bài học sâu sắc: chống ngoại xâm không có nghĩa là khép kín trước mọi thứ bên ngoài. Người Đại Việt có thể cứng rắn giữ độc lập, nhưng vẫn học hỏi, vẫn hiểu biết, vẫn giao tiếp với các dân tộc khác bằng bản lĩnh tự tin.

Đó là sự tự tin của một quốc gia có văn hóa riêng.

Không sợ khác biệt.

Không tự ti trước nước lớn.

Không kiêu ngạo với người nhỏ hơn.

Trần Nhật Duật chính là hình ảnh đẹp của tinh thần ấy.

8. TÀI NGOẠI GIAO CỦA NGƯỜI BIẾT ĐẶT MÌNH VÀO LÒNG NGƯỜI KHÁC

Một trong những đóng góp lớn nhất của Trần Nhật Duật là nghệ thuật thu phục nhân tâm.

Trong chính trị thời trung đại, nhiều vấn đề biên cương có thể biến thành chiến tranh nếu xử lý vụng về. Một lời nói khinh miệt, một nghi lễ sai, một hành động thiếu hiểu biết về phong tục địa phương cũng có thể làm bùng lên phản loạn. Trần Nhật Duật tránh được điều đó bằng sự hiểu biết chân thành.

Ông không chỉ học vài câu nói để lấy lòng. Ông học sâu vào phong tục, tập quán, cách nghĩ. Khi gặp người khác, ông khiến họ cảm thấy rằng triều đình không hoàn toàn xa lạ với họ. Điều ấy làm giảm nghi kỵ, mở đường cho thương lượng.

Câu chuyện với Trịnh Giác Mật vì thế không chỉ là giai thoại thú vị. Nó cho thấy một phương pháp trị nước: muốn người khác quy phục bền lâu, phải cho họ thấy sự tôn trọng.

Tất nhiên, nhà Trần không phải lúc nào cũng mềm mỏng. Khi cần đánh, họ đánh rất quyết liệt. Nhưng sự quyết liệt ấy đi cùng khả năng mềm dẻo. Trần Nhật Duật là hiện thân của phần mềm dẻo ấy, thứ mềm dẻo không yếu đuối, mà là sự khôn ngoan của người hiểu rằng lòng người cũng là một chiến trường.

Trong lịch sử, có những trận thắng không đổ máu.

Có những vùng đất được giữ yên không phải nhờ gươm tuốt khỏi vỏ, mà nhờ một cuộc gặp đúng cách.

Trần Nhật Duật đã nhiều lần chiến thắng theo cách đó.

9. BÓNG DÁNG MỘT THỜI ĐẠI LỚN

Nhắc đến Trần Nhật Duật là nhắc đến một thời đại mà Đại Việt phải chứng minh bản lĩnh trước thế giới.

Thời Trần không chỉ có chiến tranh. Đó còn là thời kỳ tinh thần dân tộc được rèn đúc mạnh mẽ. Từ hội nghị Bình Than đến hội nghị Diên Hồng, từ Hịch tướng sĩ đến những trận Đông Bộ Đầu, Hàm Tử, Chương Dương, Bạch Đằng, tất cả tạo nên hào khí Đông A.

Trong bức tranh ấy, Trần Nhật Duật không đứng ở rìa.

Ông là một trong những vương hầu góp phần làm nên sức mạnh tổng hợp của triều Trần. Nếu Trần Quốc Tuấn là linh hồn quân sự của cuộc kháng chiến, nếu Trần Quang Khải gắn với chiến công Chương Dương, thì Trần Nhật Duật gắn với Hàm Tử và với tài thu phục lòng người hiếm có.

Ông cũng cho thấy nhà Trần có một lớp nhân tài rất đa dạng. Không phải ai cũng giống ai, nhưng mỗi người đóng góp một thế mạnh. Người giỏi chiến lược, người giỏi thủy chiến, người giỏi ngoại giao, người giỏi quản trị, người giỏi động viên quân sĩ. Chính sự đa dạng ấy tạo nên sức bền của triều đại.

Một đất nước nhỏ muốn thắng kẻ thù lớn không thể chỉ trông vào một thiên tài duy nhất.

Nó cần cả một thế hệ.

Trần Nhật Duật là một gương mặt sáng trong thế hệ ấy.

10. NHỮNG NĂM THÁNG CUỐI ĐỜI

Trần Nhật Duật sống rất thọ so với nhiều nhân vật cùng thời. Ông qua đời năm 1330, thọ 75 tuổi. Cuộc đời ông trải qua nhiều đời vua Trần, từ thời Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông, Anh Tông đến Minh Tông.

Đó là một quãng đời dài, đi qua từ chiến tranh ác liệt đến thời bình xây dựng.

Ông đã thấy Đại Việt bị quân Nguyên đe dọa.

Ông đã thấy Thăng Long phải bỏ trống.

Ông đã thấy Hàm Tử vang tiếng thắng trận.

Ông đã thấy Bạch Đằng chôn vùi mộng xâm lăng của đế quốc phương Bắc.

Ông cũng đã thấy đất nước sau chiến tranh cần sự ổn định, cần những người có kinh nghiệm và lòng khoan hòa để giữ vững nền trị bình.

Khi ông mất, triều Trần mất đi một vương hầu tài hoa, một danh tướng từng lập công lớn, một nhà ngoại giao hiếm có. Nhưng di sản của ông không nằm ở một công trình nguy nga hay một ngai vàng. Nó nằm trong cách người đời nhớ về ông: một người có trí tuệ rộng mở, biết dùng hiểu biết để hóa giải xung đột, biết cầm quân khi cần, biết tôn trọng con người dù họ đến từ vùng đất hay dân tộc khác.

Trong lịch sử trung đại, những phẩm chất ấy không nhiều.

Vì thế, Trần Nhật Duật càng đáng được kể lại.

11. TIẾNG TRỐNG HÀM TỬ VÀ BÀI HỌC CÒN LẠI

Có những nhân vật lịch sử khiến ta nhớ đến một trận đánh. Có người khiến ta nhớ đến một câu nói. Có người khiến ta nhớ đến cả một phẩm chất.

Trần Nhật Duật khiến hậu thế nhớ đến sự kết hợp giữa trí tuệ và lòng nhân, giữa bản lĩnh chiến trận và sự mềm dẻo ngoại giao.

Ông không chỉ biết thắng bằng gươm.

Ông biết thắng bằng lời nói.

Không chỉ biết giữ nước bằng quân đội.

Ông biết giữ nước bằng sự thấu hiểu.

Trong thời đại của ông, Đại Việt đứng trước vó ngựa Nguyên Mông, một sức mạnh từng làm nhiều dân tộc khiếp sợ. Nhưng Đại Việt không bị nghiền nát. Đất nước ấy đứng vững nhờ lòng dân, nhờ triều đình đoàn kết, nhờ những tướng lĩnh tài ba và nhờ những con người như Trần Nhật Duật — người biết biến khác biệt thành sức mạnh, biến lòng người thành thành lũy.

Trận Hàm Tử đã qua từ rất lâu. Những tiếng hò reo trên bến sông năm 1285 đã tan vào gió. Những chiến thuyền, giáo mác, cờ trận đều trở thành dấu vết trong sử sách. Nhưng bài học từ Trần Nhật Duật vẫn còn nguyên giá trị.

Một quốc gia muốn mạnh không chỉ cần người giỏi đánh.

Nó cần người biết nghe.

Biết hiểu.

Biết tôn trọng.

Biết kết nối những con người khác nhau vào một mục tiêu chung.

Trần Nhật Duật là vị vương tử như thế.

Ông bước ra từ hoàng tộc nhà Trần, đi qua khói lửa Nguyên Mông, để lại dấu ấn ở Hàm Tử, ở vùng biên, trong triều chính và trong ký ức dân tộc. Ông không ồn ào như sấm, nhưng sâu bền như mạch nước. Không phải lúc nào cũng đứng ở trung tâm câu chuyện, nhưng mỗi khi xuất hiện, ông cho thấy một vẻ đẹp hiếm có của người làm việc lớn: hiểu người để giữ nước, mềm mỏng để tạo hòa bình, quyết đoán để chiến thắng khi non sông lâm nguy.

Và vì thế, khi nhắc đến hào khí Đông A, bên cạnh những thanh gươm lẫy lừng, ta cũng cần nhớ đến một trí tuệ rộng mở mang tên Trần Nhật Duật.

Người đã chứng minh rằng trong lịch sử, có những trái tim biết lắng nghe cũng có thể làm nên chiến thắng.