những triều đại sau.
Triều ngô trong dòng chảy lịch sử
Triều Ngô thường được nhắc đến ngắn gọn trong sách sử:
Ngô Quyền thắng Bạch Đằng, xưng vương, đóng đô Cổ Loa;
sau ông là Dương Tam Kha, rồi Hậu Ngô Vương,
cuối cùng đất nước rơi vào loạn mười hai sứ quân.
Nhưng nếu chỉ kể như vậy, ta sẽ bỏ lỡ chiều sâu của thời đại.
Triều Ngô là thời kỳ bản lề.
Trước nó là hơn một nghìn năm Bắc thuộc,
dù trong suốt thời gian ấy người Việt không ngừng nổi dậy,
gìn giữ bản sắc, giữ tiếng nói, phong tục và ý chí riêng.
Sau nó là các triều đại độc lập:
Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê...
Những triều đại ấy có thể xây dựng quốc hiệu,
quân đội, pháp luật, khoa cử, văn hóa, ngoại giao,
bởi vì trước đó đã có một bước ngoặt:
đất nước thoát khỏi vị thế bị đô hộ.
Ngô Quyền không để lại một bộ máy hoàn chỉnh,
nhưng ông để lại một điều còn quan trọng hơn trong thời điểm ấy:
niềm tin rằng người Việt có thể tự làm chủ đất nước.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 là lời tuyên bố bằng máu và nước sông.
Việc xưng vương năm 939 là lời tuyên bố bằng chính trị.
Việc đóng đô ở Cổ Loa là lời tuyên bố bằng ký ức dân tộc.
Ba lời tuyên bố ấy hợp lại thành nền móng của kỷ nguyên độc lập.
Tuy nhiên, triều Ngô cũng cho thấy một bài học khắc nghiệt:
độc lập giành được bằng chiến thắng quân sự chưa đủ.
Muốn giữ độc lập, phải có một chính quyền đủ mạnh,
một trật tự kế vị ổn định, một bộ máy quản trị hiệu quả,
và khả năng dung hòa hoặc kiểm soát các thế lực địa phương.
Ngô Quyền có công mở nước sau Bắc thuộc,
nhưng ông mất quá sớm.
Dương Tam Kha làm đứt đoạn chính thống.
Hậu Ngô Vương cố gắng khôi phục nhưng không đủ thời gian và sức mạnh.
Các hào trưởng nổi lên, đất nước phân liệt.
Đó là bi kịch của một vương triều đi trước thời đại,
gánh trên vai một nhiệm vụ mà lịch sử chưa kịp trao cho nó đủ công cụ để hoàn thành.
Nhưng thất bại của triều Ngô không làm lu mờ công lao của nó.
Ngược lại, chính sự ngắn ngủi ấy càng khiến vai trò của Ngô Quyền trở nên nổi bật.
Ông giống như người đốt ngọn đuốc đầu tiên trong đêm dài.
Ngọn đuốc ấy có thể chập chờn trước gió,
có thể chưa soi sáng hết mọi nẻo đường,
nhưng từ đó bóng tối không còn tuyệt đối nữa.