Bình minh trên sông bạch đằng
Có những triều đại trong lịch sử không kéo dài hàng trăm năm,
không để lại những cung điện đồ sộ, không có những bộ luật còn truyền lại nguyên
vẹn đến đời sau.
Nhưng chỉ cần một khoảnh khắc họ xuất hiện,
lịch sử đã rẽ sang một con đường khác.
Triều Ngô là một triều đại như thế.
Năm 939, sau chiến thắng Bạch Đằng vang dội,
Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa.
Từ giây phút ấy, đất nước không còn là một quận huyện bị phương Bắc cai trị nữa.
Sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, người Việt bước vào thời kỳ tự chủ lâu dài.
Nhưng bình minh nào cũng phải đi qua sương mù.
Chiến thắng Bạch Đằng mở ra độc lập, nhưng độc lập ấy chưa kịp vững vàng thì triều
đình non trẻ đã phải đối mặt với những cơn sóng ngầm:
quyền lực địa phương nổi lên, hoàng tộc chia rẽ,
các hào trưởng tự cát cứ, và cuối cùng là loạn mười hai sứ quân.
Triều Ngô tồn tại không lâu, nhưng nó là cây cầu nối giữa đêm dài Bắc thuộc và
kỷ nguyên quốc gia độc lập sau này.
Muốn hiểu triều Ngô, phải bắt đầu từ một dòng sông.
Sông Bạch Đằng không chỉ là nơi diễn ra một trận đánh.
Nó là nơi ý chí tự chủ của người Việt được khắc vào nước,
vào bùn, vào những cọc gỗ nhọn cắm sâu dưới lòng sông.
Nơi ấy, năm 938, đoàn chiến thuyền Nam Hán tiến vào với tham vọng đặt lại ách đô
hộ, nhưng đã bị chôn vùi bởi trí tuệ và lòng quyết đoán của Ngô Quyền.
Trước đó, vùng đất Tĩnh Hải quân đã trải qua nhiều biến động.
Họ Khúc từng dựng nền tự chủ từ đầu thế kỷ X,
rồi Dương Đình Nghệ tiếp tục giữ quyền cai quản.
Ngô Quyền là con rể của Dương Đình Nghệ,
cũng là một tướng tài được tin dùng.
Nhưng biến cố xảy ra khi Kiều Công Tiễn giết Dương Đình Nghệ để đoạt quyền,
rồi vì lo sợ Ngô Quyền kéo quân hỏi tội,
hắn cầu cứu nhà Nam Hán.
Một hành động phản bội đã mở đường cho ngoại bang.
Vua Nam Hán sai con là Hoằng Tháo đem quân theo đường biển tiến vào nước ta.
Nếu đạo quân ấy thắng, mọi nỗ lực tự chủ của họ Khúc,
họ Dương có thể bị xóa sạch.
Tĩnh Hải quân sẽ lại trở thành mảnh đất bị đặt dưới gót giày phương Bắc.
Nhưng Ngô Quyền không chờ giặc đến rồi mới chống đỡ.
Ông tiến quân ra Bắc, giết Kiều Công Tiễn trước,
trừ mối họa bên trong.
Sau đó, ông chọn Bạch Đằng làm nơi quyết chiến.
Ông hiểu thủy triều, hiểu địa thế, hiểu rằng chiến thuyền địch tuy mạnh nhưng nếu
bị kéo vào đúng thời điểm, chúng sẽ biến thành con mồi giữa bãi cọc.
Khi nước triều lên, quân Nam Hán tiến vào.
Ngô Quyền cho thuyền nhẹ ra khiêu chiến,
giả vờ thua chạy.
Hoằng Tháo tưởng quân Việt yếu thế, thúc quân đuổi theo.
Nhưng khi nước rút, những cọc gỗ bịt sắt nhô lên,
đâm thủng thuyền giặc.
Quân Việt từ hai bên đánh ập vào.
Trận địa sông nước biến thành chiếc bẫy khổng lồ.
Hoằng Tháo tử trận.
Quân Nam Hán tan vỡ.
Vua Nam Hán đang đem quân tiếp ứng, nghe tin con chết,
đành rút về.
Trận Bạch Đằng năm 938 không chỉ đánh bại một đạo quân xâm lược.
Nó chấm dứt về cơ bản hơn một nghìn năm Bắc thuộc,
mở ra thời kỳ độc lập tự chủ của dân tộc Việt.
Và người đứng giữa khúc quanh lịch sử ấy là Ngô Quyền.
Ngô quyền xưng vương và sự lựa chọn cổ loa
Năm 939, Ngô Quyền xưng vương.
Ông không xưng đế.
Ông chọn danh xưng vương, nhưng hành động của ông mang ý nghĩa lớn hơn một tước
hiệu.
Ông đặt nền móng cho một chính quyền độc lập,
tự chủ, không còn lệ thuộc trực tiếp vào triều đình phương Bắc.
Điều đặc biệt là Ngô Quyền chọn Cổ Loa làm kinh đô.
Cổ Loa không phải là một địa danh bình thường.
Đó là nơi gắn với truyền thuyết An Dương Vương,
với nhà nước Âu Lạc, với thành ốc, nỏ thần,
Mỵ Châu - Trọng Thủy, với ký ức xa xưa về một quốc gia của người Việt trước thời
Bắc thuộc.
Khi Ngô Quyền trở lại Cổ Loa, đó không chỉ là lựa chọn địa lý.
Đó là một tuyên ngôn chính trị và tinh thần.
Sau hơn một nghìn năm bị cai trị, ông không đặt trung tâm quyền lực ở một trị sở
kiểu phương Bắc, mà trở về một biểu tượng bản địa.
Cổ Loa như lời nhắc rằng người Việt từng có quốc gia,
từng có kinh đô, từng có chủ quyền, và nay chủ quyền ấy được dựng lại.
Hình dung ngày Ngô Quyền lên ngôi ở Cổ Loa,
ta không nên tưởng tượng một triều đình nguy nga như thời Lý,
Trần về sau.
Đất nước vừa thoát chiến tranh, bộ máy cai trị còn sơ khai,
quyền lực trung ương chưa đủ mạnh để kiểm soát mọi vùng.
Nhưng trong cái giản dị ấy lại có sự lớn lao:
lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ, người đứng đầu đất nước không phải là một viên quan
do phương Bắc bổ nhiệm.
Ngô Quyền hiểu rằng chiến thắng quân giặc chỉ là bước đầu.
Giữ được nền tự chủ còn khó hơn.
Ông bắt tay vào xây dựng triều chính.
Sử cũ chép không nhiều về những chính sách cụ thể của ông,
nhưng có thể thấy rõ định hướng căn bản:
lập triều đình riêng, đặt kinh đô riêng,
khẳng định quyền cai trị độc lập.
Những việc ấy tưởng đơn giản, nhưng trong bối cảnh thế kỷ X,
đó là bước chuyển mang tính khai mở.
Từ đây, đất Việt không còn là phần kéo dài của một đế chế phương Bắc.
Dù quan hệ với các triều đại Trung Hoa về sau còn phức tạp,
dù có lúc phải dùng sách lược mềm dẻo, nhưng cái gốc đã thay đổi:
người Việt tự quyết định vận mệnh của mình.
Ngô Quyền là vị vua mở đầu cho kỷ nguyên ấy.
Nhưng triều đại mới sinh ra không có nhiều thời gian để lớn lên.
Một vương triều non trẻ giữa những thế lực cũ
Triều Ngô ra đời trong một hoàn cảnh đặc biệt.
Đất nước vừa thoát khỏi ách đô hộ, nhưng những cấu trúc quyền lực địa phương đã
tồn tại từ lâu.
Trong thời Bắc thuộc và giai đoạn tự chủ của họ Khúc,
họ Dương, các hào trưởng địa phương có vai trò rất lớn.
Họ nắm đất, nắm dân, có lực lượng riêng,
có uy tín riêng trong từng vùng.
Chính quyền trung ương muốn mạnh lên phải thu phục được họ.
Ngô Quyền là người có uy danh rất lớn sau chiến thắng Bạch Đằng.
Uy danh ấy đủ để ông dựng triều, nhưng chưa chắc đủ để biến ngay đất nước thành
một khối thống nhất chặt chẽ.
Đây là điểm quan trọng khi kể về triều Ngô.
Ta không thể nhìn triều Ngô bằng tiêu chuẩn của những triều đại đã hoàn chỉnh về
sau.
Thời ấy, đất nước còn ở buổi đầu dựng lại.
Triều đình chưa có hệ thống quan lại sâu rộng đến tận làng xã.
Các địa phương vẫn dựa nhiều vào thế lực dòng họ,
hào trưởng, tướng lĩnh.
Vì vậy, triều Ngô vừa là vương triều độc lập đầu tiên sau Bắc thuộc,
vừa là một chính quyền đang tìm cách định hình.
Ngô Quyền có tài quân sự, có uy vọng chính trị,
lại có chính danh từ chiến thắng chống ngoại xâm.
Nếu ông sống lâu hơn, có lẽ triều Ngô đã có thêm thời gian củng cố.
Nhưng lịch sử không cho ông quãng thời gian ấy.
Năm 944, Ngô Quyền mất.
Ông làm vua chỉ khoảng sáu năm.
Sáu năm là quá ngắn cho một người vừa giành lại nền độc lập sau hơn nghìn năm.
Ông chưa kịp xây dựng một bộ máy đủ mạnh,
chưa kịp đặt nền pháp chế vững chắc, chưa kịp làm cho các thế lực địa phương hoàn
toàn quy phục.
Khi ông qua đời, khoảng trống quyền lực lập tức mở ra.
Và trong khoảng trống ấy, một người họ Dương bước lên.
Dương tam kha và bóng tối trong cung đình
Sau khi Ngô Quyền mất, đáng lẽ ngôi vị thuộc về con ông.
Nhưng Dương Tam Kha, em của Dương Đình Nghệ và là anh hoặc em của Dương hậu theo
một số ghi chép, đã cướp ngôi.
Sử sách chép rằng Dương Tam Kha tự lập làm vua,
xưng là Bình Vương.
Ông nhận một người con của Ngô Quyền là Ngô Xương Văn làm con nuôi,
trong khi quyền lực thực tế rơi vào tay họ Dương.
Đây là một biến cố nguy hiểm đối với triều Ngô.
Vương triều vừa dựng chưa lâu đã rơi vào tranh đoạt nội bộ.
Chính danh bị lung lay.
Những người trung thành với họ Ngô bất bình.
Các thế lực địa phương nhìn thấy triều đình trung ương không ổn định.
Một vết nứt trong cung đình có thể lan thành đổ vỡ ngoài thiên hạ.
Dương Tam Kha không phải ngoại bang.
Ông thuộc dòng họ có công trong giai đoạn tự chủ trước đó.
Dương Đình Nghệ từng đánh đuổi quân Nam Hán,
giữ quyền cai quản Tĩnh Hải quân, và là người có vai trò quan trọng trước Ngô Quyền.
Nhưng việc Dương Tam Kha cướp ngôi con cháu họ Ngô khiến triều chính mất sự liền
mạch.
Trong những năm Dương Tam Kha nắm quyền,
các nguồn sử liệu không ghi chép thật đầy đủ về chính sách của ông.
Nhưng kết quả thì rõ:
quyền lực trung ương suy yếu, lòng người phân tán,
và họ Ngô chờ cơ hội khôi phục.
Ngô Xương Văn, người được Dương Tam Kha nhận làm con nuôi,
lớn lên trong chính vòng xoáy ấy.
Ông là con Ngô Quyền, mang dòng máu của vị vua chiến thắng Bạch Đằng,
nhưng lại sống dưới quyền người đã đoạt ngôi nhà mình.
Có lẽ vì vậy, khi thời cơ đến, ông hành động.
Năm 950, Dương Tam Kha sai Ngô Xương Văn đi đánh hai thôn Đường,
Nguyễn ở Thái Bình.
Nhưng Ngô Xương Văn đem quân quay về lật đổ Dương Tam Kha.
Điều đáng chú ý là ông không giết Dương Tam Kha.
Ông giáng Dương Tam Kha xuống làm Chương Dương công.
Hành động ấy cho thấy Ngô Xương Văn vừa khôi phục quyền lực họ Ngô,
vừa tránh đẩy mâu thuẫn lên mức đẫm máu hơn.
Nhưng vết thương chính trị đã tồn tại.
Sáu năm Dương Tam Kha cướp ngôi đã làm triều Ngô mất đi khoảng thời gian quý báu
nhất để củng cố nền độc lập.
Khi họ Ngô trở lại, đất nước không còn nguyên vẹn như thời Ngô Quyền vừa chiến
thắng Bạch Đằng.
Nam tấn vương và thiên sách vương
Sau khi lật đổ Dương Tam Kha, Ngô Xương Văn xưng là Nam Tấn Vương.
Ông cho đón anh là Ngô Xương Ngập về cùng coi việc nước.
Ngô Xương Ngập xưng là Thiên Sách Vương.
Từ đây, sử gọi thời kỳ này là Hậu Ngô Vương.
Một triều đình có hai vua cùng tồn tại là điều rất đặc biệt.
Nó có thể xuất phát từ tình anh em, từ mong muốn cùng khôi phục cơ nghiệp cha,
nhưng cũng phản ánh tình thế khó khăn của triều Ngô.
Quyền lực không tập trung tuyệt đối vào một người.
Khi chính quyền trung ương còn yếu, việc hai anh em cùng xưng vương có thể tạo
sự hòa hợp tạm thời, nhưng cũng dễ làm cho bộ máy cai trị thiếu thống nhất.
Ngô Xương Ngập là con trưởng của Ngô Quyền.
Sau khi Dương Tam Kha cướp ngôi, ông phải lánh nạn.
Ngô Xương Văn là người trực tiếp nắm quân lật đổ Dương Tam Kha.
Một người có danh trưởng, một người có công khôi phục.
Cả hai đều có lý do để đứng ở vị trí cao.
Nhưng đất nước lúc ấy cần hơn cả là một trung tâm quyền lực mạnh.
Các địa phương đã bắt đầu có dấu hiệu không phục.
Những hào trưởng nắm giữ vùng đất riêng,
quân riêng, dân riêng, ngày càng ít nghe lệnh triều đình.
Mỗi nơi như một đốm than âm ỉ.
Chỉ cần gió nổi, lửa sẽ cháy thành cơn loạn.
Hậu Ngô Vương cố gắng khôi phục trật tự.
Nhưng thế lực của triều đình đã suy giảm nhiều so với thời Ngô Quyền.
Những chiến dịch đánh dẹp diễn ra, song không đủ để tái lập uy quyền bền vững trên
toàn cõi.
Ngô Xương Ngập mất vào khoảng năm 954.
Từ đó, Ngô Xương Văn tiếp tục nắm quyền.
Nhưng vận mệnh triều Ngô ngày càng mong manh.
Những ngọn gió cát cứ
Khi một triều đình trung ương yếu đi, người đầu tiên cảm nhận được điều đó không
phải sử quan, mà là các hào trưởng địa phương.
Họ nhìn về Cổ Loa và thấy mệnh lệnh từ kinh đô không còn đủ sức nặng.
Họ nhìn quanh vùng mình cai quản và thấy dân,
đất, thành lũy, binh lính đều nằm trong tay mình.
Họ nhìn vào những cuộc tranh đoạt trong hoàng tộc và hiểu rằng vương quyền không
còn là một khối vững chắc.
Đó là mảnh đất để cát cứ sinh sôi.
Cuối thời Ngô, nhiều thế lực địa phương nổi lên.
Mỗi người giữ một vùng, xưng hùng xưng bá,
có căn cứ riêng.
Sử Việt về sau gọi giai đoạn này là loạn mười hai sứ quân.
Con số mười hai trở thành biểu tượng cho một thời đất nước bị chia cắt bởi các
thế lực quân sự địa phương.
Nhưng loạn mười hai sứ quân không bỗng nhiên xuất hiện sau một đêm.
Nó là kết quả của nhiều yếu tố cộng lại:
triều đình Ngô non trẻ, Ngô Quyền mất sớm,
Dương Tam Kha cướp ngôi, Hậu Ngô Vương quyền lực không đủ mạnh,
các hào trưởng địa phương vốn đã có nền tảng lâu đời,
và đất nước chưa hình thành một bộ máy quản trị thống nhất như các triều đại sau.
Trong bức tranh ấy, ta thấy triều Ngô vừa đáng tự hào vừa đáng thương.
Đáng tự hào vì nó là triều đại mở đầu nền độc lập.
Đáng thương vì nó phải gánh một nhiệm vụ quá lớn trong một thời gian quá ngắn.
Nó giống như người vừa kéo dân tộc ra khỏi biển sâu,
chưa kịp thở đã phải dựng nhà giữa bão.
Năm 965, Ngô Xương Văn tử trận trong một cuộc đem quân đi đánh dẹp.
Cái chết của ông gần như đặt dấu chấm hết cho quyền lực thực tế của triều Ngô.
Từ đây, đất nước rơi sâu vào cục diện phân liệt.
Cái chết của nam tấn vương và khoảng trống quyền lực
Ngô Xương Văn chết khi đang cố gắng khôi phục uy quyền trung ương.
Đó là một cái chết nhiều ý nghĩa.
Ông không chết trong cung cấm vì bệnh tật,
cũng không chết trên ngai vàng giữa thời thái bình.
Ông chết trong cuộc chiến dẹp loạn, tức là chết đúng giữa vấn đề lớn nhất của triều
Ngô:
không kiểm soát được các thế lực địa phương.
Sau khi ông mất, họ Ngô vẫn còn người nối tiếp,
trong đó có Ngô Xương Xí, nhưng quyền lực đã suy yếu nghiêm trọng.
Ngô Xương Xí về giữ Bình Kiều, trở thành một trong các sứ quân theo cách nhìn của
sử sách về sau.
Điều đó cho thấy cơ nghiệp họ Ngô từ vị trí trung tâm đã bị đẩy xuống thành một
thế lực địa phương giữa nhiều thế lực khác.
Một vương triều từng mở ra nền độc lập nay không còn đủ sức giữ vai trò thống nhất.
Cục diện mười hai sứ quân lan rộng.
Các vùng đất như Đỗ Động Giang, Tiên Du,
Hồi Hồ, Phong Châu, Tế Giang, Tây Phù Liệt,
Đường Lâm, Bình Kiều, Bố Hải Khẩu...
trở thành căn cứ của những thủ lĩnh khác nhau.
Tên tuổi của họ đi vào sử sách:
Đỗ Cảnh Thạc, Nguyễn Khoan, Kiều Công Hãn,
Kiều Thuận, Nguyễn Siêu, Lý Khuê, Phạm Bạch Hổ,
Trần Lãm, Ngô Xương Xí và những người khác.
Mỗi sứ quân là một mảnh quyền lực.
Mỗi căn cứ là một tiểu vùng.
Đất nước bị kéo căng bởi những cuộc tranh chấp,
liên minh, chống đối, thôn tính.
Người dân, như thường lệ trong mọi thời loạn,
là những người chịu khổ trước nhất.
Nhưng lịch sử Việt Nam có một điều lạ:
sau những đổ vỡ thường xuất hiện một sức kết tụ mới.
Từ cơn loạn ấy, Đinh Bộ Lĩnh nổi lên.
Ông sẽ dẹp mười hai sứ quân, thống nhất đất nước,
lập ra nhà Đinh năm 968, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt.
Nhưng nếu nhà Đinh là bước thống nhất mạnh mẽ,
thì triều Ngô vẫn là bước khai mở không thể thay thế.
Không có Ngô Quyền và triều Ngô, sẽ không có nền tự chủ làm điểm xuất phát cho
những triều đại sau.
Triều ngô trong dòng chảy lịch sử
Triều Ngô thường được nhắc đến ngắn gọn trong sách sử:
Ngô Quyền thắng Bạch Đằng, xưng vương, đóng đô Cổ Loa;
sau ông là Dương Tam Kha, rồi Hậu Ngô Vương,
cuối cùng đất nước rơi vào loạn mười hai sứ quân.
Nhưng nếu chỉ kể như vậy, ta sẽ bỏ lỡ chiều sâu của thời đại.
Triều Ngô là thời kỳ bản lề.
Trước nó là hơn một nghìn năm Bắc thuộc,
dù trong suốt thời gian ấy người Việt không ngừng nổi dậy,
gìn giữ bản sắc, giữ tiếng nói, phong tục và ý chí riêng.
Sau nó là các triều đại độc lập:
Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần, Lê...
Những triều đại ấy có thể xây dựng quốc hiệu,
quân đội, pháp luật, khoa cử, văn hóa, ngoại giao,
bởi vì trước đó đã có một bước ngoặt:
đất nước thoát khỏi vị thế bị đô hộ.
Ngô Quyền không để lại một bộ máy hoàn chỉnh,
nhưng ông để lại một điều còn quan trọng hơn trong thời điểm ấy:
niềm tin rằng người Việt có thể tự làm chủ đất nước.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 là lời tuyên bố bằng máu và nước sông.
Việc xưng vương năm 939 là lời tuyên bố bằng chính trị.
Việc đóng đô ở Cổ Loa là lời tuyên bố bằng ký ức dân tộc.
Ba lời tuyên bố ấy hợp lại thành nền móng của kỷ nguyên độc lập.
Tuy nhiên, triều Ngô cũng cho thấy một bài học khắc nghiệt:
độc lập giành được bằng chiến thắng quân sự chưa đủ.
Muốn giữ độc lập, phải có một chính quyền đủ mạnh,
một trật tự kế vị ổn định, một bộ máy quản trị hiệu quả,
và khả năng dung hòa hoặc kiểm soát các thế lực địa phương.
Ngô Quyền có công mở nước sau Bắc thuộc,
nhưng ông mất quá sớm.
Dương Tam Kha làm đứt đoạn chính thống.
Hậu Ngô Vương cố gắng khôi phục nhưng không đủ thời gian và sức mạnh.
Các hào trưởng nổi lên, đất nước phân liệt.
Đó là bi kịch của một vương triều đi trước thời đại,
gánh trên vai một nhiệm vụ mà lịch sử chưa kịp trao cho nó đủ công cụ để hoàn thành.
Nhưng thất bại của triều Ngô không làm lu mờ công lao của nó.
Ngược lại, chính sự ngắn ngủi ấy càng khiến vai trò của Ngô Quyền trở nên nổi bật.
Ông giống như người đốt ngọn đuốc đầu tiên trong đêm dài.
Ngọn đuốc ấy có thể chập chờn trước gió,
có thể chưa soi sáng hết mọi nẻo đường,
nhưng từ đó bóng tối không còn tuyệt đối nữa.
Cổ loa — nơi ký ức trở về
Hãy trở lại Cổ Loa một lần nữa.
Khi Ngô Quyền chọn Cổ Loa, ông không chỉ chọn một kinh đô.
Ông chọn một biểu tượng.
Sau bao thế kỷ bị đặt dưới hệ thống cai trị ngoại bang,
việc quay về Cổ Loa giống như đưa lịch sử Việt trở lại với chính mạch nguồn của
nó.
Cổ Loa từng gắn với An Dương Vương, với Âu Lạc,
với thời kỳ rất xa khi người Việt cổ đã biết xây thành,
tổ chức nhà nước, chống giặc ngoại xâm.
Dù câu chuyện nỏ thần có phần truyền thuyết,
giá trị biểu tượng của Cổ Loa là không thể phủ nhận.
Đó là ký ức về một đất nước từng có chủ quyền trước khi bị phương Bắc thôn tính.
Ngô Quyền đứng ở Cổ Loa như đứng giữa hai bờ thời gian.
Một bờ là quá khứ Âu Lạc đã mất.
Một bờ là tương lai Đại Cồ Việt, Đại Việt sẽ hình thành.
Ở giữa là triều Ngô, ngắn ngủi nhưng rực sáng.
Có thể những bức tường thành Cổ Loa khi ấy đã không còn nguyên như xưa.
Có thể triều đình Ngô còn đơn sơ, lễ nghi chưa hoàn chỉnh,
quan chế chưa đầy đủ.
Nhưng trong ý nghĩa lịch sử, đó là nơi người Việt nói với chính mình:
chúng ta trở lại.
Không phải trở lại để sống trong truyền thuyết,
mà để bước tiếp bằng một quốc gia thực sự.
Những con người trong buổi đầu độc lập
Khi kể về triều Ngô, không thể chỉ nhìn vào ngai vàng.
Phải nhìn cả những con người đứng quanh ngai vàng ấy.
Ngô Quyền là nhân vật trung tâm, người có công đánh bại Nam Hán,
xưng vương, đặt nền tự chủ.
Ông hiện lên như một vị tướng quyết đoán,
biết chọn thời cơ, biết dùng địa thế, biết đánh vào điểm yếu của kẻ thù.
Chiến thuật cọc gỗ trên sông Bạch Đằng không chỉ là mưu mẹo quân sự,
mà là sự kết hợp giữa hiểu biết thiên nhiên và bản lĩnh chỉ huy.
Dương Đình Nghệ, dù mất trước khi triều Ngô thành lập,
là người không thể bỏ qua trong bối cảnh ấy.
Ông từng đánh đuổi quân Nam Hán, nắm quyền ở Tĩnh Hải quân,
đào tạo và tin dùng Ngô Quyền.
Nếu coi Ngô Quyền là người mở triều Ngô,
thì Dương Đình Nghệ là một trong những người đặt nền cho dòng chảy tự chủ trước
đó.
Kiều Công Tiễn là mặt tối của thời đại.
Việc ông giết Dương Đình Nghệ rồi cầu cứu Nam Hán khiến ông bị lịch sử nhìn như
kẻ phản bội.
Trong câu chuyện triều Ngô, Kiều Công Tiễn nhắc ta rằng hiểm họa không chỉ đến
từ ngoại bang, mà còn đến từ tham vọng cá nhân trong lúc đất nước chưa ổn định.
Dương Tam Kha là nhân vật phức tạp.
Ông thuộc dòng họ có công, nhưng hành động cướp ngôi đã làm suy yếu chính thống
triều Ngô.
Ông không bị Ngô Xương Văn giết sau khi bị lật đổ,
điều đó cho thấy lịch sử không phải lúc nào cũng chỉ có trắng và đen.
Nhưng trong vận mệnh của triều đại, việc ông đoạt quyền là một bước ngoặt tiêu
cực.
Ngô Xương Văn là người cố gắng sửa lại cơ nghiệp.
Ông lật Dương Tam Kha, khôi phục họ Ngô,
cùng anh cai trị, rồi chết trong cuộc dẹp loạn.
Ông không có hào quang rực rỡ như Ngô Quyền,
nhưng mang số phận của người kế tục trong thời khó:
sinh ra sau chiến thắng, lớn lên trong biến loạn,
và mất khi đang cố giữ một đất nước rạn vỡ.
Ngô Xương Ngập, Thiên Sách Vương, là hình ảnh của chính thống bị lưu lạc rồi trở
về.
Nhưng sự trở về ấy không đủ để cứu vãn triều đại.
Khi ông mất, cán cân quyền lực càng nghiêng về bất ổn.
Những con người ấy tạo nên bức tranh triều Ngô:
hào hùng, rối ren, dang dở.
Từ bạch đằng đến mười hai sứ quân
Nếu mở đầu triều Ngô là tiếng sóng Bạch Đằng,
thì đoạn cuối của nó là tiếng ngựa loạn khắp các vùng.
Điều ấy khiến nhiều người tiếc nuối.
Một triều đại mở ra bằng chiến thắng vĩ đại lại kết thúc trong phân liệt.
Nhưng lịch sử không đi theo đường thẳng.
Độc lập không phải cánh cửa vừa mở ra là phía sau lập tức có thái bình.
Độc lập chỉ là điều kiện đầu tiên để dân tộc tự giải quyết những vấn đề của mình.
Sau hơn nghìn năm Bắc thuộc, xã hội Việt cần thời gian để hình thành lại một nhà
nước thống nhất.
Những hào trưởng địa phương vốn đã quen tự quản.
Các vùng có quan hệ dòng họ, quân sự, kinh tế riêng.
Triều đình trung ương mới dựng không thể ngay lập tức gom tất cả vào một trật tự
chung.
Bạch Đằng đánh đuổi ngoại xâm, nhưng không tự động giải quyết được cấu trúc quyền
lực bên trong.
Đó là lý do triều Ngô vừa là đỉnh cao vừa là khởi đầu.
Đỉnh cao ở chiến thắng chống Nam Hán.
Khởi đầu ở quá trình xây dựng quốc gia độc lập.
Và mọi khởi đầu đều có va vấp.
Loạn mười hai sứ quân, nhìn ở một góc độ,
là sự đổ vỡ của triều Ngô.
Nhưng nhìn ở góc độ khác, đó là cơn đau chuyển mình của một xã hội đang tìm đường
đến thống nhất.
Sau cơn loạn ấy, Đinh Bộ Lĩnh không chỉ thắng các sứ quân,
mà còn chứng minh rằng đất nước cần một quyền lực trung ương mạnh hơn,
dứt khoát hơn.
Nhà Đinh tiếp nhận bài học mà triều Ngô phải trả giá.
Di sản của một triều đại ngắn ngủi
Triều Ngô kéo dài từ năm 939 đến năm 965 nếu tính từ khi Ngô Quyền xưng vương đến
khi Ngô Xương Văn mất và quyền lực họ Ngô tan rã trên thực tế.
Chỉ hơn hai mươi năm, trong đó lại có giai đoạn Dương Tam Kha cướp ngôi và Hậu
Ngô Vương chia sẻ quyền lực.
So với những triều đại dài lâu, triều Ngô giống như một ánh chớp.
Nhưng có những ánh chớp đủ làm người ta nhìn thấy cả bầu trời.
Di sản lớn nhất của triều Ngô là sự khẳng định nền độc lập tự chủ sau Bắc thuộc.
Ngô Quyền không chỉ thắng một trận đánh,
ông mở ra một thời đại.
Từ sau ông, dù đất nước còn loạn lạc, dù các triều đại thay nhau nổi lên rồi suy
tàn, ý thức về một quốc gia độc lập đã trở thành dòng chính.
Không còn chuyện người Việt mặc nhiên chấp nhận là quận huyện của phương Bắc.
Không còn chuyện mọi quyền lực cao nhất phải chờ bổ nhiệm từ bên ngoài.
Từ đây, các thủ lĩnh Việt Nam tranh giành quyền lực với nhau,
thống nhất hoặc phân liệt với nhau, nhưng sân khấu chính trị đã là sân khấu của
người Việt.
Đó là thay đổi căn bản.
Triều Ngô cũng để lại bài học về sự kế thừa quyền lực.
Một vương triều mới nếu không có cơ chế kế vị ổn định rất dễ rơi vào biến loạn.
Dương Tam Kha cướp ngôi không chỉ là chuyện một người đoạt quyền,
mà là cú đánh vào lòng tin của các thế lực trong nước đối với triều đình.
Triều Ngô để lại bài học về sức mạnh trung ương.
Muốn đất nước thống nhất, chính quyền trung ương phải đủ uy tín,
đủ quân lực, đủ tổ chức để kiểm soát các địa phương.
Nếu không, các hào trưởng sẽ biến thành sứ quân,
và quốc gia sẽ bị kéo thành nhiều mảnh.
Nhưng trên hết, triều Ngô để lại hình ảnh một dân tộc vừa thoát khỏi xiềng xích,
còn loạng choạng nhưng đã đứng dậy.
Người mở cửa thời đại
Trong lịch sử Việt Nam, Ngô Quyền thường được tôn vinh là người mở đầu thời kỳ
độc lập tự chủ lâu dài.
Công lao ấy không chỉ nằm ở việc ông đánh thắng Nam Hán.
Trước ông, người Việt đã nhiều lần nổi dậy và có những giai đoạn tự chủ.
Nhưng chiến thắng của Ngô Quyền năm 938 và việc ông xưng vương năm 939 tạo nên
một bước ngoặt bền vững hơn.
Nó mở đường cho tiến trình hình thành các triều đại phong kiến độc lập của Việt
Nam.
Ngô Quyền không có nhiều năm trị vì.
Ông không kịp tạo ra một thời đại văn trị rực rỡ.
Nhưng ông làm được điều mà lịch sử cần nhất ở thời điểm ấy:
chặn đứng âm mưu tái xâm lược, dựng lại chủ quyền,
đặt nền cho vương quyền bản địa.
Có những người sinh ra để xây lâu đài.
Có những người sinh ra để đặt viên đá đầu tiên.
Ngô Quyền thuộc về loại thứ hai.
Viên đá ông đặt xuống không bóng bẩy, không hoàn chỉnh,
nhưng từ đó các thế hệ sau có chỗ để xây tiếp.
Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước, Lê Hoàn chống Tống,
Lý Công Uẩn dời đô ra Thăng Long, Trần Hưng Đạo ba lần đánh bại Nguyên Mông...
Tất cả những chương ấy đều thuộc về một dòng chảy mà Ngô Quyền đã mở cửa.
Ánh bình minh không tắt
Triều Ngô kết thúc trong biến loạn, nhưng ánh bình minh mà nó thắp lên không tắt.
Sau năm 965, đất nước bước vào thời mười hai sứ quân.
Cờ xí nhiều nơi nổi lên, tiếng gươm giáo vang khắp các vùng,
lòng người khát một trật tự mới.
Rồi Đinh Bộ Lĩnh từ Hoa Lư xuất hiện, dẹp loạn,
thống nhất, lập quốc hiệu Đại Cồ Việt.
Lịch sử bước sang trang khác.
Nhưng khi trang mới mở ra, bóng dáng triều Ngô vẫn ở phía sau.
Bởi nhà Đinh không phải bắt đầu từ con số không.
Đinh Bộ Lĩnh thống nhất một đất nước đã biết mình có thể độc lập.
Ông kế thừa một ý thức tự chủ đã được Ngô Quyền khẳng định.
Ông xây tiếp trên nền đất mà triều Ngô,
dù ngắn ngủi, đã khai phá.
Vì vậy, khi kể về các triều đại phong kiến Việt Nam,
triều Ngô phải được đặt ở vị trí xứng đáng:
triều đại mở đầu sau Bắc thuộc, triều đại của chiến thắng Bạch Đằng,
triều đại của Cổ Loa trở lại, triều đại của một giấc mơ độc lập còn dang dở nhưng
không bị dập tắt.
Có thể hình dung lịch sử lúc ấy như một buổi sớm trên sông Bạch Đằng.
Sương còn dày.
Nước còn lạnh.
Những cọc gỗ dưới lòng sông vẫn in dấu trận chiến vừa qua.
Xa xa, tiếng mái chèo của quân thù đã tắt.
Trên bờ, người Việt nhìn về phía trước,
chưa biết tương lai sẽ còn bao nhiêu loạn lạc.
Nhưng có một điều họ biết:
từ hôm nay, đất này không còn cúi đầu như trước.
Ngô Quyền đã mở cánh cửa ấy.
Triều Ngô đã bước qua đầu tiên.
Và dù bước chân ấy ngắn ngủi, âm vang của nó còn đi suốt nghìn năm lịch sử Việt
Nam.