Tiêu đề truyện: NHÀ TRẦN – HÀO KHÍ ĐÔNG A VÀ BA LẦN ĐÁNH BẠI NGUYÊN MÔNG
Series: Các Triều Đại Phong Kiến Việt Nam
Nội dung:

1. KHI NGỌN ĐUỐC ĐẠI VIỆT ĐƯỢC TRAO SANG MỘT TRIỀU ĐẠI MỚI

Năm 1225, triều Lý khép lại sau hơn hai thế kỷ tồn tại. Một triều đại từng dựng kinh đô Thăng Long, đổi quốc hiệu thành Đại Việt, mở khoa thi, lập Văn Miếu, đánh bại quân Tống trên sông Như Nguyệt, cuối cùng cũng đi đến hồi kết như quy luật thịnh suy của lịch sử.

Ngai vàng khi ấy nằm trong tay Lý Chiêu Hoàng, một vị nữ hoàng còn rất nhỏ tuổi. Quyền lực thực tế trong triều đã chuyển dần sang họ Trần – một dòng họ đang nổi lên mạnh mẽ từ vùng ven biển, có thế lực về quân sự, kinh tế và quan hệ chính trị. Dưới bàn tay sắp đặt của Trần Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. Trần Cảnh lên ngôi, tức Trần Thái Tông, mở đầu nhà Trần.

Sự chuyển giao ấy diễn ra không ồn ào như một cuộc binh biến lớn, không phải cảnh máu đổ thành sông ngay tại kinh thành. Nhưng phía sau vẻ êm thấm của nghi lễ là một bước ngoặt quyền lực quyết liệt. Nhà Lý suy yếu vì triều chính rối ren, vua quan sa sút, các thế lực địa phương nổi dậy, lòng người không còn quy tụ. Họ Trần bước lên vì họ có thực lực, có tổ chức, có những nhân vật đủ cứng rắn để nắm lấy thời thế.

Lịch sử không chỉ trao quyền cho người có danh nghĩa. Trong những lúc biến động, lịch sử thường trao quyền cho lực lượng nào có thể giữ được trật tự.

Nhà Trần ra đời trong hoàn cảnh ấy.

Nhưng nếu chỉ nhìn nhà Trần như một triều đại thay thế nhà Lý, ta sẽ không thấy hết tầm vóc của nó. Từ năm 1225 đến năm 1400, nhà Trần đã đưa Đại Việt đi qua một trong những thời kỳ dữ dội nhất, rực rỡ nhất và cũng nhiều bi kịch nhất của lịch sử phong kiến Việt Nam.

Đó là thời đại của ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông. Thời đại của Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo. Thời đại của Hội nghị Diên Hồng, của Hịch tướng sĩ, của Bạch Đằng năm 1288. Thời đại mà một quốc gia không lớn về lãnh thổ đã đứng vững trước đế chế từng làm rung chuyển Á – Âu.

Nhưng đó cũng là thời đại của những vết nứt cuối triều: quý tộc suy thoái, ruộng đất tập trung, nông dân khốn khó, quyền thần nổi lên, để rồi cuối cùng Hồ Quý Ly thay ngôi năm 1400.

Nhà Trần, vì thế, không chỉ là một triều đại chiến thắng. Nhà Trần là câu chuyện về sức mạnh đoàn kết khi đất nước lâm nguy, và cũng là lời nhắc về sự suy tàn khi một triều đại không còn giữ được kỷ cương, lòng dân và khả năng tự đổi mới.

2. HỌ TRẦN TỪ VÙNG SÔNG NƯỚC ĐẾN NGÔI VUA ĐẠI VIỆT

Họ Trần vốn có gốc ở vùng ven biển, gắn với nghề đánh cá, vận tải đường thủy và buôn bán. Trong thời cuối Lý, khi triều đình suy yếu, những dòng họ có lực lượng riêng ở địa phương bắt đầu đóng vai trò lớn hơn. Họ Trần nhờ có thế lực kinh tế, quan hệ hôn nhân và khả năng quân sự mà dần tiến vào trung tâm quyền lực.

Trần Lý là một nhân vật quan trọng trong bước đầu nổi lên của họ Trần. Con gái ông là Trần Thị Dung trở thành hoàng hậu của vua Lý Huệ Tông. Từ mối quan hệ ấy, họ Trần càng có điều kiện tham gia sâu vào triều đình. Sau Trần Lý, những nhân vật như Trần Tự Khánh, Trần Thừa và đặc biệt là Trần Thủ Độ tiếp tục đưa dòng họ này lên vị trí quyết định.

Trần Thủ Độ là người có vai trò then chốt trong việc lập nên nhà Trần. Ông là một nhân vật cứng rắn, quyết đoán, nhiều mưu lược, đồng thời cũng gây nhiều tranh luận vì những hành động khắc nghiệt. Trong mắt những người ủng hộ trật tự mới, ông là người đã cứu đất nước khỏi cảnh rối ren cuối Lý. Trong mắt những người nhìn từ góc độ đạo lý hoàng tộc, ông là người đã dùng thủ đoạn mạnh tay để đưa họ Trần lên ngôi.

Lịch sử về Trần Thủ Độ không dễ kể bằng một màu. Ông có công lớn trong việc thiết lập triều Trần, củng cố chính quyền, giữ ổn định buổi đầu. Nhưng ông cũng gắn với những bi kịch trong quá trình chấm dứt nhà Lý. Nhắc đến ông, cần nhìn nhận cả công và tội, cả tài năng chính trị lẫn sự lạnh lùng của quyền lực.

Trần Cảnh lên ngôi khi còn rất trẻ. Một vị vua trẻ ngồi trên ngai vàng, phía sau là một Trần Thủ Độ đầy quyền lực, phía trước là một đất nước vừa chuyển triều. Nhà Trần phải nhanh chóng chứng minh rằng mình không chỉ giỏi đoạt quyền, mà còn đủ sức trị nước.

Và trong những năm đầu, họ đã làm được điều đó.

3. TRẦN THÁI TÔNG VÀ VIỆC CỦNG CỐ TRIỀU ĐẠI

Trần Thái Tông là vị vua đầu tiên của nhà Trần. Ông lên ngôi năm 1225 và trị vì đến năm 1258. Thời gian đầu, quyền lực lớn nằm trong tay Trần Thủ Độ, nhưng Trần Thái Tông dần trưởng thành và trở thành một vị vua có năng lực.

Một trong những biến cố nổi tiếng thời Trần Thái Tông là câu chuyện ông bỏ kinh thành lên núi Yên Tử. Nguyên nhân xuất phát từ việc Trần Thủ Độ ép ông lấy Thuận Thiên công chúa, vốn là vợ của anh trai ông là Trần Liễu, để bảo đảm việc có người nối dõi. Sự việc này gây chấn động trong hoàng tộc. Trần Thái Tông đau khổ, bỏ lên Yên Tử muốn đi tu.

Trần Thủ Độ đã lên núi khuyên vua trở về, với câu nói nổi tiếng đại ý rằng nơi nào vua ở thì nơi ấy là triều đình. Câu chuyện ấy cho thấy hai mặt của buổi đầu nhà Trần: một bên là kỷ luật quyền lực khắc nghiệt để giữ cơ nghiệp, một bên là những bi kịch con người trong cung đình.

Trần Thái Tông trở về kinh thành, tiếp tục trị vì. Sau này, ông không chỉ là một vị vua mà còn là người có tư tưởng Phật học sâu sắc, để lại một số tác phẩm gắn với Thiền tông. Điều đó phản ánh nét đặc biệt của thời Trần: các vua vừa là người cầm quyền, vừa có đời sống tinh thần phong phú, chịu ảnh hưởng mạnh của Phật giáo nhưng cũng rất thực tế trong chính trị và quân sự.

Về chính quyền, nhà Trần xây dựng bộ máy cai trị tương đối chặt chẽ. Một đặc điểm nổi bật là chế độ Thái thượng hoàng. Vua khi đến thời điểm thích hợp thường nhường ngôi cho con, lui về làm Thái thượng hoàng nhưng vẫn cùng điều hành việc nước. Cách làm này giúp người kế vị sớm quen với chính sự, đồng thời bảo đảm triều đình có người giàu kinh nghiệm đứng sau.

Chế độ ấy góp phần tạo nên sự ổn định và liên tục trong giai đoạn hưng thịnh của nhà Trần. Khi đất nước lâm nguy, vua và Thái thượng hoàng cùng bàn việc lớn, các vương hầu quý tộc cùng tham gia chỉ huy, tạo thành một tầng lớp lãnh đạo có sự gắn bó nội tộc rất mạnh.

Nhà Trần cũng tiếp tục phát triển nông nghiệp, tổ chức quân đội, chăm lo đê điều, mở rộng giáo dục và khoa cử. Nhưng thử thách lớn nhất của triều đại không đến từ bên trong, mà từ phương Bắc.

Một cơn bão chưa từng có trong lịch sử đang tiến gần: vó ngựa Mông Cổ.

4. BÓNG ĐEN NGUYÊN MÔNG VÀ LẦN THỬ LỬA NĂM 1258

Thế kỷ XIII, đế quốc Mông Cổ nổi lên như một sức mạnh kinh hoàng. Từ thảo nguyên phương Bắc, vó ngựa Mông Cổ tràn qua nhiều vùng đất rộng lớn, đánh bại hàng loạt quốc gia, làm rung chuyển cả châu Á và châu Âu. Sau khi chiếm được nhiều miền ở Trung Hoa, quân Mông Cổ tiếp tục nhìn xuống phía Nam.

Đại Việt là một quốc gia nhỏ hơn rất nhiều so với đế quốc Mông Cổ. Nhưng vị trí của Đại Việt có ý nghĩa chiến lược. Quân Mông Cổ muốn dùng Đại Việt làm đường tiến xuống đánh Nam Tống từ phía nam, đồng thời mở rộng ảnh hưởng ở Đông Nam Á.

Năm 1258, quân Mông Cổ do Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy tiến vào Đại Việt. Đây là lần đầu tiên nhà Trần đối mặt trực tiếp với đạo quân từng khiến nhiều nước khiếp sợ.

Ban đầu, quân Mông Cổ tiến rất nhanh. Với lối đánh kỵ binh linh hoạt, tốc độ cao, họ vượt qua biên giới và uy hiếp kinh thành Thăng Long. Trần Thái Tông và triều đình không cố giữ kinh thành bằng mọi giá. Nhà Trần chủ động rút khỏi Thăng Long, thực hiện kế sách tránh thế mạnh ban đầu của địch, bảo toàn lực lượng, chờ thời cơ phản công.

Quân Mông Cổ chiếm được Thăng Long nhưng rơi vào tình trạng thiếu lương thực, không quen khí hậu, bị quân dân Đại Việt quấy phá. Đánh nhanh mà không khuất phục được đối phương, họ mất dần lợi thế.

Khi thời cơ đến, quân Trần phản công ở Đông Bộ Đầu. Quân Mông Cổ bị đánh bật, phải rút khỏi Đại Việt.

Chiến thắng năm 1258 có ý nghĩa rất lớn. Nó cho nhà Trần một kinh nghiệm quý giá: không thể đánh Nguyên Mông bằng cách đối đầu cứng nhắc, mà phải biết rút lui chiến lược, bảo toàn lực lượng, làm địch mệt mỏi, rồi phản công đúng lúc. Kinh nghiệm này sau đó trở thành nền tảng cho hai cuộc kháng chiến lớn hơn.

Sau chiến thắng, Trần Thái Tông nhường ngôi cho con là Trần Hoảng, tức Trần Thánh Tông, nhưng vẫn làm Thái thượng hoàng. Nhà Trần bước vào giai đoạn chuẩn bị dài hơn cho những cơn bão tiếp theo.

5. TRẦN THÁNH TÔNG, TRẦN NHÂN TÔNG VÀ MỘT TRIỀU ĐẠI BIẾT CHUẨN BỊ

Trần Thánh Tông lên ngôi trong bối cảnh đất nước đã hiểu rõ mối đe dọa từ phương Bắc. Sau lần xâm lược năm 1258, Mông Cổ tiếp tục lớn mạnh, rồi lập ra nhà Nguyên ở Trung Hoa. Khi Hốt Tất Liệt hoàn thành việc thôn tính Nam Tống, nhà Nguyên trở thành một đế quốc rộng lớn, hùng mạnh và tham vọng.

Đại Việt không còn chỉ là một mục tiêu nhỏ lẻ. Nó trở thành một phần trong kế hoạch bành trướng xuống Đông Nam Á.

Nhà Trần hiểu rằng chiến tranh có thể trở lại bất cứ lúc nào. Vì thế, triều đình chú trọng tổ chức quân đội, củng cố đoàn kết trong hoàng tộc, giữ quan hệ ngoại giao mềm dẻo nhưng không khuất phục. Đại Việt chấp nhận một số nghi lễ bang giao với nhà Nguyên để tránh chiến tranh khi chưa cần thiết, nhưng kiên quyết không chịu những yêu sách xâm phạm chủ quyền.

Dưới thời Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông, tinh thần chuẩn bị ấy càng rõ. Trần Nhân Tông lên ngôi năm 1278. Ông là vị vua trẻ, nhưng bên cạnh ông có Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông, có Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, có các tướng lĩnh tài năng như Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão, Trần Khánh Dư, Yết Kiêu, Dã Tượng và nhiều người khác.

Nhà Trần thời kỳ này có một ưu thế đặc biệt: tầng lớp quý tộc tôn thất tham gia rất sâu vào việc nước. Điều đó có thể là nguy cơ nếu họ chia rẽ, nhưng lại trở thành sức mạnh khi họ đoàn kết trước ngoại xâm.

Và để có được sự đoàn kết ấy, Trần Hưng Đạo giữ vai trò trung tâm.

6. TRẦN HƯNG ĐẠO – NGƯỜI GÁNH LINH HỒN CUỘC KHÁNG CHIẾN

Trần Hưng Đạo tên thật là Trần Quốc Tuấn, con của Trần Liễu. Ông là cháu gọi Trần Thái Tông bằng chú. Cuộc đời ông mang trong mình một mâu thuẫn lớn từ đầu: cha ông từng có nỗi oán với Trần Thái Tông vì biến cố hôn nhân trong hoàng tộc. Trước khi mất, Trần Liễu từng dặn con phải vì mình mà lấy lại thiên hạ.

Nếu Trần Quốc Tuấn đặt thù nhà lên trên nước, nhà Trần có thể đã rơi vào chia rẽ trong lúc hiểm nguy. Nhưng ông đã chọn một con đường lớn hơn.

Ông đặt vận mệnh Đại Việt lên trên mối thù riêng.

Chính lựa chọn ấy làm nên tầm vóc Trần Hưng Đạo. Ông không chỉ là một danh tướng giỏi cầm quân, mà còn là người biết quy tụ lòng người, biết gạt bỏ riêng tư để giữ đại nghĩa. Trong lịch sử, những chiến thắng lớn thường không chỉ đến từ mưu kế, mà còn đến từ khả năng khiến mọi người tin rằng họ đang cùng chiến đấu cho một điều thiêng liêng.

Trần Hưng Đạo được giao làm Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội. Ông soạn Hịch tướng sĩ để khích lệ tinh thần binh sĩ. Bài hịch không chỉ nói về mối nguy của giặc, mà còn đánh vào danh dự, lòng trung nghĩa, trách nhiệm của người cầm gươm. Ông nhắc tướng sĩ không thể thờ ơ khi đất nước bị đe dọa, không thể ham vui hưởng lạc khi giặc đang rình ngoài cửa.

Những lời ấy vang lên như tiếng trống trong lòng người:

Khi đất nước lâm nguy, mỗi người không còn chỉ sống cho riêng mình. Danh dự của một võ tướng, sự bình yên của gia đình, vận mệnh của triều đình và sự sống còn của dân tộc đều buộc chặt với nhau.

Trần Hưng Đạo còn để lại tư tưởng quân sự sâu sắc, trong đó nổi bật là quan điểm dựa vào dân. Sau này, khi nói về kế giữ nước, ông nhấn mạnh phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc. Đó là một tư tưởng vượt xa một trận đánh. Nó cho thấy ông hiểu rằng sức mạnh của quốc gia không chỉ nằm ở tướng giỏi hay quân đông, mà nằm ở lòng dân.

7. HỘI NGHỊ DIÊN HỒNG VÀ Ý CHÍ CỦA CẢ MỘT DÂN TỘC

Trước cuộc xâm lược lớn của nhà Nguyên, triều đình nhà Trần tổ chức những cuộc bàn bạc quan trọng để thống nhất ý chí. Một trong những sự kiện nổi tiếng nhất là Hội nghị Diên Hồng.

Theo sử sách, các bô lão trong cả nước được mời về kinh thành để hỏi nên hòa hay nên đánh. Khi được hỏi, các bô lão đồng thanh hô: “Đánh!”

Dù hình thức và mức độ chi tiết của Hội nghị Diên Hồng trong sử cũ có thể mang màu sắc biểu tượng, ý nghĩa lịch sử của nó rất lớn. Nó thể hiện tinh thần nhà Trần muốn dựa vào sự đồng lòng của dân chúng, muốn biến cuộc kháng chiến không chỉ là việc của triều đình, mà là việc của cả nước.

Cùng với Hội nghị Bình Than, nơi các vương hầu, tướng lĩnh bàn kế chống giặc, Hội nghị Diên Hồng cho thấy nhà Trần đã chuẩn bị chiến tranh bằng cả chính trị, quân sự và tinh thần.

Trần Quốc Toản, một thiếu niên quý tộc, vì còn nhỏ tuổi không được dự bàn việc nước, đã bóp nát quả cam trong tay và sau đó tập hợp gia nhân, dựng cờ thêu sáu chữ vàng: “Phá cường địch, báo hoàng ân”. Câu chuyện ấy được truyền tụng như biểu tượng của tuổi trẻ Đại Việt trước họa ngoại xâm.

Khi một đất nước nhỏ đối diện đế chế lớn, điều đáng sợ nhất không phải là quân địch đông, mà là lòng người trong nước chia rẽ. Nhà Trần hiểu điều ấy. Họ không để cuộc chiến chỉ nằm trong cung điện. Họ biến nó thành lời thề chung của vua, quan, tướng sĩ, bô lão và dân chúng.

Và rồi cơn bão thứ hai ập đến.

8. CUỘC KHÁNG CHIẾN LẦN THỨ HAI NĂM 1285

Năm 1285, nhà Nguyên phát động cuộc xâm lược Đại Việt quy mô lớn. Quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy từ phía Bắc tiến xuống. Một cánh quân khác từ phía Nam do Toa Đô chỉ huy đánh ra, tạo thế gọng kìm nhằm nghiền nát Đại Việt.

Thế giặc ban đầu rất mạnh. Quân Nguyên đông, từng trải qua nhiều chiến dịch lớn, lại có ý định đánh nhanh để buộc nhà Trần đầu hàng. Trước áp lực ấy, nhà Trần tiếp tục thực hiện chiến lược rút lui, bỏ Thăng Long, tránh quyết chiến khi địch đang sung sức.

Có lúc tình hình vô cùng nguy cấp. Quân Nguyên truy kích ráo riết. Một số quý tộc, quan lại dao động hoặc đầu hàng. Trần Ích Tắc, em của Trần Thánh Tông, chạy sang hàng Nguyên. Những vết nứt ấy cho thấy cuộc kháng chiến không phải là một bức tranh toàn màu sáng. Trong cơn nguy biến, có người giữ khí tiết, nhưng cũng có người chọn con đường phản bội.

Nhưng nhà Trần không sụp đổ.

Trần Nhân Tông, Trần Thánh Tông, Trần Hưng Đạo và các tướng lĩnh vẫn giữ được hạt nhân lãnh đạo. Quân dân Đại Việt thực hiện kế vườn không nhà trống, làm quân Nguyên thiếu lương thực, mệt mỏi, bị kéo dài trong môi trường bất lợi.

Khi thời cơ đến, quân Trần phản công. Những trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết trở thành các mốc lớn trong cuộc kháng chiến. Trần Nhật Duật góp công lớn trong chiến thắng Hàm Tử. Trần Quang Khải chỉ huy đánh thắng ở Chương Dương. Toa Đô bị tiêu diệt. Thoát Hoan rơi vào thế nguy, phải rút chạy về phương Bắc.

Từ thế bị ép đến đường cùng, Đại Việt đảo ngược cục diện.

Cuộc kháng chiến năm 1285 cho thấy tài năng chiến lược của nhà Trần: biết lùi để giữ lực, biết chịu đựng gian khổ, biết đánh vào điểm yếu hậu cần và tinh thần của quân địch, biết phản công khi địch đã mệt mỏi.

Chiến thắng ấy không chỉ thuộc về các danh tướng. Nó thuộc về những làng xóm đã giấu lương, phá cầu, sơ tán; thuộc về những người dân chấp nhận bỏ nhà cửa để không cho giặc có chỗ dựa; thuộc về những người lính đã đi qua đói khát, hiểm nguy mà không tan rã.

Sau thất bại ấy, nhà Nguyên chưa từ bỏ tham vọng. Hốt Tất Liệt vẫn muốn khuất phục Đại Việt. Và lần xâm lược thứ ba được chuẩn bị.

9. CUỘC KHÁNG CHIẾN LẦN THỨ BA VÀ BẠCH ĐẰNG NĂM 1288

Năm 1287, quân Nguyên lại tiến đánh Đại Việt. Lần này, họ rút kinh nghiệm về vấn đề lương thực, tổ chức một đoàn thuyền chở lương lớn do Trương Văn Hổ phụ trách. Nếu đoàn lương này đến được tay quân chủ lực, chiến tranh có thể kéo dài và Đại Việt sẽ gặp nguy hiểm lớn.

Nhưng Trần Khánh Dư đã đánh tan đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ ở vùng Vân Đồn. Đây là một chiến công có ý nghĩa quyết định. Quân Nguyên tiến sâu vào Đại Việt nhưng không có đủ lương thực. Một đạo quân dù mạnh đến đâu, nếu thiếu ăn, mệt mỏi và bị bao vây trong đất lạ, cũng sẽ mất dần sức chiến đấu.

Thoát Hoan lại chiếm Thăng Long, nhưng một lần nữa, kinh thành trống rỗng. Nhà Trần không để địch đạt được mục tiêu quyết định. Quân Nguyên bị kéo vào thế bế tắc.

Khi buộc phải rút lui, cánh quân thủy của Ô Mã Nhi theo đường sông Bạch Đằng. Trần Hưng Đạo đã chuẩn bị một trận địa mai phục trên dòng sông lịch sử ấy.

Bạch Đằng không phải chỉ là một con sông. Đó là nơi Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán năm 938, mở đầu kỷ nguyên độc lập. Đó cũng là nơi Lê Hoàn từng chống quân Tống năm 981. Và đến năm 1288, dòng sông ấy một lần nữa trở thành chứng nhân cho vận mệnh Đại Việt.

Quân Trần cắm cọc gỗ bịt sắt dưới lòng sông, lợi dụng thủy triều lên xuống. Khi nước lên, bãi cọc bị che khuất. Quân Đại Việt dùng thuyền nhẹ khiêu chiến, dụ quân Nguyên tiến vào trận địa. Khi thủy triều rút, thuyền giặc mắc cạn, đội hình rối loạn. Từ hai bên bờ và các hướng mai phục, quân Trần đồng loạt đánh ra.

Trận Bạch Đằng năm 1288 kết thúc bằng thất bại nặng nề của quân Nguyên. Ô Mã Nhi bị bắt. Cánh quân thủy bị tiêu diệt. Thoát Hoan phải rút chạy đường bộ trong cảnh thảm hại.

Ba lần xâm lược, ba lần thất bại.

Đế chế Nguyên Mông, từng làm nhiều quốc gia lớn phải khuất phục, đã không thể khuất phục Đại Việt.

Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 là đỉnh cao của hào khí Đông A – tinh thần nhà Trần. Đó là sự kết hợp của trí tuệ quân sự, lòng dân, sự đoàn kết của triều đình, kinh nghiệm chiến tranh và bản lĩnh không chịu khuất phục.

10. HÀO KHÍ ĐÔNG A – KHI CẢ NƯỚC CÙNG ĐỨNG LÊN

Người đời sau thường gọi tinh thần thời Trần là hào khí Đông A. Chữ “Trần” khi chiết tự có thể gợi thành “Đông A”, và cụm từ ấy trở thành biểu tượng cho khí phách của cả một thời đại.

Hào khí Đông A không phải chỉ là sự gan dạ ngoài chiến trận. Nó là tinh thần đặt nước lên trên nhà, đặt đại nghĩa lên trên tư thù, đặt độc lập lên trên sự sống chết cá nhân.

Trần Hưng Đạo bỏ qua thù riêng để phò vua cứu nước. Trần Bình Trọng khi bị bắt đã khẳng khái nói rằng thà làm quỷ nước Nam chứ không thèm làm vương đất Bắc. Trần Quốc Toản tuổi trẻ mà chí lớn. Các vua Trần cùng tướng sĩ chịu cảnh rút lui gian khổ, không vì mất kinh thành tạm thời mà đánh mất ý chí.

Nhưng hào khí Đông A cũng không chỉ thuộc về tầng lớp quý tộc. Nếu không có dân chúng, nhà Trần không thể thực hiện kế vườn không nhà trống. Nếu không có những người chèo thuyền, dẫn đường, vận chuyển lương thực, cất giấu của cải, cung cấp tin tức, quân đội khó có thể tồn tại trong chiến tranh. Nếu dân không tin triều đình, không cuộc kháng chiến nào có thể kéo dài đến thắng lợi.

Vì vậy, khi nói đến ba lần thắng Nguyên Mông, phải nhớ rằng đó là chiến thắng của cả quốc gia.

Từ Thăng Long đến Thiên Trường, từ Vạn Kiếp đến Vân Đồn, từ Hàm Tử, Chương Dương đến Bạch Đằng, mỗi địa danh là một mảnh ghép của bản anh hùng ca ấy.

Nhà Trần đã chứng minh một chân lý: một dân tộc nhỏ vẫn có thể thắng một đế chế lớn nếu biết đoàn kết, biết dùng trí tuệ, biết dựa vào địa hình, biết giữ lòng dân, và nhất là biết không đầu hàng trong thời khắc đen tối nhất.

11. SAU CHIẾN THẮNG – TRẦN NHÂN TÔNG VÀ CON ĐƯỜNG AN ĐỊNH

Sau các cuộc kháng chiến, Đại Việt bước vào thời kỳ phục hồi. Chiến tranh dù thắng lợi vẫn để lại tổn thất nặng nề: ruộng đồng bị bỏ hoang, dân chúng ly tán, kinh tế hao tổn. Nhiệm vụ của triều đình không chỉ là ca khúc khải hoàn, mà phải chữa lành đất nước.

Trần Nhân Tông là một trong những vị vua tiêu biểu nhất của nhà Trần. Ông vừa là người lãnh đạo đất nước trong kháng chiến, vừa là người góp phần ổn định xã hội sau chiến tranh. Năm 1293, ông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông, lên làm Thái thượng hoàng. Sau đó, ông xuất gia tu hành, trở thành vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Thiền phái Trúc Lâm mang màu sắc đặc biệt của Phật giáo Việt Nam thời Trần. Nó không tách rời đời sống dân tộc, không chỉ tìm sự giải thoát trong núi rừng, mà gắn với tinh thần nhập thế, với trách nhiệm đối với quốc gia và con người. Trần Nhân Tông là hình ảnh hiếm có: một vị vua từng chỉ huy đất nước chống giặc, rồi sau chiến thắng lại buông bỏ ngai vàng, đi vào con đường tu hành.

Dưới thời Trần Anh Tông, triều đình tiếp tục ổn định. Nhà Trần duy trì quan hệ bang giao với nhà Nguyên, tránh chiến tranh tái diễn. Bên trong, triều đình cố gắng phục hồi sản xuất, chỉnh đốn quan lại, giữ kỷ cương.

Đây là giai đoạn nhà Trần vẫn còn sức sống. Hào quang chiến thắng chưa tắt. Những bài học từ chiến tranh vẫn còn nóng hổi. Các vua đầu và giữa triều còn giữ được tinh thần tiết chế, chăm lo chính sự.

Nhưng lịch sử không đứng yên. Sau thời kỳ đỉnh cao, những dấu hiệu suy yếu dần xuất hiện.

12. VĂN HÓA, GIÁO DỤC VÀ ĐỜI SỐNG THỜI TRẦN

Nhà Trần không chỉ nổi bật bởi chiến công quân sự. Đây cũng là thời kỳ văn hóa và giáo dục phát triển.

Nho học tiếp tục được mở rộng. Khoa cử được tổ chức đều hơn, nhiều nhân tài được tuyển chọn để phục vụ triều đình. Những trí thức như Chu Văn An trở thành biểu tượng của đạo học, khí tiết và trách nhiệm trước thời cuộc. Ông nổi tiếng là người thầy mẫu mực, từng dâng Thất trảm sớ xin chém bảy gian thần dưới thời Trần Dụ Tông nhưng không được chấp nhận, sau đó cáo quan về ở ẩn. Câu chuyện ấy phản ánh cả phẩm chất của một nhà nho chân chính lẫn sự suy đồi của triều chính cuối Trần.

Văn học thời Trần có nhiều thành tựu. Hịch tướng sĩ của Trần Hưng Đạo là áng văn chính luận hùng tráng. Tụng giá hoàn kinh sư của Trần Quang Khải ghi lại khí thế chiến thắng sau kháng chiến. Thơ văn của Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang và các thiền sư Trúc Lâm thể hiện chiều sâu tinh thần của thời đại.

Phật giáo vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng Nho giáo ngày càng tăng ảnh hưởng trong quản lý nhà nước. Sự kết hợp giữa Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian tạo nên đời sống tinh thần phong phú.

Về kinh tế, nhà Trần chú trọng nông nghiệp, đắp đê, khai khẩn ruộng đất. Chế độ thái ấp, điền trang của quý tộc phát triển mạnh. Trong giai đoạn đầu, điều này giúp huy động nguồn lực của tầng lớp quý tộc cho triều đình và chiến tranh. Nhưng về lâu dài, việc ruộng đất tập trung vào tay quý tộc, chùa chiền và địa chủ lại làm nông dân mất đất, tạo nên mâu thuẫn xã hội.

Đó là một điểm rất quan trọng: cùng một cơ chế có thể là sức mạnh ở thời kỳ này, nhưng trở thành gánh nặng ở thời kỳ khác.

Thời chiến, quý tộc Trần có lực lượng riêng, tài sản riêng, khả năng huy động người và của để chống giặc. Thời bình kéo dài, đặc quyền ấy có thể biến thành sự lạm quyền, xa hoa và bóc lột.

Những mầm mống suy yếu của nhà Trần đã hình thành từ chính bên trong cấu trúc quyền lực và kinh tế của triều đại.

13. NHỮNG VẾT NỨT CUỐI TRIỀU

Từ nửa sau thế kỷ XIV, nhà Trần bước vào giai đoạn suy thoái rõ rệt. Sau những vị vua có năng lực, một số vua sau không còn giữ được kỷ cương như trước. Triều chính bị chi phối bởi gian thần, quý tộc ăn chơi, quan lại nhũng nhiễu. Thiên tai, mất mùa, đói kém và dịch bệnh làm đời sống nhân dân thêm khốn khó.

Thời Trần Dụ Tông là một mốc đáng chú ý. Nhà vua lúc đầu còn có một số việc làm tích cực, nhưng về sau bị sử sách phê phán vì ham chơi, xa xỉ. Triều đình trở nên lỏng lẻo. Lời can gián của Chu Văn An không được nghe theo. Khi người trung trực rời bỏ triều đình, đó thường là dấu hiệu rất xấu của một chế độ.

Sau Trần Dụ Tông, việc kế vị rối ren. Dương Nhật Lễ lên ngôi trong một hoàn cảnh gây tranh cãi vì không thuộc dòng chính họ Trần theo cách nhìn truyền thống. Sự kiện này khiến triều đình càng bất ổn. Các tôn thất nhà Trần nổi lên lật đổ Nhật Lễ, đưa Trần Nghệ Tông lên ngôi. Nhưng dù khôi phục được danh nghĩa họ Trần, triều đại đã không còn sức mạnh như trước.

Trong nước, nhiều cuộc nổi dậy của nông dân và nô tỳ nổ ra. Những người bị áp bức bởi sưu thuế, mất đất, đói nghèo không còn cam chịu. Bên ngoài, Chiêm Thành dưới thời Chế Bồng Nga trở thành mối đe dọa lớn. Quân Chiêm nhiều lần tấn công Đại Việt, thậm chí tiến vào Thăng Long. Việc kinh thành bị uy hiếp cho thấy nhà Trần cuối thế kỷ XIV đã suy yếu nghiêm trọng.

Nhà Trần từng ba lần đánh bại Nguyên Mông, nhưng đến cuối triều lại nhiều phen lao đao trước Chiêm Thành. Điều đó không phải vì người Đại Việt mất đi lòng dũng cảm, mà vì bộ máy lãnh đạo đã suy yếu, kinh tế xã hội rối ren, lòng dân mệt mỏi, quân đội không còn được tổ chức hiệu quả như thời hưng thịnh.

Một triều đại khi mất kỷ cương bên trong thì dù có quá khứ huy hoàng đến đâu cũng khó đứng vững trước thử thách mới.

14. HỒ QUÝ LY VÀ SỰ KẾT THÚC CỦA NHÀ TRẦN

Trong bối cảnh nhà Trần suy yếu, Hồ Quý Ly nổi lên như một nhân vật quyền lực. Ông có quan hệ họ ngoại với hoàng tộc, có năng lực chính trị, có tư duy cải cách, đồng thời cũng rất quyết đoán và cứng rắn.

Hồ Quý Ly từng bước nắm quyền trong triều, loại bỏ các đối thủ, đưa người thân vào vị trí quan trọng. Ông nhận thấy những vấn đề nghiêm trọng của đất nước: tài chính kiệt quệ, ruộng đất tập trung, quân đội cần chỉnh đốn, bộ máy quan lại yếu kém. Ông tiến hành một số cải cách như hạn chế ruộng đất tư, phát hành tiền giấy, chỉnh đốn thi cử, thay đổi tổ chức hành chính, tăng cường quân sự.

Một số cải cách của Hồ Quý Ly cho thấy ông nhìn ra nhu cầu đổi mới. Nhưng cách thực hiện nhiều khi quá gấp, quá mạnh, chưa đủ nền tảng xã hội, lại diễn ra trong lúc lòng người chưa yên. Hơn nữa, việc ông thâu tóm quyền lực khiến nhiều người trong hoàng tộc và quan lại nhà Trần bất mãn.

Năm 1397, Hồ Quý Ly cho dời đô về Tây Đô ở Thanh Hóa, xây thành nhà Hồ. Đây là dấu hiệu rõ ràng cho thấy quyền lực trung tâm đã chuyển khỏi Thăng Long theo ý chí của họ Hồ.

Năm 1400, Hồ Quý Ly phế truất vị vua cuối cùng của nhà Trần là Trần Thiếu Đế, tự lên ngôi, lập ra nhà Hồ.

Nhà Trần chấm dứt sau 175 năm tồn tại.

Sự kết thúc ấy không phải chỉ do một người là Hồ Quý Ly. Nó là kết quả của một quá trình dài: quý tộc suy thoái, triều chính rối ren, kinh tế khó khăn, xã hội bất ổn, ngoại xâm và chiến tranh làm đất nước mệt mỏi, trong khi nhà Trần không còn đủ năng lực tự sửa mình.

Hồ Quý Ly là người đẩy cánh cửa cuối cùng, nhưng cánh cửa ấy đã mục ruỗng từ trước.

15. DI SẢN CỦA NHÀ TRẦN

Nhà Trần để lại một di sản vô cùng lớn trong lịch sử Việt Nam.

Di sản đầu tiên là ba lần chiến thắng Nguyên Mông. Đây là một trong những trang sử oanh liệt nhất của dân tộc. Trong thế kỷ XIII, khi đế chế Mông Cổ và nhà Nguyên là nỗi khiếp sợ của nhiều quốc gia, Đại Việt đã đứng vững. Những chiến thắng ấy khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và sức sống của dân tộc Việt Nam.

Di sản thứ hai là nghệ thuật quân sự. Nhà Trần biết lấy yếu chống mạnh, lấy linh hoạt thắng cứng nhắc, lấy trường kỳ làm mỏi địch, lấy lòng dân làm gốc. Từ rút lui chiến lược, vườn không nhà trống, đánh hậu cần, phục kích đường thủy, đến lựa chọn thời cơ phản công, tất cả tạo nên một hệ thống kinh nghiệm quân sự quý giá.

Di sản thứ ba là tinh thần đoàn kết. Trong những thời khắc quyết định, vua tôi nhà Trần biết gắn bó với nhau, biết đặt lợi ích quốc gia lên trên mâu thuẫn nội bộ. Trần Hưng Đạo là biểu tượng lớn nhất của tinh thần ấy.

Di sản thứ tư là văn hóa thời Trần. Thiền phái Trúc Lâm, thơ văn yêu nước, Hịch tướng sĩ, khí tiết Chu Văn An, tinh thần nhập thế của Trần Nhân Tông – tất cả tạo nên một thời đại có chiều sâu tinh thần đặc biệt.

Di sản thứ năm là bài học về thịnh suy. Nhà Trần cho thấy một triều đại có thể đạt đến đỉnh cao khi biết dựa vào dân, giữ kỷ cương, đoàn kết và có lãnh đạo tài năng. Nhưng cũng chính triều đại ấy sẽ suy tàn khi quý tộc xa hoa, quan lại mục nát, dân chúng khổ cực, cải cách chậm trễ và quyền lực bị tranh đoạt.

Lịch sử nhà Trần vì vậy vừa làm người đời sau tự hào, vừa khiến người đời sau phải suy ngẫm.

16. TIẾNG SÓNG BẠCH ĐẰNG CÒN VANG

Nếu nhà Lý được nhớ bằng hình ảnh rồng bay lên từ Thăng Long, thì nhà Trần được nhớ bằng tiếng sóng Bạch Đằng và hào khí Đông A.

Hãy tưởng tượng một buổi chiều trên sông Bạch Đằng năm 1288. Nước triều rút xuống, những cọc gỗ nhọn hiện ra, thuyền giặc mắc kẹt, tiếng trống trận vang dội, quân Đại Việt từ các hướng đánh tới. Trên dòng sông ấy, không chỉ có một trận thủy chiến. Có cả ký ức của Ngô Quyền, của Lê Hoàn, của những thế hệ đã thề không để đất nước trở lại kiếp lệ thuộc.

Nhà Trần đã đứng vào dòng ký ức ấy và viết thêm một chương rực rỡ.

Nhưng khi đi qua ánh sáng chiến thắng, ta cũng phải nhìn thấy bóng tối cuối triều. Những cung điện xa hoa, những lời can gián không được nghe, những cuộc nổi dậy của dân nghèo, những lần Thăng Long bị quân Chiêm uy hiếp, sự trỗi dậy của Hồ Quý Ly – tất cả nhắc rằng không có hào quang nào bảo vệ mãi một triều đại nếu nó quên mất gốc rễ của mình.

Trần Hưng Đạo từng nói về kế sâu rễ bền gốc là khoan thư sức dân. Câu ấy có thể xem như lời tổng kết sâu sắc nhất cho vận mệnh nhà Trần. Khi biết dựa vào dân, nhà Trần thắng cả đế chế hùng mạnh. Khi dân mệt mỏi, lòng người ly tán, triều đại ấy suy yếu và mất ngôi.

Từ năm 1225 đến năm 1400, nhà Trần đi qua vinh quang và suy tàn, qua chiến thắng và bi kịch, qua những vị vua anh minh và những năm tháng rối ren. Nhưng trong lịch sử dân tộc, nhà Trần mãi là triều đại của bản lĩnh lớn.

Bởi đã có một thời, trước vó ngựa Nguyên Mông, Đại Việt không cúi đầu.

Đã có một thời, từ vua đến dân cùng chung một lời thề giữ nước.

Đã có một thời, tiếng hô “Đánh!” vang lên như sấm ở Diên Hồng, Hịch tướng sĩ truyền lửa trong quân doanh, và Bạch Đằng cuộn sóng nuốt chửng mộng xâm lăng.

Nhà Trần đã kết thúc, nhưng hào khí Đông A không kết thúc.

Nó còn vang trong từng trang sử, trong từng tên đất, tên sông, trong lòng mỗi thế hệ khi nhớ rằng độc lập không bao giờ là món quà tự nhiên. Độc lập được giữ bằng trí tuệ, máu xương, lòng dân và ý chí không chịu khuất phục.

Và vì thế, giữa dòng dài các triều đại phong kiến Việt Nam, nhà Trần vẫn đứng đó như một đỉnh cao: dữ dội, kiêu hùng, sâu sắc, và mãi mãi rực sáng trong ký ức dân tộc.