Tiêu đề truyện: NHÀ HẬU LÊ – TỪ LAM SƠN KHỞI NGHĨA ĐẾN THỜI HỒNG ĐỨC RỰC RỠ
Series: Các Triều Đại Phong Kiến Việt Nam
Nội dung:

1. TỪ BÓNG TỐI MINH THUỘC ĐẾN NGỌN LỬA LAM SƠN

Có những triều đại sinh ra trong cung điện, bằng nghi lễ truyền ngôi và tiếng nhạc triều đình. Nhưng cũng có những triều đại sinh ra từ rừng núi, từ máu của nghĩa sĩ, từ tiếng thở dài của dân mất nước, từ những năm tháng không chịu cúi đầu trước ách đô hộ.

Nhà Hậu Lê, mà giai đoạn đầu thường gọi là Lê sơ, là một triều đại như thế.

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế ở Đông Kinh, khôi phục quốc hiệu Đại Việt, mở đầu nhà Hậu Lê. Nhưng để có ngày ấy, dân tộc đã đi qua hơn hai mươi năm đau thương dưới ách thống trị của nhà Minh và mười năm khởi nghĩa Lam Sơn đầy gian khổ.

Sau khi nhà Hồ thất bại năm 1407, quân Minh chiếm Đại Việt. Chiêu bài “phù Trần diệt Hồ” nhanh chóng lộ rõ là chiếc mặt nạ của xâm lược. Nhà Minh không khôi phục nhà Trần, mà biến nước ta thành quận huyện, gọi là Giao Chỉ, đặt quan cai trị, bóc lột nặng nề, vơ vét sản vật, bắt thợ giỏi, thu gom sách vở, tìm cách phá nền văn hóa và ý chí độc lập của người Việt.

Đó là một thời kỳ u tối. Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra, trong đó có các phong trào của nhà Hậu Trần, nhưng lần lượt thất bại. Đất nước chưa tìm được một lực lượng đủ mạnh để quy tụ lòng dân, đủ bền bỉ để chống lại bộ máy quân sự và hành chính của nhà Minh.

Rồi ở vùng Lam Sơn, Thanh Hóa, một hào trưởng tên Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa.

Năm 1418, Lê Lợi cùng Nguyễn Trãi và những người cùng chí hướng tuyên bố chống Minh. Buổi đầu khởi nghĩa vô cùng gian nan. Nghĩa quân ít người, thiếu lương, thiếu vũ khí, bị quân Minh truy đuổi. Có lúc phải rút vào núi Chí Linh, chịu đói rét, hiểm nguy. Truyền thuyết và sử sách kể về những năm tháng nghĩa quân ăn củ rừng, uống nước suối, chống chọi với vòng vây, giữ lấy một niềm tin mong manh nhưng không tắt.

Trong những ngày đen tối ấy, Lê Lai đã liều mình cứu chúa. Theo truyền thống lịch sử, ông khoác áo bào, giả làm Lê Lợi, dẫn quân xông ra đánh lạc hướng giặc và hy sinh. Câu chuyện Lê Lai không chỉ là một giai thoại trung nghĩa. Nó là biểu tượng cho tinh thần của Lam Sơn: có những người sẵn sàng chết để ngọn lửa khởi nghĩa không tắt.

Từ vài toán nghĩa quân giữa núi rừng, Lam Sơn dần lớn mạnh. Lê Lợi không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự. Ông biết thu phục nhân tâm, biết dùng người, biết mở rộng căn cứ, biết biến cuộc nổi dậy địa phương thành cuộc chiến giải phóng dân tộc.

Bên cạnh ông là Nguyễn Trãi – một trí tuệ lớn, một nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn hóa kiệt xuất. Nếu Lê Lợi là người cầm cờ, cầm kiếm và quy tụ hào kiệt, thì Nguyễn Trãi là người dùng ngòi bút, mưu lược và tư tưởng nhân nghĩa để nâng cuộc khởi nghĩa lên tầm vóc lịch sử.

2. MƯỜI NĂM KHỞI NGHĨA VÀ TƯ TƯỞNG NHÂN NGHĨA

Khởi nghĩa Lam Sơn không thắng ngay bằng một trận quyết định. Đó là cuộc chiến trường kỳ, kiên nhẫn, biết tiến biết lui, biết khi ẩn mình trong núi rừng, khi mở rộng xuống đồng bằng, khi dùng quân sự, khi dùng ngoại giao, khi đánh vào thành lũy, khi đánh vào lòng người.

Từ năm 1418 đến năm 1424, nghĩa quân chủ yếu hoạt động ở vùng Thanh Hóa, nhiều lần gặp khó khăn. Nhưng sau đó, chiến lược thay đổi. Nghĩa quân tiến vào Nghệ An, rồi mở rộng vào Tân Bình, Thuận Hóa. Những vùng đất phía Nam trở thành hậu phương quan trọng, giúp Lam Sơn có thêm người, lương thực và không gian chiến lược.

Khi lực lượng đã mạnh, nghĩa quân tiến ra Bắc. Các thành trì của quân Minh bị cô lập. Nhiều nơi nhân dân hưởng ứng. Cuộc khởi nghĩa không còn là tiếng gươm của một vùng đất, mà trở thành làn sóng của cả nước.

Một điểm đặc biệt của Lam Sơn là tư tưởng nhân nghĩa. Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo đã viết:

Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.

Hai câu ấy có thể xem như linh hồn chính trị của cuộc khởi nghĩa. Nhân nghĩa không chỉ là lòng thương người chung chung. Nhân nghĩa trước hết là làm cho dân được yên. Trừ bạo không phải để thỏa thù hận, mà để chấm dứt áp bức, khôi phục cuộc sống bình thường cho trăm họ.

Trong nhiều thư từ gửi tướng Minh, Nguyễn Trãi dùng lý lẽ sắc bén để chỉ ra thế yếu của quân xâm lược, khuyên họ đầu hàng, tránh đổ máu. Nghĩa quân Lam Sơn vừa đánh vừa dụ hàng, vừa bao vây quân sự vừa tấn công tâm lý. Chính sách ấy giúp giảm tổn thất, làm tan rã ý chí của địch, đồng thời thể hiện tầm nhìn chính trị rộng lớn.

Năm 1426, các trận Tốt Động – Chúc Động giáng đòn nặng vào quân Minh. Năm 1427, nhà Minh đưa viện binh lớn sang do Liễu Thăng và Mộc Thạnh chỉ huy. Nhưng nghĩa quân Lam Sơn đã chuẩn bị thế trận. Liễu Thăng bị chém ở Chi Lăng. Quân Minh thất bại nặng ở Cần Trạm, Phố Cát, Xương Giang. Cánh quân Mộc Thạnh nghe tin thua trận cũng hoảng sợ rút chạy.

Thành Đông Quan bị bao vây. Vương Thông phải xin giảng hòa, rút quân về nước.

Đại Việt giành lại độc lập.

Năm 1428, Bình Ngô đại cáo được công bố như bản tuyên ngôn chiến thắng. Áng văn ấy không chỉ kể tội giặc Minh, không chỉ ca ngợi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, mà còn khẳng định một chân lý lớn:

Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.

Đại Việt không phải vùng đất vô danh. Đại Việt có văn hiến, cương vực, phong tục, lịch sử, triều đại, anh hùng. Lời tuyên bố ấy vang lên sau hai mươi năm mất nước như tiếng chuông khôi phục danh dự dân tộc.

Từ trong tro tàn Minh thuộc, nhà Lê sơ ra đời.

3. LÊ THÁI TỔ – DỰNG LẠI MỘT QUỐC GIA SAU CHIẾN TRANH

Lê Lợi lên ngôi, lấy niên hiệu Thuận Thiên, tức Lê Thái Tổ. Ông không chỉ là người chiến thắng trong khởi nghĩa, mà còn phải đối mặt với nhiệm vụ khó hơn nhiều: dựng lại đất nước sau chiến tranh.

Hai mươi năm đô hộ và mười năm khởi nghĩa khiến Đại Việt kiệt quệ. Ruộng đồng bỏ hoang, dân chúng ly tán, làng mạc tiêu điều, kho tàng trống rỗng, bộ máy cai trị cũ bị phá vỡ. Một triều đại mới không thể chỉ sống bằng hào quang chiến thắng. Nó phải cho dân cày ruộng trở lại, cho làng xóm yên ổn, cho luật pháp vận hành, cho quân đội có kỷ luật, cho quan lại biết phục vụ triều đình.

Lê Thái Tổ ban hành nhiều chính sách nhằm khôi phục sản xuất. Ông cho quân lính về làm ruộng khi thời bình, khuyến khích dân phiêu tán trở về quê cũ, sắp xếp lại ruộng đất, tổ chức lại hành chính. Những công việc ấy âm thầm nhưng quan trọng hơn mọi tiếng trống khải hoàn.

Tuy nhiên, buổi đầu nhà Lê cũng có những mặt tối. Sau chiến thắng, việc phân chia công lao, củng cố quyền lực và loại bỏ nghi ngờ trong triều đình tạo ra nhiều bi kịch. Một số công thần Lam Sơn bị nghi kỵ, bị xử tội hoặc mất đi trong hoàn cảnh đau xót. Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo và về sau Nguyễn Trãi đều trở thành những cái tên gắn với nỗi buồn của thời hậu chiến.

Lê Thái Tổ là vị anh hùng giải phóng dân tộc, nhưng triều đại mới của ông cũng mang trong mình nỗi lo thường thấy của các vương triều vừa thành lập: sợ công thần quá mạnh, sợ lòng người chưa yên, sợ quyền lực bị chia sẻ.

Lịch sử vì thế không chỉ có ánh sáng. Ngay sau chiến thắng, những bóng tối của quyền lực đã xuất hiện.

Lê Thái Tổ mất năm 1433. Triều đại ông mở ra con đường phục hưng cho Đại Việt, nhưng những thử thách trong cung đình vẫn còn ở phía trước.

4. LÊ THÁI TÔNG VÀ VỤ ÁN LỆ CHI VIÊN

Sau Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông lên ngôi khi còn nhỏ. Dù trẻ tuổi, ông được sử sách ghi nhận là vị vua thông minh, có ý thức chỉnh đốn triều chính. Dưới thời ông, nhà Lê tiếp tục củng cố bộ máy cai trị, tổ chức thi cử, tuyển chọn nhân tài, chăm lo việc nước.

Nhưng triều đại của Lê Thái Tông lại kết thúc bằng một trong những vụ án oan nghiệt nhất lịch sử Việt Nam: vụ án Lệ Chi Viên năm 1442.

Khi vua đi tuần miền Đông và ghé qua nhà Nguyễn Trãi ở Côn Sơn, sau đó nghỉ tại Lệ Chi Viên, vua đột ngột qua đời. Nguyễn Thị Lộ, vợ Nguyễn Trãi, bị quy tội liên quan đến cái chết của vua. Nguyễn Trãi và gia tộc bị tru di tam tộc.

Đó là một bi kịch lớn.

Nguyễn Trãi là bậc đại công thần của khởi nghĩa Lam Sơn, là người viết Bình Ngô đại cáo, là trí tuệ lớn góp phần dựng nên nhà Lê. Nhưng chỉ trong một cơn biến động cung đình, ông bị kết tội và bị giết cùng gia tộc. Mãi đến thời Lê Thánh Tông, Nguyễn Trãi mới được minh oan.

Vụ án Lệ Chi Viên cho thấy sự khắc nghiệt của chính trị cung đình thời phong kiến. Một triều đại vừa dựng nước bằng tư tưởng nhân nghĩa, nhưng bên trong cung cấm, quyền lực, nghi kỵ và tranh chấp vẫn có thể nghiền nát những con người lớn nhất.

Sau khi Lê Thái Tông mất, Lê Nhân Tông lên ngôi khi còn rất nhỏ. Triều đình do Thái hậu Nguyễn Thị Anh nhiếp chính. Đây là giai đoạn tương đối ổn định về đối ngoại, nhưng bên trong vẫn chứa nhiều mầm mống quyền lực phức tạp.

Năm 1459, Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân làm binh biến, giết Lê Nhân Tông và Thái hậu Nguyễn Thị Anh để đoạt ngôi. Nhưng Nghi Dân không giữ được quyền lâu. Các đại thần lật đổ ông, đưa Lê Tư Thành lên ngôi.

Đó là Lê Thánh Tông.

Và với Lê Thánh Tông, nhà Lê sơ bước vào thời kỳ rực rỡ nhất.

5. LÊ THÁNH TÔNG – ĐỈNH CAO CỦA NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN ĐẠI VIỆT

Lê Thánh Tông lên ngôi năm 1460. Ông là một trong những vị vua vĩ đại nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Dưới thời ông, Đại Việt đạt đến đỉnh cao về tổ chức nhà nước, luật pháp, giáo dục, văn hóa, quân sự và lãnh thổ.

Nếu Lê Lợi là người giành lại độc lập, thì Lê Thánh Tông là người xây dựng một nhà nước mạnh mẽ và quy củ nhất của thời Lê sơ.

Ông cải tổ bộ máy hành chính theo hướng tập quyền. Quyền lực của nhà vua được củng cố. Các cơ quan trung ương được tổ chức chặt chẽ hơn. Cả nước được chia thành các đạo thừa tuyên, về sau là hệ thống đơn vị hành chính giúp triều đình kiểm soát địa phương hiệu quả hơn. Quan lại được giám sát, khảo xét, tránh tình trạng địa phương cát cứ hoặc quyền thần lộng hành.

Lê Thánh Tông rất coi trọng Nho giáo và khoa cử. Dưới thời ông, việc học được khuyến khích, các khoa thi được tổ chức đều đặn, người đỗ đạt được trọng dụng. Năm 1484, triều đình cho dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ đại khoa từ khoa thi năm 1442 trở đi. Những tấm bia ấy không chỉ vinh danh cá nhân, mà còn thể hiện quan điểm của triều đình: hiền tài là nguyên khí quốc gia.

Câu nói ấy gắn với văn bia do Thân Nhân Trung soạn, trở thành một tư tưởng lớn trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Một quốc gia muốn mạnh không thể chỉ dựa vào quân đội và kho lương, mà phải biết nuôi dưỡng người tài.

Thời Lê Thánh Tông cũng là thời kỳ luật pháp phát triển. Bộ Quốc triều hình luật, thường gọi là Luật Hồng Đức, được xem là một thành tựu lớn của pháp luật phong kiến Việt Nam. Bộ luật này quy định nhiều mặt của đời sống xã hội: hình sự, dân sự, hôn nhân, gia đình, ruộng đất, quan lại, trật tự xã hội. Dù vẫn mang tính chất phong kiến, Luật Hồng Đức có nhiều điểm tiến bộ trong bối cảnh thời đại, trong đó có một số quy định bảo vệ quyền lợi nhất định của phụ nữ, gia đình và tài sản.

Với Lê Thánh Tông, nhà nước Lê sơ đạt đến mức độ tổ chức cao. Triều đình không chỉ trị nước bằng uy quyền, mà bằng luật pháp, giáo dục, kiểm soát hành chính và tư tưởng chính thống.

Đó là một bước trưởng thành lớn của nhà nước Đại Việt.

6. VĂN HÓA HỒNG ĐỨC VÀ NIỀM TỰ TIN ĐẠI VIỆT

Thời Lê Thánh Tông còn được nhớ đến với văn hóa Hồng Đức.

Lê Thánh Tông không chỉ là vua, mà còn là người yêu văn chương, giỏi thơ phú, lập hội Tao Đàn, xưng là Tao Đàn nguyên súy. Ông cùng các văn thần sáng tác nhiều tác phẩm, ca ngợi đất nước, lịch sử, đạo lý trị nước và vẻ đẹp văn hiến Đại Việt.

Văn học thời Lê sơ mang đậm tinh thần Nho giáo, đề cao trung quân, ái quốc, đạo lý, trật tự xã hội. Nhưng bên trong đó cũng có niềm tự hào dân tộc rõ rệt. Sau chiến thắng chống Minh và quá trình phục hưng đất nước, người Đại Việt thời Lê sơ có một ý thức mạnh mẽ về văn hiến, cương vực và truyền thống riêng.

Bản đồ Hồng Đức được lập dưới thời Lê Thánh Tông là một dấu mốc quan trọng trong việc nhận thức và quản lý lãnh thổ. Việc đo đạc, lập bản đồ, ghi chép địa lý cho thấy triều đình không chỉ cai trị bằng danh nghĩa, mà muốn nắm chắc từng vùng đất, từng địa phương.

Thời Lê sơ, Nho giáo dần trở thành hệ tư tưởng chính thống của nhà nước. So với thời Lý – Trần, khi Phật giáo có ảnh hưởng rất lớn, đến thời Lê sơ, Nho giáo giữ vai trò trung tâm trong giáo dục, thi cử, đạo đức chính trị và tổ chức xã hội. Điều này giúp nhà nước tập quyền mạnh hơn, quan lại được tuyển chọn theo học vấn nhiều hơn, nhưng cũng làm xã hội trở nên khuôn phép và nghiêm ngặt hơn.

Một triều đại mạnh thường đi kèm với kỷ cương mạnh. Nhưng kỷ cương ấy vừa tạo ổn định, vừa có thể làm giảm sự mềm mại của đời sống tinh thần nếu trở nên quá cứng nhắc. Đó là đặc điểm cần nhìn nhận khi kể về thời Lê sơ.

Dù vậy, không thể phủ nhận rằng dưới thời Hồng Đức, Đại Việt đạt đến một đỉnh cao văn trị. Sau những năm tháng chiến tranh và hỗn loạn, đất nước đã có luật pháp, khoa cử, hành chính, văn chương, bản đồ, lễ nghi và ý thức quốc gia rất rõ ràng.

7. MỞ RỘNG LÃNH THỔ VỀ PHÍA NAM

Một sự kiện lớn dưới thời Lê Thánh Tông là cuộc nam chinh năm 1471 đánh Chiêm Thành.

Quan hệ giữa Đại Việt và Chiêm Thành trải qua nhiều thế kỷ vừa giao lưu vừa xung đột. Đến thế kỷ XV, căng thẳng tiếp tục gia tăng. Khi Chiêm Thành dưới vua Trà Toàn tấn công vùng biên giới phía Nam Đại Việt, Lê Thánh Tông quyết định đem quân chinh phạt.

Năm 1471, quân Đại Việt tiến vào kinh đô Vijaya của Chiêm Thành. Chiêm Thành thất bại nặng nề. Sau chiến dịch này, lãnh thổ Đại Việt mở rộng đáng kể về phía Nam, đến vùng Quảng Nam ngày nay. Nhà Lê lập thừa tuyên Quảng Nam, tăng cường quản lý vùng đất mới.

Sự kiện năm 1471 là một bước ngoặt lớn trong lịch sử khu vực. Nó làm thay đổi sâu sắc cục diện giữa Đại Việt và Chiêm Thành. Từ đây, Chiêm Thành suy yếu nghiêm trọng và không còn là đối thủ lớn như trước.

Khi kể về sự kiện này, cần nhìn nhận trong bối cảnh lịch sử trung đại: các quốc gia thường dùng chiến tranh để bảo vệ biên giới, mở rộng ảnh hưởng và khẳng định quyền lực. Với Đại Việt, chiến thắng năm 1471 giúp mở rộng lãnh thổ, tăng không gian sinh tồn và củng cố an ninh phía Nam. Nhưng với Chiêm Thành, đó là một biến cố đau thương, làm suy giảm nghiêm trọng một vương quốc từng có nền văn hóa rực rỡ.

Lịch sử không chỉ là niềm tự hào của bên thắng. Nó cũng là ký ức mất mát của bên thua. Vì vậy, khi nói về cuộc nam chinh thời Lê Thánh Tông, cần giữ sự tỉnh táo: đó là chiến thắng lớn của Đại Việt, đồng thời là một bước ngoặt đầy khốc liệt trong lịch sử Đông Nam Á.

Sau chiến dịch, nhà Lê tiếp tục tổ chức di dân, lập làng, thiết lập bộ máy hành chính ở vùng đất mới. Quá trình Nam tiến của người Việt từ đây có thêm một dấu mốc quan trọng.

8. KINH TẾ, XÃ HỘI VÀ ĐỜI SỐNG DÂN CHÚNG THỜI LÊ SƠ

Một triều đại không thể thịnh trị nếu dân chúng không có ruộng cày, không có làng xóm ổn định, không có niềm tin vào trật tự chung.

Thời Lê sơ, nhà nước rất chú trọng nông nghiệp. Ruộng đất được kiểm soát, làng xã được tổ chức, thuế khóa được quy định. Nhà nước khuyến khích khai hoang, phục hồi sản xuất sau chiến tranh, chăm lo đê điều và thủy lợi. Nông nghiệp vẫn là nền tảng của xã hội Đại Việt.

Chế độ quân điền được áp dụng nhằm phân chia ruộng công cho dân đinh theo quy định. Mục tiêu là bảo đảm người dân có đất canh tác, đồng thời giúp nhà nước quản lý thuế và lao dịch. Dù việc thực hiện ở từng thời kỳ, từng địa phương có thể khác nhau, chính sách ruộng đất thời Lê sơ cho thấy nhà nước muốn can thiệp mạnh vào cơ sở kinh tế nông thôn.

Thủ công nghiệp và thương mại cũng phát triển ở mức độ nhất định. Các làng nghề tồn tại, kinh thành Đông Kinh là trung tâm buôn bán, sản xuất và hành chính quan trọng. Tuy nhiên, tư tưởng trọng nông của Nho giáo khiến thương mại không được đề cao như nông nghiệp. Nhà nước quan tâm đến ổn định xã hội hơn là mở rộng tự do buôn bán.

Trong xã hội, trật tự Nho giáo ngày càng rõ. Gia đình, làng xã, quan hệ vua tôi, cha con, vợ chồng, trên dưới đều được đặt trong khuôn phép lễ giáo. Điều này tạo nên một xã hội có kỷ cương, nhưng cũng làm nhiều quan hệ trở nên chặt chẽ và áp lực hơn, nhất là đối với phụ nữ và tầng lớp dưới.

Dù vậy, Luật Hồng Đức vẫn ghi nhận một số quyền lợi của phụ nữ trong tài sản, hôn nhân và thừa kế ở mức đáng chú ý so với nhiều xã hội phong kiến cùng thời. Đây là điểm khiến pháp luật thời Lê sơ thường được nhắc đến như một thành tựu quan trọng.

Tóm lại, xã hội Lê sơ là xã hội của kỷ cương, ruộng đất, làng xã và học hành. Một xã hội vừa phục hồi từ chiến tranh, vừa bước vào thời kỳ nhà nước tập quyền mạnh.

9. SAU LÊ THÁNH TÔNG – KHI ĐỈNH CAO BẮT ĐẦU XUỐNG DỐC

Lê Thánh Tông mất năm 1497. Sau ông, nhà Lê sơ vẫn còn giữ được vẻ ngoài ổn định trong một thời gian, nhưng đỉnh cao Hồng Đức không dễ lặp lại.

Lê Hiến Tông kế vị và được xem là vị vua tương đối tốt, tiếp tục duy trì nhiều thành quả của thời trước. Nhưng sau đó, triều đình dần xuất hiện dấu hiệu suy yếu. Một số vua lên ngôi không đủ năng lực, ham hưởng lạc, bỏ bê chính sự. Quan lại tranh quyền, nội bộ cung đình phức tạp, kỷ cương từng được Lê Thánh Tông xây dựng bắt đầu lỏng lẻo.

Đặc biệt, thời Lê Uy Mục và Lê Tương Dực bị sử sách phê phán nặng nề. Lê Uy Mục bị gọi là “vua quỷ” trong cách đánh giá truyền thống vì sự tàn bạo và lối sống sa đọa. Lê Tương Dực bị gọi là “vua lợn” vì xa hoa, xây dựng tốn kém, ăn chơi quá độ. Những danh xưng ấy mang sắc thái phê phán mạnh của sử cũ, nhưng chúng phản ánh một thực tế: uy tín hoàng gia suy giảm nghiêm trọng.

Khi vua không còn là trung tâm đạo đức và quyền lực được kính trọng, triều đình rất dễ rơi vào tranh chấp. Những cuộc nổi dậy nổ ra. Dân chúng khổ vì thuế khóa, lao dịch, quan lại nhũng nhiễu. Tầng lớp quan lại và quyền thần tìm cách thao túng triều chính.

Sự suy tàn của Lê sơ cho thấy một bài học quen thuộc trong lịch sử: một bộ máy dù từng rất mạnh cũng có thể xuống cấp nhanh nếu người đứng đầu yếu kém và cơ chế kiểm soát không đủ sức ngăn sự mục ruỗng.

Thời Hồng Đức từng tạo nên một nhà nước tập quyền mạnh quanh nhà vua. Nhưng khi nhà vua giỏi, mô hình ấy phát huy hiệu quả. Khi nhà vua tồi, quyền lực tập trung lại trở thành nguy hiểm, vì cả quốc gia phải gánh hậu quả từ sự suy đồi ở đỉnh cao.

10. MẠC ĐĂNG DUNG VÀ HỒI KẾT CỦA LÊ SƠ

Trong bối cảnh triều Lê suy yếu, Mạc Đăng Dung nổi lên.

Mạc Đăng Dung xuất thân không phải từ dòng dõi hoàng tộc. Ông từng nhờ tài võ nghệ mà tiến thân trong quân đội, rồi dần nắm quyền lực lớn trong triều. Khi triều đình rối ren, các phe phái tranh giành, một người có quân quyền như Mạc Đăng Dung có điều kiện trở thành nhân vật quyết định.

Đến đầu thế kỷ XVI, vua Lê chỉ còn hư vị. Quyền lực thực tế rơi vào tay họ Mạc. Năm 1527, Mạc Đăng Dung ép Lê Cung Hoàng nhường ngôi, lập ra nhà Mạc.

Nhà Lê sơ kết thúc.

Tuy nhiên, nhà Hậu Lê không hoàn toàn biến mất. Sau khi nhà Mạc lên ngôi, lực lượng trung hưng nhà Lê nổi lên ở Thanh Hóa, mở đầu thời kỳ Lê Trung hưng kéo dài về sau. Nhưng giai đoạn Lê sơ – giai đoạn từ Lê Lợi đến Lê Cung Hoàng – đã khép lại.

Nhìn lại, sự sụp đổ năm 1527 không phải bất ngờ. Nó là kết quả của nhiều năm suy thoái: vua yếu, quan lại lộng quyền, dân chúng khốn khó, triều đình mất uy tín, quân quyền rơi vào tay người ngoài hoàng tộc. Mạc Đăng Dung chỉ là người nắm lấy thời cơ cuối cùng.

Giống như Hồ Quý Ly cuối Trần, Mạc Đăng Dung nổi lên khi triều đại cũ đã mục ruỗng. Lịch sử nhiều lần cho thấy: khi trung tâm quyền lực không còn khả năng tự điều chỉnh, một thế lực mới sẽ xuất hiện để thay thế, dù bằng cách được ủng hộ hay gây tranh cãi.

11. DI SẢN CỦA NHÀ LÊ SƠ

Nhà Lê sơ tồn tại từ năm 1428 đến năm 1527, gần một thế kỷ. Trong khoảng thời gian ấy, triều đại này để lại dấu ấn rất lớn.

Di sản đầu tiên là khôi phục độc lập dân tộc sau ách Minh thuộc. Khởi nghĩa Lam Sơn và chiến thắng năm 1427 – 1428 là một trong những mốc son lớn nhất của lịch sử Việt Nam. Nó chứng minh rằng dù bị đô hộ tàn bạo, ý chí độc lập của người Việt vẫn không bị khuất phục.

Di sản thứ hai là tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi và Bình Ngô đại cáo. Bản cáo không chỉ tổng kết chiến thắng, mà còn khẳng định nền văn hiến Đại Việt, cương vực, phong tục và quyền tồn tại độc lập của dân tộc. Đây là một đỉnh cao tư tưởng chính trị và văn học.

Di sản thứ ba là xây dựng nhà nước tập quyền mạnh. Đặc biệt dưới thời Lê Thánh Tông, bộ máy hành chính, luật pháp, khoa cử, quân đội và quản lý lãnh thổ đạt đến trình độ cao. Mô hình nhà nước thời Lê sơ ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều giai đoạn sau.

Di sản thứ tư là Luật Hồng Đức. Bộ luật này phản ánh trình độ tổ chức xã hội và pháp lý của Đại Việt thế kỷ XV, đồng thời chứa đựng nhiều quy định đáng chú ý về tài sản, gia đình, phụ nữ, quan lại và trật tự làng xã.

Di sản thứ năm là giáo dục và khoa cử. Việc dựng bia tiến sĩ, trọng dụng hiền tài, phát triển Nho học đã tạo nên tầng lớp trí thức quan lại có vai trò lớn trong lịch sử Việt Nam.

Di sản thứ sáu là mở rộng lãnh thổ về phía Nam. Cuộc nam chinh năm 1471 và việc lập thừa tuyên Quảng Nam là dấu mốc quan trọng trong quá trình Nam tiến, làm thay đổi bản đồ lịch sử Đại Việt.

Nhưng nhà Lê sơ cũng để lại những bài học đau xót: nghi kỵ công thần, án oan Nguyễn Trãi, sự suy đồi của các vua cuối triều, mô hình tập quyền phụ thuộc quá nhiều vào phẩm chất nhà vua, và nguy cơ tan rã khi kỷ cương bị phá vỡ.

12. MỘT TRIỀU ĐẠI RỰC RỠ VÀ NHỮNG BÓNG TỐI KHÓ QUÊN

Nhà Lê sơ giống như một ngọn núi lớn trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Chân núi là khởi nghĩa Lam Sơn, nơi những con người bị dồn vào đường cùng vẫn đứng lên chống ngoại xâm. Sườn núi là những năm dựng nước sau chiến tranh, đầy công lao nhưng cũng đầy nghi kỵ. Đỉnh núi là thời Hồng Đức rực rỡ, khi Đại Việt đạt đến một tầm cao về luật pháp, hành chính, giáo dục và văn hóa. Và bên kia sườn núi là con đường đi xuống, nơi vua quan sa sút, triều chính rối ren, để rồi nhà Mạc thay ngôi.

Khi nhắc đến Lê Lợi, ta nhớ người anh hùng áo vải đất Lam Sơn, người đã biến một cuộc khởi nghĩa gian nan thành chiến thắng giải phóng dân tộc.

Khi nhắc đến Nguyễn Trãi, ta nhớ một trí tuệ lớn, người viết nên những lời bất hủ về nhân nghĩa và văn hiến, nhưng cũng là nạn nhân của một vụ án oan nghiệt.

Khi nhắc đến Lê Thánh Tông, ta nhớ vị vua đưa Đại Việt đến một trong những thời kỳ thịnh trị nhất, xây dựng kỷ cương, luật pháp, khoa cử và bản đồ quốc gia.

Khi nhắc đến cuối Lê sơ, ta nhớ rằng không có triều đại nào được bảo đảm trường tồn nếu người cầm quyền quên dân, quên kỷ cương và để quyền lực trở thành trò chơi của cung đình.

Từ năm 1428 đến năm 1527, nhà Lê sơ đi qua gần một thế kỷ đầy biến động. Nó bắt đầu bằng chiến thắng chống Minh, vươn tới đỉnh cao Hồng Đức, rồi kết thúc trong sự suy yếu của hoàng quyền. Nhưng dù kết thúc ấy nhiều tiếc nuối, dấu ấn của Lê sơ vẫn vô cùng sâu đậm.

Bởi từ tro tàn mất nước, nhà Lê sơ đã dựng lại Đại Việt.

Bởi từ rừng núi Lam Sơn, một triều đại đã bước ra và khẳng định rằng nền văn hiến này không thể bị xóa bỏ.

Bởi trong thời Hồng Đức, Đại Việt đã hiện lên như một quốc gia mạnh mẽ, có luật pháp, có hiền tài, có lãnh thổ được quản lý, có niềm tự tin văn hóa.

Và bởi những bài học của nó vẫn còn vang vọng: muốn giành nước phải có nhân nghĩa; muốn trị nước phải có hiền tài; muốn giữ nước phải có kỷ cương; muốn triều đại bền lâu phải biết chăm dân và tự sửa mình trước khi quá muộn.

Nhà Hậu Lê – giai đoạn Lê sơ – vì thế không chỉ là một chương trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Đó là chương phục sinh sau mất nước, chương rực rỡ của văn trị, chương đau buồn của án oan và suy thoái, chương nhắc người đời sau rằng ánh sáng lớn nhất thường sinh ra sau bóng tối sâu nhất.

Và trong tiếng vọng của Bình Ngô đại cáo, ta vẫn nghe thấy nhịp đập của một dân tộc từng mất nước nhưng không mất mình:

Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo.

Đó là linh hồn của Lam Sơn.

Đó cũng là dấu ấn bất tử của nhà Lê sơ trong dòng dài các triều đại phong kiến Việt Nam.