1
00:00:00,000 --> 00:00:00,151
thuộc.

2
00:00:01,101 --> 00:00:04,411
Người xây đế chế bằng luật, sợ hãi và cơ hội

3
00:00:06,031 --> 00:00:09,291
Thành Cát Tư Hãn không phải kiểu vua ngồi trong cung điện lâu dài.

4
00:00:10,551 --> 00:00:12,691
Ông sống cùng chiến dịch, cùng lều trại,

5
00:00:12,931 --> 00:00:14,331
cùng bộ máy quân sự luôn di chuyển.

6
00:00:15,041 --> 00:00:19,911
Nhưng đế chế của ông không thể vận hành nếu chỉ có chiến tranh.

7
00:00:19,931 --> 00:00:22,931
Ông khuyến khích thương mại trên những tuyến đường Á - Âu.

8
00:00:23,541 --> 00:00:26,771
Dưới thời ông và những người kế tục, mạng lưới giao thông,

9
00:00:27,131 --> 00:00:29,031
trạm dịch, người đưa tin phát triển mạnh.

10
00:00:30,351 --> 00:00:34,351
Hệ thống yam — mạng lưới trạm tiếp sức và ngựa thay — giúp mệnh lệnh di chuyển

11
00:00:34,371 --> 00:00:35,931
nhanh trên khoảng cách khổng lồ.

12
00:00:37,151 --> 00:00:41,391
Một đế chế trải dài qua thảo nguyên và thành thị cần tốc độ thông tin không kém

13
00:00:41,411 --> 00:00:42,111
tốc độ quân đội.

14
00:00:43,351 --> 00:00:47,091
Ông có chính sách khoan dung tôn giáo tương đối rộng so với nhiều nhà cai trị cùng

15
00:00:47,111 --> 00:00:47,811
thời.

16
00:00:48,391 --> 00:00:51,431
Người Mông Cổ truyền thống theo tín ngưỡng thờ Trời Xanh vĩnh cửu,

17
00:00:51,571 --> 00:00:53,751
nhưng trong đế chế có Phật tử, Hồi giáo,

18
00:00:53,984 --> 00:00:57,151
Kitô hữu Nestorian, Đạo giáo và nhiều niềm tin khác.

19
00:00:58,351 --> 00:01:00,431
Thành Cát Tư Hãn thường quan tâm đến việc các giáo sĩ,

20
00:01:00,751 --> 00:01:05,571
học giả, thầy thuốc có thể phục vụ trật tự của ông hơn là ép tất cả theo một tôn

21
00:01:05,591 --> 00:01:06,731
giáo duy nhất.

22
00:01:07,571 --> 00:01:10,031
Ông cũng dùng nhân tài từ các dân tộc khác.

23
00:01:11,171 --> 00:01:13,951
Người Duy Ngô Nhĩ giúp về chữ viết và hành chính.

24
00:01:14,871 --> 00:01:18,271
Người Trung Hoa và Hồi giáo có thể được dùng trong kỹ thuật,

25
00:01:18,311 --> 00:01:20,351
tài chính, y học, công thành.

26
00:01:20,991 --> 00:01:22,111
Đây là một điểm quan trọng:

27
00:01:23,651 --> 00:01:25,291
người Mông Cổ chinh phục nhiều nền văn minh,

28
00:01:25,831 --> 00:01:28,591
nhưng cũng học rất nhanh từ chính những nền văn minh ấy.

29
00:01:29,631 --> 00:01:34,271
Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn giữa khoan dung thực dụng và lòng nhân đạo phổ quát.

30
00:01:34,631 --> 00:01:36,531
Thành Cát Tư Hãn có thể bảo vệ thương nhân,

31
00:01:36,751 --> 00:01:38,611
trọng dụng học giả, tha cho thợ thủ công;

32
00:01:39,011 --> 00:01:42,731
nhưng ông cũng có thể ra lệnh hủy diệt một thành phố nếu nó chống cự hoặc phản

33
00:01:42,751 --> 00:01:43,451
bội.

34
00:01:43,951 --> 00:01:47,841
Trong thế giới của ông, trật tự được xây bằng hai bàn tay:

35
00:01:48,551 --> 00:01:51,011
một bàn tay trao cơ hội, bàn tay kia cầm gươm.

36
00:01:52,511 --> 00:01:54,951
Đó là lý do di sản của ông luôn hai mặt.

37
00:01:55,581 --> 00:01:58,491
Với người Mông Cổ, ông là cha già dân tộc,

38
00:01:58,751 --> 00:02:02,251
người thống nhất thảo nguyên, người đặt nền móng cho bản sắc và quyền lực.

39
00:02:02,851 --> 00:02:05,971
Với nhiều vùng bị chinh phục, tên ông gắn với lửa cháy,

40
00:02:06,131 --> 00:02:08,391
thành đổ, dân cư bị tàn sát.

41
00:02:09,091 --> 00:02:11,851
Cả hai ký ức ấy đều là một phần của lịch sử.