thuộc.
Người xây đế chế bằng luật, sợ hãi và cơ hội
Thành Cát Tư Hãn không phải kiểu vua ngồi trong cung điện lâu dài.
Ông sống cùng chiến dịch, cùng lều trại,
cùng bộ máy quân sự luôn di chuyển.
Nhưng đế chế của ông không thể vận hành nếu chỉ có chiến tranh.
Ông khuyến khích thương mại trên những tuyến đường Á - Âu.
Dưới thời ông và những người kế tục, mạng lưới giao thông,
trạm dịch, người đưa tin phát triển mạnh.
Hệ thống yam — mạng lưới trạm tiếp sức và ngựa thay — giúp mệnh lệnh di chuyển
nhanh trên khoảng cách khổng lồ.
Một đế chế trải dài qua thảo nguyên và thành thị cần tốc độ thông tin không kém
tốc độ quân đội.
Ông có chính sách khoan dung tôn giáo tương đối rộng so với nhiều nhà cai trị cùng
thời.
Người Mông Cổ truyền thống theo tín ngưỡng thờ Trời Xanh vĩnh cửu,
nhưng trong đế chế có Phật tử, Hồi giáo,
Kitô hữu Nestorian, Đạo giáo và nhiều niềm tin khác.
Thành Cát Tư Hãn thường quan tâm đến việc các giáo sĩ,
học giả, thầy thuốc có thể phục vụ trật tự của ông hơn là ép tất cả theo một tôn
giáo duy nhất.
Ông cũng dùng nhân tài từ các dân tộc khác.
Người Duy Ngô Nhĩ giúp về chữ viết và hành chính.
Người Trung Hoa và Hồi giáo có thể được dùng trong kỹ thuật,
tài chính, y học, công thành.
Đây là một điểm quan trọng:
người Mông Cổ chinh phục nhiều nền văn minh,
nhưng cũng học rất nhanh từ chính những nền văn minh ấy.
Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn giữa khoan dung thực dụng và lòng nhân đạo phổ quát.
Thành Cát Tư Hãn có thể bảo vệ thương nhân,
trọng dụng học giả, tha cho thợ thủ công;
nhưng ông cũng có thể ra lệnh hủy diệt một thành phố nếu nó chống cự hoặc phản
bội.
Trong thế giới của ông, trật tự được xây bằng hai bàn tay:
một bàn tay trao cơ hội, bàn tay kia cầm gươm.
Đó là lý do di sản của ông luôn hai mặt.
Với người Mông Cổ, ông là cha già dân tộc,
người thống nhất thảo nguyên, người đặt nền móng cho bản sắc và quyền lực.
Với nhiều vùng bị chinh phục, tên ông gắn với lửa cháy,
thành đổ, dân cư bị tàn sát.
Cả hai ký ức ấy đều là một phần của lịch sử.