1
00:00:00,880 --> 00:00:03,020
Đứa trẻ sinh ra trên thảo nguyên gió lạnh

2
00:00:04,760 --> 00:00:08,020
Trên thảo nguyên Mông Cổ rộng đến mức đường chân trời như không bao giờ khép lại,

3
00:00:08,520 --> 00:00:09,880
gió không chỉ thổi qua cỏ cây.

4
00:00:11,280 --> 00:00:14,540
Gió thổi qua lều trại, qua vó ngựa, qua tiếng cung bật dây,

5
00:00:14,740 --> 00:00:17,840
qua những lời thề và cả những mối thù truyền từ đời này sang đời khác.

6
00:00:19,140 --> 00:00:24,560
Ở nơi ấy, vào khoảng năm 1162 — theo cách tính thường được nhiều sử gia chấp nhận,

7
00:00:24,740 --> 00:00:29,200
dù niên đại chính xác vẫn còn có tranh luận — một đứa trẻ ra đời bên bờ sông Onon.

8
00:00:30,320 --> 00:00:34,840
Đứa trẻ ấy tên là Temüjin, về sau được cả thế giới biết đến với danh hiệu Thành

9
00:00:34,860 --> 00:00:36,480
Cát Tư Hãn.

10
00:00:36,700 --> 00:00:41,860
Người ta kể rằng khi Temüjin sinh ra, trong tay cậu có nắm một cục máu đông.

11
00:00:42,120 --> 00:00:46,360
Với người Mông Cổ thời ấy, đó là điềm báo về một đời người gắn với chiến trận và

12
00:00:46,380 --> 00:00:47,260
quyền lực.

13
00:00:48,020 --> 00:00:50,500
Nhưng khi tiếng khóc đầu tiên của cậu vang lên giữa lều nỉ,

14
00:00:50,720 --> 00:00:54,380
không ai có thể biết rằng đứa trẻ ấy sẽ không chỉ trở thành thủ lĩnh của vài bộ

15
00:00:54,400 --> 00:00:59,280
lạc du mục, mà còn đặt nền móng cho một đế chế lục địa rộng lớn bậc nhất lịch sử

16
00:00:59,300 --> 00:01:00,800
nhân loại.

17
00:01:00,940 --> 00:01:05,450
Cha của Temüjin là Dã Tốc Cai, một thủ lĩnh thuộc dòng Borjigin.

18
00:01:06,220 --> 00:01:08,880
Mẹ cậu là Hoelun, một người phụ nữ mạnh mẽ,

19
00:01:09,120 --> 00:01:13,200
từng bị Dã Tốc Cai cướp về từ bộ tộc khác — một chuyện không hiếm trong đời sống

20
00:01:13,220 --> 00:01:15,580
bộ lạc khắc nghiệt của thảo nguyên.

21
00:01:15,800 --> 00:01:20,260
Ngay từ khi sinh ra, Temüjin đã đứng giữa những ràng buộc phức tạp:

22
00:01:20,420 --> 00:01:23,540
huyết thống, liên minh, cướp đoạt, danh dự và thù hận.

23
00:01:24,380 --> 00:01:27,140
Thảo nguyên không có tường thành kiên cố như Trung Hoa,

24
00:01:27,180 --> 00:01:29,740
không có cung điện đá như phương Tây.

25
00:01:30,160 --> 00:01:32,940
Ở đó, quyền lực nằm trong số ngựa, số cung thủ,

26
00:01:33,100 --> 00:01:34,540
số người chịu đi theo một thủ lĩnh.

27
00:01:35,820 --> 00:01:39,040
Một bộ lạc hôm nay là đồng minh, ngày mai có thể trở thành kẻ thù.

28
00:01:40,300 --> 00:01:43,160
Một cuộc hôn nhân có thể mở ra liên minh.

29
00:01:43,340 --> 00:01:46,880
Một vụ phản bội có thể kéo theo nhiều năm máu đổ.

30
00:01:47,280 --> 00:01:49,380
Temüjin lớn lên trong thế giới ấy.

31
00:01:49,520 --> 00:01:52,260
Cậu học cưỡi ngựa trước khi hiểu hết thế nào là chính trị.

32
00:01:52,980 --> 00:01:56,260
Cậu biết bắn cung, biết đọc dấu vết trên cỏ,

33
00:01:56,480 --> 00:01:59,140
biết nghe tiếng gió để đoán thời tiết.

34
00:01:59,320 --> 00:02:02,580
Nhưng bài học đầu đời nghiệt ngã nhất không đến từ chiến trường.

35
00:02:02,840 --> 00:02:04,120
Nó đến từ sự mất mát.

36
00:02:05,695 --> 00:02:09,890
Cái chết của Dã Tốc Cai và những ngày bị bỏ rơi

37
00:02:11,510 --> 00:02:15,500
Khi Temüjin còn nhỏ, cha cậu sắp đặt hôn ước cho cậu với Börte,

38
00:02:15,890 --> 00:02:18,290
con gái của một gia đình thuộc bộ tộc Onggirat.

39
00:02:18,650 --> 00:02:20,590
Đó không chỉ là chuyện cưới hỏi.

40
00:02:21,050 --> 00:02:24,510
Trên thảo nguyên, hôn nhân là chiếc dây buộc giữa các nhóm người,

41
00:02:24,810 --> 00:02:27,317
là lời hứa về hỗ trợ và danh dự.

42
00:02:27,670 --> 00:02:29,430
Nhưng trên đường trở về sau chuyến đi ấy,

43
00:02:29,630 --> 00:02:33,170
Dã Tốc Cai gặp một nhóm người Tatar — bộ tộc vốn có thù oán với ông.

44
00:02:34,350 --> 00:02:38,890
Theo truyền thống được ghi lại trong “Bí sử Mông Cổ”, Dã Tốc Cai bị đầu độc.

45
00:02:39,110 --> 00:02:42,810
Ông trở về trại trong tình trạng nguy kịch và qua đời không lâu sau đó.

46
00:02:43,890 --> 00:02:48,310
Cái chết của cha biến cuộc đời Temüjin thành một vực sâu.

47
00:02:48,500 --> 00:02:51,350
Một thủ lĩnh chết đi, nếu con trai còn quá nhỏ,

48
00:02:51,550 --> 00:02:52,810
người đi theo có thể bỏ đi.

49
00:02:53,230 --> 00:02:54,650
Đó là điều đã xảy ra.

50
00:02:56,950 --> 00:03:00,210
Những người từng thần phục Dã Tốc Cai không muốn nghe lệnh một đứa trẻ.

51
00:03:00,590 --> 00:03:02,510
Họ rời bỏ gia đình Hoelun.

52
00:03:03,190 --> 00:03:06,370
Mẹ con Temüjin bị đẩy ra bên rìa thảo nguyên,

53
00:03:06,690 --> 00:03:09,330
không còn đàn gia súc lớn, không còn lực lượng bảo vệ,

54
00:03:09,670 --> 00:03:11,870
không còn địa vị chắc chắn.

55
00:03:12,330 --> 00:03:15,090
Hoelun phải dẫn các con sống bằng những gì ít ỏi nhất:

56
00:03:16,310 --> 00:03:20,750
đào rễ cây, hái quả dại, bắt cá, săn thú nhỏ.

57
00:03:21,030 --> 00:03:24,930
Với người du mục, mất đàn gia súc gần như mất đi sự sống.

58
00:03:25,220 --> 00:03:28,390
Mùa đông Mông Cổ có thể lạnh đến tàn nhẫn.

59
00:03:28,623 --> 00:03:33,510
Gió quất qua lều, tuyết phủ lên cỏ, và cái đói khiến con người hiểu rằng danh phận

60
00:03:33,530 --> 00:03:35,330
quý tộc không thể đổi lấy miếng ăn.

61
00:03:36,610 --> 00:03:40,090
Temüjin khi ấy không còn là con trai của một thủ lĩnh trong mắt người đời.

62
00:03:41,410 --> 00:03:43,050
Cậu chỉ là một đứa trẻ bị bỏ rơi.

63
00:03:44,230 --> 00:03:47,850
Nhưng chính những năm tháng đó rèn nên một phần con người ông sau này.

64
00:03:48,850 --> 00:03:52,550
Temüjin học được rằng quyền lực không thể chỉ dựa vào dòng máu.

65
00:03:52,710 --> 00:03:54,490
Dòng máu có thể bị phản bội.

66
00:03:54,780 --> 00:03:56,130
Tước vị có thể bị phủ nhận.

67
00:03:58,290 --> 00:04:02,050
Người ta đi theo ai không chỉ vì người ấy sinh ra từ đâu,

68
00:04:02,330 --> 00:04:04,850
mà vì người ấy có thể bảo vệ họ, nuôi sống họ,

69
00:04:05,110 --> 00:04:09,730
chia chiến lợi phẩm cho họ, và khiến họ tin rằng đi theo mình là con đường sống.

70
00:04:09,750 --> 00:04:12,750
Trong gia đình nghèo khổ ấy, xung đột cũng nảy sinh.

71
00:04:14,050 --> 00:04:17,480
Temüjin từng giết người anh em cùng cha khác mẹ là Bekhter,

72
00:04:17,790 --> 00:04:22,210
theo các ghi chép truyền thống, trong một cuộc tranh chấp quyền lực và thức ăn.

73
00:04:22,430 --> 00:04:26,510
Đó là một biến cố đen tối, cho thấy tuổi thơ của ông không phải câu chuyện được

74
00:04:26,530 --> 00:04:28,130
tô hồng.

75
00:04:28,310 --> 00:04:30,130
Thảo nguyên không tha thứ cho sự yếu đuối,

76
00:04:30,350 --> 00:04:35,130
nhưng chính Temüjin cũng sớm học cách dùng bạo lực để giải quyết mối đe dọa.

77
00:04:35,290 --> 00:04:38,030
Không lâu sau, ông bị bộ tộc Tayichiud bắt giữ.

78
00:04:38,800 --> 00:04:41,350
Họ từng là những người liên hệ với gia đình ông,

79
00:04:41,530 --> 00:04:44,070
nhưng nay xem ông là hiểm họa tiềm tàng.

80
00:04:44,610 --> 00:04:47,830
Temüjin bị gông cổ, bị giữ như tù nhân.

81
00:04:48,090 --> 00:04:50,330
Với một thiếu niên từng là con thủ lĩnh,

82
00:04:50,430 --> 00:04:52,550
đó là nỗi nhục cay đắng.

83
00:04:52,930 --> 00:04:53,990
Nhưng ông trốn thoát.

84
00:04:56,070 --> 00:04:58,350
Có người giúp ông, có người che giấu ông.

85
00:04:59,370 --> 00:05:01,850
Trong số ấy có những con người không cùng huyết thống,

86
00:05:02,170 --> 00:05:05,890
không cùng lợi ích rõ ràng, nhưng đã đặt lòng tin vào cậu thiếu niên đang gặp nạn.

87
00:05:07,330 --> 00:05:09,890
Temüjin không bao giờ quên bài học ấy:

88
00:05:10,770 --> 00:05:13,350
lòng trung thành có thể đến từ nơi bất ngờ nhất,

89
00:05:13,370 --> 00:05:14,950
nếu biết cách giành lấy nó.

90
00:05:16,705 --> 00:05:21,260
Börte, anda và những liên minh đầu tiên

91
00:05:21,520 --> 00:05:25,880
Khi trưởng thành, Temüjin quay lại với hôn ước cũ và cưới Börte.

92
00:05:26,640 --> 00:05:29,940
Cuộc hôn nhân này có ý nghĩa rất lớn.

93
00:05:30,250 --> 00:05:34,400
Börte không chỉ là vợ ông, mà còn là người phụ nữ giữ vị trí quan trọng trong đời

94
00:05:34,420 --> 00:05:35,660
sống chính trị của ông về sau.

95
00:05:36,680 --> 00:05:41,360
Trong xã hội Mông Cổ, phụ nữ trong gia đình thủ lĩnh có vai trò quản lý trại,

96
00:05:41,600 --> 00:05:46,620
tài sản, các mối quan hệ và đôi khi ảnh hưởng đến quyết định chính trị.

97
00:05:47,300 --> 00:05:50,460
Nhưng hạnh phúc ấy không kéo dài yên ổn.

98
00:05:50,720 --> 00:05:54,440
Bộ tộc Merkit, có mối thù liên quan đến việc Hoelun từng bị cướp về,

99
00:05:54,740 --> 00:05:57,180
tấn công trại của Temüjin và bắt Börte đi.

100
00:05:58,380 --> 00:06:00,800
Với Temüjin, đây vừa là nỗi đau cá nhân,

101
00:06:01,000 --> 00:06:02,760
vừa là thử thách chính trị.

102
00:06:03,240 --> 00:06:05,800
Nếu không cứu được vợ, ông sẽ mất danh dự.

103
00:06:07,080 --> 00:06:10,420
Nếu hành động một mình, ông có thể mất mạng.

104
00:06:10,600 --> 00:06:12,760
Temüjin tìm đến những liên minh quan trọng.

105
00:06:13,410 --> 00:06:16,340
Một người là Toghrul, thủ lĩnh người Kereit,

106
00:06:16,360 --> 00:06:18,300
từng có quan hệ kết nghĩa với cha ông.

107
00:06:19,620 --> 00:06:23,060
Toghrul về sau thường được gọi trong sử liệu là Vương Hãn.

108
00:06:23,290 --> 00:06:26,820
Người thứ hai là Jamukha, bạn kết nghĩa anda của Temüjin.

109
00:06:27,460 --> 00:06:29,180
Anda không đơn giản là bạn.

110
00:06:30,060 --> 00:06:33,040
Đó là mối ràng buộc thiêng liêng giữa hai người đàn ông thảo nguyên,

111
00:06:33,300 --> 00:06:34,840
như anh em được chọn bằng lời thề.

112
00:06:35,500 --> 00:06:41,190
Nhờ sự giúp đỡ của Toghrul và Jamukha, Temüjin tấn công Merkit và cứu được Börte.

113
00:06:41,520 --> 00:06:43,630
Sự kiện này là một bước ngoặt.

114
00:06:44,280 --> 00:06:47,080
Temüjin chứng minh rằng ông có thể tập hợp đồng minh,

115
00:06:47,280 --> 00:06:50,800
có thể hành động quyết đoán, có thể biến đau thương riêng thành chiến thắng chính

116
00:06:50,820 --> 00:06:51,520
trị.

117
00:06:52,260 --> 00:06:55,900
Nhưng liên minh trên thảo nguyên hiếm khi bền mãi.

118
00:06:55,920 --> 00:06:58,700
Temüjin và Jamukha từng rất thân thiết.

119
00:06:58,920 --> 00:07:01,300
Họ cùng chia sẻ lý tưởng của những chiến binh trẻ,

120
00:07:01,580 --> 00:07:03,520
cùng mơ về quyền lực.

121
00:07:03,760 --> 00:07:06,620
Nhưng hai người đại diện cho hai con đường khác nhau.

122
00:07:08,900 --> 00:07:11,460
Jamukha nghiêng về trật tự quý tộc truyền thống,

123
00:07:11,760 --> 00:07:14,080
nơi địa vị dòng tộc quyết định vị trí.

124
00:07:14,600 --> 00:07:16,060
Temüjin dần đi theo hướng khác:

125
00:07:16,280 --> 00:07:18,400
trọng dụng người có năng lực và lòng trung thành,

126
00:07:18,980 --> 00:07:20,360
kể cả họ xuất thân thấp kém.

127
00:07:21,360 --> 00:07:24,610
Điều ấy nghe có vẻ hiện đại, nhưng với thảo nguyên thế kỷ XII,

128
00:07:24,820 --> 00:07:26,880
nó là một thay đổi lớn.

129
00:07:27,260 --> 00:07:31,480
Temüjin hiểu rất rõ cảm giác bị bỏ rơi bởi những kẻ từng đi theo cha mình.

130
00:07:32,460 --> 00:07:35,640
Ông không muốn chỉ dựa vào các gia tộc quý tộc dễ phản bội.

131
00:07:36,980 --> 00:07:40,920
Ông cần một cộng đồng mới, trong đó lòng trung thành với thủ lĩnh quan trọng hơn

132
00:07:41,010 --> 00:07:41,710
huyết thống cũ.

133
00:07:42,840 --> 00:07:46,420
Chính từ đây, mầm mống của một cuộc cách mạng thảo nguyên bắt đầu.

134
00:07:48,180 --> 00:07:50,420
Từ kẻ bị săn đuổi đến người tập hợp thảo nguyên

135
00:07:52,080 --> 00:07:54,420
Temüjin không đi lên bằng một trận thắng duy nhất.

136
00:07:55,620 --> 00:07:57,540
Con đường của ông là chuỗi liên minh, đổ vỡ,

137
00:07:57,740 --> 00:08:00,420
phục thù, thuyết phục, trừng phạt và tổ chức lại.

138
00:08:01,600 --> 00:08:04,860
Ông đánh bại hoặc thu phục nhiều nhóm đối địch.

139
00:08:05,200 --> 00:08:08,007
Người Tatar, Merkit, Tayichiud, Naiman,

140
00:08:08,423 --> 00:08:10,980
Kereit — những cái tên ấy không chỉ là danh sách bộ lạc,

141
00:08:11,000 --> 00:08:13,040
mà là từng bức tường mà Temüjin phải vượt qua.

142
00:08:13,060 --> 00:08:14,540
Có lúc ông thắng.

143
00:08:14,860 --> 00:08:15,900
Có lúc ông thua.

144
00:08:17,160 --> 00:08:18,560
Có lúc ông phải chạy trốn.

145
00:08:18,940 --> 00:08:21,640
Có lúc ông suýt bị tiêu diệt.

146
00:08:21,880 --> 00:08:26,620
Nhưng điểm khác biệt của Temüjin nằm ở cách ông xử lý con người sau chiến thắng.

147
00:08:26,870 --> 00:08:30,500
Nhiều thủ lĩnh thảo nguyên truyền thống chia chiến lợi phẩm cho tầng lớp quý tộc

148
00:08:30,520 --> 00:08:31,220
trước.

149
00:08:32,220 --> 00:08:36,320
Temüjin lại xây dựng một hệ thống khen thưởng dựa nhiều hơn vào công lao.

150
00:08:36,780 --> 00:08:40,180
Ai chiến đấu dũng cảm, ai trung thành, ai cứu mạng ông,

151
00:08:40,420 --> 00:08:42,880
ai chứng tỏ năng lực — người đó có thể được nâng lên,

152
00:08:42,900 --> 00:08:43,780
dù xuất thân thấp.

153
00:08:45,100 --> 00:08:47,760
Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng trong một trận chiến,

154
00:08:47,980 --> 00:08:49,780
con ngựa của Temüjin bị bắn trúng.

155
00:08:51,060 --> 00:08:53,400
Sau đó, ông hỏi ai là người đã bắn.

156
00:08:53,620 --> 00:08:55,360
Một chiến binh tên Jebe thừa nhận.

157
00:08:55,660 --> 00:08:59,620
Thay vì giết Jebe, Temüjin trọng dụng ông.

158
00:09:00,340 --> 00:09:04,220
Jebe về sau trở thành một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất của Mông Cổ.

159
00:09:05,380 --> 00:09:09,960
Dù chi tiết cụ thể trong truyền thống có thể được kể lại với màu sắc anh hùng ca,

160
00:09:10,400 --> 00:09:13,280
tinh thần của câu chuyện phản ánh rõ cách Temüjin nhìn người:

161
00:09:14,600 --> 00:09:18,800
kẻ thù có tài, nếu biết phục tùng, có thể trở thành cánh tay mạnh mẽ.

162
00:09:19,900 --> 00:09:22,960
Ông cũng chia các cộng đồng bị chinh phục vào những đơn vị mới,

163
00:09:23,420 --> 00:09:26,000
làm suy yếu lòng trung thành bộ lạc cũ.

164
00:09:26,300 --> 00:09:28,900
Thay vì để mỗi nhóm sống nguyên vẹn dưới thủ lĩnh riêng,

165
00:09:28,980 --> 00:09:31,760
ông trộn họ vào hệ thống quân sự và xã hội mới.

166
00:09:32,740 --> 00:09:35,280
Người Mông Cổ tổ chức quân đội theo hệ thập phân:

167
00:09:35,560 --> 00:09:38,640
đơn vị mười, trăm, nghìn, vạn.

168
00:09:38,820 --> 00:09:40,700
Cách tổ chức này giúp chỉ huy linh hoạt,

169
00:09:41,060 --> 00:09:44,640
giảm sức mạnh của các phe phái cũ và buộc người lính gắn với trật tự mới.

170
00:09:45,960 --> 00:09:47,600
Temüjin không chỉ là chiến binh.

171
00:09:48,660 --> 00:09:49,980
Ông là nhà tổ chức.

172
00:09:50,740 --> 00:09:54,080
Ông hiểu rằng một đội quân thắng trận không chỉ nhờ dũng cảm.

173
00:09:54,520 --> 00:09:55,760
Nó cần kỷ luật.

174
00:09:58,760 --> 00:10:00,160
Nó cần liên lạc.

175
00:10:00,200 --> 00:10:00,980
Nó cần luật lệ.

176
00:10:02,040 --> 00:10:05,160
Nó cần sự phân chia rõ ràng giữa thưởng và phạt.

177
00:10:05,840 --> 00:10:10,380
Nó cần một ý niệm chung rằng tất cả đang thuộc về một trật tự lớn hơn bộ lạc của

178
00:10:10,400 --> 00:10:11,100
mình.

179
00:10:11,880 --> 00:10:14,760
Chính vì thế, sức mạnh Mông Cổ không chỉ nằm ở vó ngựa.

180
00:10:15,840 --> 00:10:17,960
Nó nằm ở cách Temüjin biến những con người rời rạc,

181
00:10:18,540 --> 00:10:22,460
thù ghét nhau, từng cướp bóc lẫn nhau, thành một cỗ máy chiến tranh có mục tiêu

182
00:10:23,398 --> 00:10:24,098
chung.

183
00:10:24,335 --> 00:10:28,330
Năm 1206 và danh hiệu Thành Cát Tư Hãn

184
00:10:29,330 --> 00:10:33,450
Sau nhiều năm chinh chiến, Temüjin đánh bại các đối thủ lớn trên thảo nguyên.

185
00:10:34,630 --> 00:10:39,350
Jamukha, người bạn kết nghĩa năm xưa, trở thành kẻ thù và cuối cùng thất bại.

186
00:10:40,270 --> 00:10:43,110
Theo truyền thống, Jamukha bị giao nộp cho Temüjin.

187
00:10:44,270 --> 00:10:46,540
Temüjin xử tử những kẻ phản bội Jamukha,

188
00:10:46,930 --> 00:10:51,090
vì ông khinh ghét sự phản chủ, rồi cho Jamukha một cái chết không đổ máu theo yêu

189
00:10:51,110 --> 00:10:51,810
cầu của ông ta.

190
00:10:52,790 --> 00:10:57,190
Chi tiết này mang màu sắc sử thi, nhưng nó cho thấy trong ký ức Mông Cổ,

191
00:10:57,430 --> 00:11:00,810
Temüjin vừa tàn nhẫn, vừa có một quan niệm rất mạnh về lòng trung thành.

192
00:11:02,070 --> 00:11:06,490
Năm 1206, tại một đại hội quý tộc và thủ lĩnh gọi là kurultai,

193
00:11:06,730 --> 00:11:09,670
Temüjin được tôn làm Thành Cát Tư Hãn.

194
00:11:09,843 --> 00:11:13,590
Ý nghĩa chính xác của danh hiệu “Chinggis Khan” vẫn được các học giả thảo luận,

195
00:11:13,730 --> 00:11:16,190
nhưng thường được hiểu là vị hãn tối cao,

196
00:11:16,270 --> 00:11:18,460
vị thủ lĩnh có quyền lực bao trùm.

197
00:11:18,870 --> 00:11:24,450
Từ khoảnh khắc ấy, Temüjin không còn chỉ là một thủ lĩnh trong nhiều thủ lĩnh.

198
00:11:24,670 --> 00:11:27,030
Ông trở thành người đứng đầu một cộng đồng chính trị mới:

199
00:11:27,430 --> 00:11:28,590
người Mông Cổ thống nhất.

200
00:11:29,650 --> 00:11:31,270
Đây là thành tựu phi thường.

201
00:11:31,470 --> 00:11:34,630
Trước đó, thảo nguyên Mông Cổ bị chia cắt bởi các bộ lạc,

202
00:11:34,770 --> 00:11:37,850
dòng họ, mối thù và liên minh tạm thời.

203
00:11:38,190 --> 00:11:41,830
Thành Cát Tư Hãn đã biến sự phân tán ấy thành sức mạnh tập trung.

204
00:11:42,870 --> 00:11:45,730
Ông không xóa bỏ hoàn toàn bản sắc cũ trong một ngày,

205
00:11:46,010 --> 00:11:47,950
nhưng ông đặt lên trên chúng một trật tự mới:

206
00:11:48,250 --> 00:11:50,270
tất cả phục vụ đại hãn.

207
00:11:50,490 --> 00:11:51,910
Luật lệ được củng cố.

208
00:11:52,210 --> 00:11:54,310
Truyền thống gọi bộ luật của ông là Yassa,

209
00:11:54,910 --> 00:11:59,210
dù nội dung chính xác và mức độ hệ thống hóa của Yassa trong thời ông vẫn còn được

210
00:11:59,230 --> 00:12:00,830
giới sử học thận trọng đánh giá.

211
00:12:02,010 --> 00:12:06,070
Dù vậy, có thể nói chắc rằng Thành Cát Tư Hãn áp đặt kỷ luật nghiêm khắc,

212
00:12:06,370 --> 00:12:08,230
trừng phạt phản bội, trộm cắp, đào ngũ,

213
00:12:08,250 --> 00:12:10,590
và đề cao sự phục tùng trong quân đội.

214
00:12:11,250 --> 00:12:15,070
Ông bảo trợ thương mại, sử dụng người biết chữ từ các dân tộc bị chinh phục,

215
00:12:15,270 --> 00:12:18,590
đặc biệt là người Duy Ngô Nhĩ, để xây dựng bộ máy ghi chép.

216
00:12:19,890 --> 00:12:23,370
Chữ viết Duy Ngô Nhĩ được người Mông Cổ tiếp nhận và phát triển thành chữ Mông

217
00:12:23,390 --> 00:12:25,010
Cổ truyền thống.

218
00:12:25,310 --> 00:12:29,790
Một đế chế muốn mở rộng không thể chỉ dựa vào trí nhớ của người đưa tin.

219
00:12:30,450 --> 00:12:33,090
Nó cần văn bản, mệnh lệnh, thuế, sổ sách,

220
00:12:33,350 --> 00:12:34,050
ngoại giao.

221
00:12:34,750 --> 00:12:36,890
Thành Cát Tư Hãn hiểu điều đó.

222
00:12:38,580 --> 00:12:39,960
Cỗ máy chiến tranh Mông Cổ

223
00:12:42,160 --> 00:12:45,500
Nếu chỉ nhìn người Mông Cổ như những kỵ binh hoang dã,

224
00:12:45,680 --> 00:12:48,440
ta sẽ không hiểu vì sao họ thắng được nhiều nền văn minh lớn.

225
00:12:49,900 --> 00:12:52,940
Sức mạnh của quân Mông Cổ nằm ở sự kết hợp giữa kỹ năng du mục,

226
00:12:53,120 --> 00:12:56,700
tổ chức quân sự, tình báo, tốc độ và tâm lý chiến.

227
00:12:57,420 --> 00:13:00,280
Mỗi chiến binh Mông Cổ thường có nhiều ngựa để thay phiên.

228
00:13:00,910 --> 00:13:03,820
Nhờ vậy, họ di chuyển với tốc độ đáng kinh ngạc.

229
00:13:04,820 --> 00:13:08,120
Trên lưng ngựa, họ có thể bắn cung chính xác khi đang phi nước đại.

230
00:13:09,600 --> 00:13:12,780
Cung composite của người Mông Cổ có sức mạnh lớn,

231
00:13:12,940 --> 00:13:14,120
phù hợp với chiến đấu cơ động.

232
00:13:15,380 --> 00:13:18,260
Họ không nhất thiết lao vào cận chiến ngay.

233
00:13:18,840 --> 00:13:22,420
Họ quấy rối, giả vờ rút lui, kéo đối phương ra khỏi đội hình,

234
00:13:22,700 --> 00:13:23,980
rồi bất ngờ quay lại tiêu diệt.

235
00:13:25,340 --> 00:13:27,820
Chiến thuật giả thua của họ khiến nhiều quân đội mắc bẫy.

236
00:13:28,520 --> 00:13:31,960
Những đội quân quen đánh trận theo đội hình nặng nề thường bị cuốn theo,

237
00:13:32,840 --> 00:13:35,740
tưởng rằng kẻ thù đang tan vỡ.

238
00:13:35,980 --> 00:13:39,620
Nhưng khi hàng ngũ đã rối, quân Mông Cổ quay đầu như cơn gió đổi chiều,

239
00:13:39,840 --> 00:13:43,180
bắn tên từ nhiều phía, chia cắt và nghiền nát đối phương.

240
00:13:44,040 --> 00:13:46,680
Họ cũng dùng mạng lưới do thám rất hiệu quả.

241
00:13:48,800 --> 00:13:52,380
Trước khi đánh một vùng, quân Mông Cổ thường thu thập thông tin về đường đi,

242
00:13:52,600 --> 00:13:56,400
nguồn nước, thành trì, lực lượng, mâu thuẫn nội bộ.

243
00:13:56,920 --> 00:14:00,240
Họ sử dụng thương nhân, sứ giả, tù binh và người địa phương.

244
00:14:01,140 --> 00:14:03,960
Đánh trận với họ không chỉ là đối mặt với cung tên,

245
00:14:04,200 --> 00:14:07,860
mà là đối mặt với một bộ óc đã tính trước nhiều bước.

246
00:14:10,880 --> 00:14:14,180
Tâm lý chiến của Mông Cổ đặc biệt đáng sợ.

247
00:14:14,460 --> 00:14:18,160
Thành phố nào đầu hàng có thể được tha hoặc bị xử lý nhẹ hơn,

248
00:14:18,380 --> 00:14:20,100
tùy hoàn cảnh.

249
00:14:20,300 --> 00:14:23,940
Thành phố nào chống cự dữ dội có thể bị tàn phá khốc liệt để làm gương.

250
00:14:25,080 --> 00:14:27,680
Chính sách này gieo nỗi sợ đi trước vó ngựa.

251
00:14:27,700 --> 00:14:32,200
Có nơi chưa thấy quân Mông Cổ đã hoảng loạn vì nghe chuyện từ những thành phố bị

252
00:14:32,220 --> 00:14:32,920
hủy diệt.

253
00:14:33,940 --> 00:14:36,840
Không thể phủ nhận sự tàn bạo trong các cuộc chinh phạt Mông Cổ.

254
00:14:38,180 --> 00:14:42,180
Nhiều thành phố bị thảm sát, dân cư bị giết hoặc bắt làm nô lệ,

255
00:14:42,360 --> 00:14:45,640
hệ thống thủy lợi và đời sống đô thị bị phá hủy ở một số vùng.

256
00:14:46,860 --> 00:14:49,920
Thành Cát Tư Hãn là một trong những nhà chinh phục vĩ đại nhất lịch sử,

257
00:14:50,280 --> 00:14:52,700
nhưng chữ “vĩ đại” ở đây không có nghĩa là hiền từ.

258
00:14:53,840 --> 00:14:56,340
Ông xây đế chế bằng máu, bằng kỷ luật sắt,

259
00:14:56,620 --> 00:14:58,880
bằng sự trừng phạt khiến cả lục địa khiếp sợ.

260
00:14:59,633 --> 00:15:01,520
Quay về phía nam:

261
00:15:02,140 --> 00:15:03,400
cuộc chiến với Tây Hạ và nhà Kim

262
00:15:05,280 --> 00:15:08,780
Sau khi thống nhất thảo nguyên, Thành Cát Tư Hãn hướng mắt về các quốc gia định

263
00:15:08,800 --> 00:15:10,740
cư giàu có ở phía nam và tây nam.

264
00:15:11,960 --> 00:15:14,140
Một trong những mục tiêu đầu tiên là Tây Hạ,

265
00:15:14,380 --> 00:15:17,340
vương quốc của người Đảng Hạng nằm ở vùng tây bắc Trung Quốc ngày nay.

266
00:15:18,720 --> 00:15:22,680
Các chiến dịch chống Tây Hạ bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XIII.

267
00:15:23,260 --> 00:15:25,660
Tây Hạ có thành trì, có bộ máy nhà nước,

268
00:15:25,960 --> 00:15:28,460
có kinh nghiệm đối phó với dân du mục.

269
00:15:28,740 --> 00:15:30,880
Nhưng quân Mông Cổ gây áp lực liên tục.

270
00:15:32,320 --> 00:15:38,220
Năm 1209, Tây Hạ phải thần phục và chấp nhận quan hệ lệ thuộc với Mông Cổ,

271
00:15:39,060 --> 00:15:42,660
dù mối quan hệ này về sau vẫn phức tạp và dẫn đến chiến tranh lần nữa.

272
00:15:43,330 --> 00:15:47,380
Đối thủ lớn hơn là nhà Kim, triều đại do người Nữ Chân lập nên,

273
00:15:47,580 --> 00:15:48,720
kiểm soát miền bắc Trung Quốc.

274
00:15:49,600 --> 00:15:52,400
Nhà Kim từng là thế lực mạnh, có thành lớn,

275
00:15:52,620 --> 00:15:55,060
dân đông, tài nguyên phong phú.

276
00:15:55,460 --> 00:15:57,720
Nhưng bên trong họ cũng có nhiều điểm yếu:

277
00:15:59,100 --> 00:16:03,520
áp lực biên giới, mâu thuẫn sắc tộc, bộ máy nặng nề và khó thích ứng trước lối

278
00:16:03,540 --> 00:16:04,720
đánh cơ động của Mông Cổ.

279
00:16:06,060 --> 00:16:09,840
Năm 1211, Thành Cát Tư Hãn mở chiến dịch lớn chống nhà Kim.

280
00:16:10,760 --> 00:16:13,140
Quân Mông Cổ tràn qua các tuyến phòng thủ,

281
00:16:13,440 --> 00:16:14,620
đánh bại nhiều lực lượng Kim.

282
00:16:15,740 --> 00:16:19,900
Tuy vậy, việc công phá các thành phố lớn không dễ với kỵ binh thảo nguyên.

283
00:16:20,060 --> 00:16:22,280
Người Mông Cổ học rất nhanh.

284
00:16:22,560 --> 00:16:27,040
Họ sử dụng kỹ sư, thợ công thành, tù binh có chuyên môn từ Trung Hoa và các vùng

285
00:16:27,060 --> 00:16:28,640
khác để bổ sung khả năng vây hãm.

286
00:16:30,400 --> 00:16:33,220
Năm 1215, Trung Đô — kinh đô của nhà Kim,

287
00:16:33,460 --> 00:16:36,420
tức khu vực Bắc Kinh ngày nay — rơi vào tay quân Mông Cổ.

288
00:16:36,720 --> 00:16:39,060
Thành phố bị tàn phá nặng nề.

289
00:16:39,440 --> 00:16:41,160
Sự kiện ấy làm rung chuyển Đông Á.

290
00:16:41,830 --> 00:16:46,120
Một dân tộc du mục mới thống nhất chưa lâu đã đánh thẳng vào trung tâm quyền lực

291
00:16:46,140 --> 00:16:47,160
của một triều đại lớn.

292
00:16:48,480 --> 00:16:51,460
Nhưng Thành Cát Tư Hãn không dừng ở Trung Hoa.

293
00:16:52,000 --> 00:16:56,240
Vó ngựa của ông sắp quay về phía tây, nơi một biến cố ngoại giao sẽ mở đường cho

294
00:16:56,260 --> 00:16:58,600
một trong những cuộc chinh phạt dữ dội nhất lịch sử.

295
00:17:00,860 --> 00:17:03,820
Biến cố Otrar và cơn thịnh nộ hướng về phương Tây

296
00:17:05,100 --> 00:17:07,470
Ở phía tây của Mông Cổ là đế quốc Khwarezm,

297
00:17:07,780 --> 00:17:11,240
một thế lực Hồi giáo rộng lớn, kiểm soát nhiều vùng thuộc Trung Á và Iran ngày

298
00:17:11,260 --> 00:17:11,960
nay.

299
00:17:12,700 --> 00:17:17,580
Thành Cát Tư Hãn ban đầu không nhất thiết muốn chiến tranh toàn diện với Khwarezm.

300
00:17:18,380 --> 00:17:22,500
Ông quan tâm đến thương mại, trao đổi và quan hệ ngoại giao.

301
00:17:22,720 --> 00:17:25,130
Một đoàn thương nhân Mông Cổ được gửi đến thành Otrar,

302
00:17:25,240 --> 00:17:26,913
thuộc quyền Khwarezm.

303
00:17:27,387 --> 00:17:31,380
Nhưng thống đốc Otrar nghi ngờ họ là gián điệp và cho bắt giữ,

304
00:17:31,400 --> 00:17:32,660
giết hại.

305
00:17:33,220 --> 00:17:37,160
Thành Cát Tư Hãn sau đó gửi sứ giả yêu cầu giải thích và trừng phạt kẻ chịu trách

306
00:17:37,180 --> 00:17:38,420
nhiệm.

307
00:17:38,440 --> 00:17:42,177
Nhà vua Khwarezm, Ala ad-Din Muhammad II,

308
00:17:42,460 --> 00:17:44,820
đáp lại bằng cách xúc phạm nghiêm trọng đoàn sứ giả;

309
00:17:44,960 --> 00:17:49,100
theo các ghi chép, một sứ giả bị giết, những người khác bị làm nhục.

310
00:17:49,290 --> 00:17:52,880
Với Thành Cát Tư Hãn, đây không chỉ là sự cố ngoại giao.

311
00:17:53,320 --> 00:17:56,740
Đó là sự thách thức trực tiếp đối với uy quyền của đại hãn.

312
00:17:57,560 --> 00:18:01,200
Trên thảo nguyên, sứ giả mang danh dự của người gửi.

313
00:18:01,480 --> 00:18:03,700
Giết sứ giả là hành động không thể tha thứ.

314
00:18:05,340 --> 00:18:09,240
Năm 1219, quân Mông Cổ tiến về phía tây.

315
00:18:09,460 --> 00:18:13,420
Chiến dịch chống Khwarezm thể hiện đầy đủ tài năng quân sự của Thành Cát Tư Hãn

316
00:18:13,440 --> 00:18:14,700
và các tướng lĩnh.

317
00:18:15,860 --> 00:18:18,640
Thay vì đánh một đường đơn giản, quân Mông Cổ chia thành nhiều đạo,

318
00:18:18,880 --> 00:18:21,460
vượt sa mạc, tấn công từ hướng đối phương không ngờ tới.

319
00:18:22,640 --> 00:18:25,140
Các thành phố lớn như Bukhara, Samarkand,

320
00:18:25,440 --> 00:18:28,660
Urgench lần lượt đối mặt với sức mạnh Mông Cổ.

321
00:18:30,860 --> 00:18:32,240
Bukhara thất thủ.

322
00:18:32,520 --> 00:18:35,320
Samarkand, một trong những đô thị quan trọng nhất Trung Á,

323
00:18:35,640 --> 00:18:36,940
cũng rơi vào tay họ.

324
00:18:38,040 --> 00:18:40,660
Urgench chống cự quyết liệt và bị tàn phá khủng khiếp.

325
00:18:41,920 --> 00:18:45,920
Những cuộc thảm sát trong chiến dịch này để lại dấu ấn kinh hoàng trong ký ức lịch

326
00:18:45,940 --> 00:18:47,680
sử vùng Trung Á và Ba Tư.

327
00:18:48,900 --> 00:18:53,000
Nhà vua Khwarezm bỏ chạy, bị truy đuổi không ngừng và cuối cùng chết trên một hòn

328
00:18:53,020 --> 00:18:53,720
đảo ở biển Caspi.

329
00:18:54,480 --> 00:19:00,340
Con trai ông, Jalal ad-Din, tiếp tục kháng cự và từng giành được một số thắng lợi,

330
00:19:00,400 --> 00:19:03,340
nhưng không thể cứu đế quốc khỏi sụp đổ.

331
00:19:03,540 --> 00:19:07,860
Chiến dịch Khwarezm mở cánh cửa cho người Mông Cổ tiến sâu vào thế giới Hồi giáo

332
00:19:07,880 --> 00:19:08,860
và xa hơn nữa.

333
00:19:10,040 --> 00:19:14,150
Các tướng Jebe và Subutai sau đó dẫn quân thám sát qua Kavkaz,

334
00:19:14,520 --> 00:19:17,100
đánh bại các lực lượng Gruzia, các nhóm Kipchak,

335
00:19:17,280 --> 00:19:20,980
rồi chạm trán các thân vương Rus trong trận sông Kalka năm 1223.

336
00:19:22,060 --> 00:19:24,480
Đó chưa phải cuộc chinh phục toàn diện Đông Âu,

337
00:19:24,680 --> 00:19:28,580
nhưng là lời báo trước rằng cơn bão thảo nguyên có thể vượt xa mọi biên giới quen

338
00:19:28,600 --> 00:19:29,400
thuộc.

339
00:19:30,350 --> 00:19:33,660
Người xây đế chế bằng luật, sợ hãi và cơ hội

340
00:19:35,280 --> 00:19:38,540
Thành Cát Tư Hãn không phải kiểu vua ngồi trong cung điện lâu dài.

341
00:19:39,800 --> 00:19:41,940
Ông sống cùng chiến dịch, cùng lều trại,

342
00:19:42,180 --> 00:19:43,580
cùng bộ máy quân sự luôn di chuyển.

343
00:19:44,290 --> 00:19:49,160
Nhưng đế chế của ông không thể vận hành nếu chỉ có chiến tranh.

344
00:19:49,180 --> 00:19:52,180
Ông khuyến khích thương mại trên những tuyến đường Á - Âu.

345
00:19:52,790 --> 00:19:56,020
Dưới thời ông và những người kế tục, mạng lưới giao thông,

346
00:19:56,380 --> 00:19:58,280
trạm dịch, người đưa tin phát triển mạnh.

347
00:19:59,600 --> 00:20:03,600
Hệ thống yam — mạng lưới trạm tiếp sức và ngựa thay — giúp mệnh lệnh di chuyển

348
00:20:03,620 --> 00:20:05,180
nhanh trên khoảng cách khổng lồ.

349
00:20:06,400 --> 00:20:10,640
Một đế chế trải dài qua thảo nguyên và thành thị cần tốc độ thông tin không kém

350
00:20:10,660 --> 00:20:11,360
tốc độ quân đội.

351
00:20:12,600 --> 00:20:16,340
Ông có chính sách khoan dung tôn giáo tương đối rộng so với nhiều nhà cai trị cùng

352
00:20:16,360 --> 00:20:17,060
thời.

353
00:20:17,640 --> 00:20:20,680
Người Mông Cổ truyền thống theo tín ngưỡng thờ Trời Xanh vĩnh cửu,

354
00:20:20,820 --> 00:20:23,000
nhưng trong đế chế có Phật tử, Hồi giáo,

355
00:20:23,233 --> 00:20:26,400
Kitô hữu Nestorian, Đạo giáo và nhiều niềm tin khác.

356
00:20:27,600 --> 00:20:29,680
Thành Cát Tư Hãn thường quan tâm đến việc các giáo sĩ,

357
00:20:30,000 --> 00:20:34,820
học giả, thầy thuốc có thể phục vụ trật tự của ông hơn là ép tất cả theo một tôn

358
00:20:34,840 --> 00:20:35,980
giáo duy nhất.

359
00:20:36,820 --> 00:20:39,280
Ông cũng dùng nhân tài từ các dân tộc khác.

360
00:20:40,420 --> 00:20:43,200
Người Duy Ngô Nhĩ giúp về chữ viết và hành chính.

361
00:20:44,120 --> 00:20:47,520
Người Trung Hoa và Hồi giáo có thể được dùng trong kỹ thuật,

362
00:20:47,560 --> 00:20:49,600
tài chính, y học, công thành.

363
00:20:50,240 --> 00:20:51,360
Đây là một điểm quan trọng:

364
00:20:52,900 --> 00:20:54,540
người Mông Cổ chinh phục nhiều nền văn minh,

365
00:20:55,080 --> 00:20:57,840
nhưng cũng học rất nhanh từ chính những nền văn minh ấy.

366
00:20:58,880 --> 00:21:03,520
Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn giữa khoan dung thực dụng và lòng nhân đạo phổ quát.

367
00:21:03,880 --> 00:21:05,780
Thành Cát Tư Hãn có thể bảo vệ thương nhân,

368
00:21:06,000 --> 00:21:07,860
trọng dụng học giả, tha cho thợ thủ công;

369
00:21:08,260 --> 00:21:11,980
nhưng ông cũng có thể ra lệnh hủy diệt một thành phố nếu nó chống cự hoặc phản

370
00:21:12,000 --> 00:21:12,700
bội.

371
00:21:13,200 --> 00:21:17,090
Trong thế giới của ông, trật tự được xây bằng hai bàn tay:

372
00:21:17,800 --> 00:21:20,260
một bàn tay trao cơ hội, bàn tay kia cầm gươm.

373
00:21:21,760 --> 00:21:24,200
Đó là lý do di sản của ông luôn hai mặt.

374
00:21:24,830 --> 00:21:27,740
Với người Mông Cổ, ông là cha già dân tộc,

375
00:21:28,000 --> 00:21:31,500
người thống nhất thảo nguyên, người đặt nền móng cho bản sắc và quyền lực.

376
00:21:32,100 --> 00:21:35,220
Với nhiều vùng bị chinh phục, tên ông gắn với lửa cháy,

377
00:21:35,380 --> 00:21:37,640
thành đổ, dân cư bị tàn sát.

378
00:21:38,340 --> 00:21:41,100
Cả hai ký ức ấy đều là một phần của lịch sử.

379
00:21:43,660 --> 00:21:45,300
Những ngày cuối trên đường chinh phạt

380
00:21:47,640 --> 00:21:50,580
Những năm cuối đời, Thành Cát Tư Hãn vẫn không dừng lại.

381
00:21:51,900 --> 00:21:55,700
Tây Hạ, từng thần phục nhưng không luôn đáp ứng yêu cầu hỗ trợ quân sự của Mông

382
00:21:55,720 --> 00:21:57,820
Cổ, trở thành mục tiêu trừng phạt.

383
00:21:59,300 --> 00:22:02,540
Năm 1226, ông mở chiến dịch cuối cùng chống Tây Hạ.

384
00:22:03,720 --> 00:22:07,540
Về cái chết của Thành Cát Tư Hãn, sử liệu để lại nhiều truyền thuyết và giả thuyết:

385
00:22:08,740 --> 00:22:13,060
có chuyện nói ông ngã ngựa, có chuyện gắn với thương tích hoặc bệnh tật,

386
00:22:13,260 --> 00:22:15,390
có chuyện mang màu sắc dân gian.

387
00:22:15,980 --> 00:22:20,720
Điều chắc chắn hơn là ông qua đời năm 1227 trong thời gian chiến dịch chống Tây

388
00:22:20,740 --> 00:22:22,960
Hạ đang diễn ra hoặc ngay sau đó.

389
00:22:23,590 --> 00:22:26,540
Nguyên nhân cụ thể vẫn không thể khẳng định tuyệt đối.

390
00:22:27,840 --> 00:22:31,180
Theo truyền thống Mông Cổ, nơi chôn cất ông được giữ bí mật.

391
00:22:31,750 --> 00:22:35,720
Lăng mộ thật sự của Thành Cát Tư Hãn đến nay vẫn chưa được xác định chắc chắn.

392
00:22:36,760 --> 00:22:41,380
Chính sự bí ẩn ấy càng khiến hình ảnh ông phủ thêm lớp sương huyền thoại.

393
00:22:41,580 --> 00:22:45,460
Một con người làm rung chuyển lục địa, cuối cùng lại biến mất vào lòng thảo nguyên,

394
00:22:45,720 --> 00:22:48,200
như thể gió đã lấy lại đứa con dữ dội nhất của mình.

395
00:22:49,320 --> 00:22:51,880
Trước khi chết, ông đã sắp đặt việc kế vị.

396
00:22:53,160 --> 00:22:56,280
Người con thứ ba, Ögedei, được chọn làm đại hãn kế tiếp.

397
00:22:57,600 --> 00:23:01,500
Đây là quyết định quan trọng, vì đế chế Mông Cổ sau Thành Cát Tư Hãn không tan

398
00:23:01,570 --> 00:23:02,270
rã ngay.

399
00:23:03,060 --> 00:23:05,460
Trái lại, dưới thời các con và cháu ông,

400
00:23:05,560 --> 00:23:07,720
nó tiếp tục mở rộng.

401
00:23:07,950 --> 00:23:09,660
Ögedei hoàn tất việc tiêu diệt nhà Kim.

402
00:23:10,420 --> 00:23:15,300
Quân Mông Cổ tiến vào Đông Âu, đánh bại nhiều vương quốc và công quốc.

403
00:23:15,540 --> 00:23:16,980
Họ lập nên các hãn quốc rộng lớn:

404
00:23:18,290 --> 00:23:21,760
Kim Trướng ở phía tây bắc, Sát Hợp Đài ở Trung Á,

405
00:23:22,060 --> 00:23:27,040
Y Nhi ở Ba Tư, và về sau nhà Nguyên ở Trung Hoa dưới thời Hốt Tất Liệt.

406
00:23:27,300 --> 00:23:31,600
Đế chế mà Thành Cát Tư Hãn dựng nền trở thành mạng lưới quyền lực nối từ Thái Bình

407
00:23:31,620 --> 00:23:34,080
Dương đến gần châu Âu.

408
00:23:34,610 --> 00:23:38,500
Bóng vó ngựa còn in trên lục địa

409
00:23:38,820 --> 00:23:41,480
Nếu hỏi Thành Cát Tư Hãn là anh hùng hay bạo chúa,

410
00:23:41,760 --> 00:23:44,820
câu trả lời phụ thuộc vào nơi ta đứng trong lịch sử.

411
00:23:45,120 --> 00:23:47,360
Với một đứa trẻ Mông Cổ nghe chuyện bên bếp lửa,

412
00:23:47,580 --> 00:23:51,280
ông có thể là người đã biến những bộ lạc rời rạc thành một dân tộc kiêu hãnh.

413
00:23:52,300 --> 00:23:54,320
Ông là người đặt luật trên thảo nguyên,

414
00:23:54,520 --> 00:23:57,380
mở đường cho thương mại, nâng người tài từ tầng lớp thấp,

415
00:23:57,680 --> 00:23:59,400
và khiến thế giới phải biết đến tên Mông Cổ.

416
00:24:00,620 --> 00:24:02,940
Với hậu duệ của những thành phố bị tàn phá ở Trung Á,

417
00:24:03,500 --> 00:24:07,860
Ba Tư hay miền bắc Trung Quốc, ông có thể là ký ức của tro bụi.

418
00:24:08,120 --> 00:24:12,300
Những chiến dịch của ông và người kế tục gây ra cái chết của vô số người,

419
00:24:12,560 --> 00:24:16,580
phá vỡ nhiều trung tâm văn hóa, làm thay đổi cấu trúc dân cư và quyền lực trên

420
00:24:16,600 --> 00:24:17,340
phạm vi khổng lồ.

421
00:24:18,460 --> 00:24:20,500
Lịch sử không cần biến ông thành thánh nhân,

422
00:24:20,840 --> 00:24:23,940
cũng không nên biến ông thành quái vật đơn giản.

423
00:24:24,180 --> 00:24:27,060
Thành Cát Tư Hãn là sản phẩm của thảo nguyên khắc nghiệt,

424
00:24:27,300 --> 00:24:30,700
nhưng ông cũng vượt lên khỏi môi trường ấy bằng tầm nhìn tổ chức hiếm có.

425
00:24:31,200 --> 00:24:32,940
Ông tàn bạo, nhưng không hỗn loạn.

426
00:24:33,460 --> 00:24:36,300
Ông phá hủy, nhưng cũng xây dựng.

427
00:24:36,500 --> 00:24:40,280
Ông gieo sợ hãi, nhưng cũng tạo ra những con đường kết nối Đông Tây trong thời

428
00:24:40,300 --> 00:24:43,960
kỳ về sau thường được gọi là Pax Mongolica — hòa bình Mông Cổ,

429
00:24:44,220 --> 00:24:46,660
dù thứ hòa bình ấy được đặt trên nền chinh phục.

430
00:24:47,340 --> 00:24:50,800
Điều đáng sợ nhất ở Thành Cát Tư Hãn không chỉ là ông thắng trận.

431
00:24:51,220 --> 00:24:53,000
Nhiều người thắng trận rồi biến mất.

432
00:24:54,620 --> 00:24:59,160
Điều đáng sợ là ông hiểu cách biến chiến thắng thành hệ thống.

433
00:24:59,340 --> 00:25:01,700
Ông hiểu con người cần phần thưởng, cần nỗi sợ,

434
00:25:01,880 --> 00:25:06,040
cần luật, cần niềm tin rằng mình thuộc về một điều lớn hơn.

435
00:25:06,460 --> 00:25:09,220
Ông hiểu tốc độ có thể đánh bại thành trì.

436
00:25:09,820 --> 00:25:13,180
Ông hiểu thông tin có thể mở đường cho vó ngựa.

437
00:25:13,200 --> 00:25:16,180
Ông hiểu rằng một đế chế không sinh ra từ một trận đánh,

438
00:25:16,320 --> 00:25:20,187
mà từ khả năng khiến hàng vạn người cùng di chuyển theo một ý chí.

439
00:25:20,473 --> 00:25:23,000
Từ đứa trẻ bị bỏ rơi sau cái chết của cha,

440
00:25:23,580 --> 00:25:26,100
Temüjin đã bước qua đói khát, nhục nhã,

441
00:25:26,300 --> 00:25:30,800
tù đày, phản bội và chiến tranh để trở thành Thành Cát Tư Hãn.

442
00:25:31,320 --> 00:25:33,840
Đời ông giống như thảo nguyên nơi ông sinh ra:

443
00:25:34,620 --> 00:25:37,240
rộng lớn, dữ dội, đẹp theo một cách lạnh lùng,

444
00:25:37,260 --> 00:25:39,940
và không bao giờ hoàn toàn yên ổn.

445
00:25:39,960 --> 00:25:44,160
Ngày nay, khi nhắc đến ông, người ta vẫn thấy hiện lên hình ảnh một đoàn kỵ binh

446
00:25:44,180 --> 00:25:46,640
lao qua chân trời, bụi cuộn sau vó ngựa,

447
00:25:46,760 --> 00:25:50,500
cờ phấp phới trong gió, và ở trung tâm cơn bão ấy là một người đàn ông hiểu rõ

448
00:25:50,520 --> 00:25:54,340
hơn ai hết rằng quyền lực không dành cho kẻ chỉ biết thừa kế nó.

449
00:25:55,540 --> 00:25:57,720
Quyền lực thuộc về kẻ có thể giành lấy,

450
00:25:57,920 --> 00:26:01,560
giữ lấy, tổ chức nó — và khiến cả thế giới phải nhớ tên mình.

451
00:26:01,980 --> 00:26:05,060
Thành Cát Tư Hãn đã làm được điều đó.

452
00:26:05,880 --> 00:26:08,240
Không phải bằng một cung điện.

453
00:26:08,260 --> 00:26:11,060
Không phải bằng một ngai vàng cố định.

454
00:26:12,820 --> 00:26:15,040
Mà bằng thảo nguyên, vó ngựa, luật sắt,

455
00:26:15,320 --> 00:26:18,140
máu lửa, và một ý chí không chịu bị bỏ rơi lần thứ hai.