{ "project_id": "25012026-001-Thanh-Cat-Tu-Han", "step": 11, "source_text": "script/scenes.json:scene.narration", "timing_source": "subtitles/master_narration_asr_words.json:segments[].words", "asr_transcript_is_display_text": false, "original_tokens": 5012, "asr_words": 5092, "aligned_tokens": 4750, "cues_count": 455, "scene_ranges": [ { "scene_id": "scene_001", "scene_type": "", "start_char": 0, "end_char": 41 }, { "scene_id": "scene_002", "scene_type": "", "start_char": 42, "end_char": 285 }, { "scene_id": "scene_003", "scene_type": "", "start_char": 286, "end_char": 543 }, { "scene_id": "scene_004", "scene_type": "", "start_char": 544, "end_char": 712 }, { "scene_id": "scene_005", "scene_type": "", "start_char": 713, "end_char": 944 }, { "scene_id": "scene_006", "scene_type": "", "start_char": 945, "end_char": 1293 }, { "scene_id": "scene_007", "scene_type": "", "start_char": 1294, "end_char": 1630 }, { "scene_id": "scene_008", "scene_type": "", "start_char": 1631, "end_char": 1895 }, { "scene_id": "scene_009", "scene_type": "", "start_char": 1896, "end_char": 1943 }, { "scene_id": "scene_010", "scene_type": "", "start_char": 1944, "end_char": 2187 }, { "scene_id": "scene_011", "scene_type": "", "start_char": 2188, "end_char": 2447 }, { "scene_id": "scene_012", "scene_type": "", "start_char": 2448, "end_char": 2505 }, { "scene_id": "scene_013", "scene_type": "", "start_char": 2506, "end_char": 2831 }, { "scene_id": "scene_014", "scene_type": "", "start_char": 2832, "end_char": 3152 }, { "scene_id": "scene_015", "scene_type": "", "start_char": 3153, "end_char": 3261 }, { "scene_id": "scene_016", "scene_type": "", "start_char": 3262, "end_char": 3453 }, { "scene_id": "scene_017", "scene_type": "", "start_char": 3454, "end_char": 3639 }, { "scene_id": "scene_018", "scene_type": "", "start_char": 3640, "end_char": 3921 }, { "scene_id": "scene_019", "scene_type": "", "start_char": 3922, "end_char": 4041 }, { "scene_id": "scene_020", "scene_type": "", "start_char": 4042, "end_char": 4285 }, { "scene_id": "scene_021", "scene_type": "", "start_char": 4286, "end_char": 4603 }, { "scene_id": "scene_022", "scene_type": "", "start_char": 4604, "end_char": 4643 }, { "scene_id": "scene_023", "scene_type": "", "start_char": 4644, "end_char": 4859 }, { "scene_id": "scene_024", "scene_type": "", "start_char": 4860, "end_char": 5009 }, { "scene_id": "scene_025", "scene_type": "", "start_char": 5010, "end_char": 5319 }, { "scene_id": "scene_026", "scene_type": "", "start_char": 5320, "end_char": 5363 }, { "scene_id": "scene_027", "scene_type": "", "start_char": 5364, "end_char": 5696 }, { "scene_id": "scene_028", "scene_type": "", "start_char": 5697, "end_char": 5950 }, { "scene_id": "scene_029", "scene_type": "", "start_char": 5951, "end_char": 6001 }, { "scene_id": "scene_030", "scene_type": "", "start_char": 6002, "end_char": 6256 }, { "scene_id": "scene_031", "scene_type": "", "start_char": 6257, "end_char": 6367 }, { "scene_id": "scene_032", "scene_type": "", "start_char": 6368, "end_char": 6686 }, { "scene_id": "scene_033", "scene_type": "", "start_char": 6687, "end_char": 6753 }, { "scene_id": "scene_034", "scene_type": "", "start_char": 6754, "end_char": 6801 }, { "scene_id": "scene_035", "scene_type": "", "start_char": 6802, "end_char": 6947 }, { "scene_id": "scene_036", "scene_type": "", "start_char": 6948, "end_char": 7231 }, { "scene_id": "scene_037", "scene_type": "", "start_char": 7232, "end_char": 7312 }, { "scene_id": "scene_038", "scene_type": "", "start_char": 7313, "end_char": 7603 }, { "scene_id": "scene_039", "scene_type": "", "start_char": 7604, "end_char": 7883 }, { "scene_id": "scene_040", "scene_type": "", "start_char": 7884, "end_char": 8097 }, { "scene_id": "scene_041", "scene_type": "", "start_char": 8098, "end_char": 8387 }, { "scene_id": "scene_042", "scene_type": "", "start_char": 8388, "end_char": 8502 }, { "scene_id": "scene_043", "scene_type": "", "start_char": 8503, "end_char": 8555 }, { "scene_id": "scene_044", "scene_type": "", "start_char": 8556, "end_char": 8802 }, { "scene_id": "scene_045", "scene_type": "", "start_char": 8803, "end_char": 8997 }, { "scene_id": "scene_046", "scene_type": "", "start_char": 8998, "end_char": 9036 }, { "scene_id": "scene_047", "scene_type": "", "start_char": 9037, "end_char": 9383 }, { "scene_id": "scene_048", "scene_type": "", "start_char": 9384, "end_char": 9529 }, { "scene_id": "scene_049", "scene_type": "", "start_char": 9530, "end_char": 9788 }, { "scene_id": "scene_050", "scene_type": "", "start_char": 9789, "end_char": 9951 }, { "scene_id": "scene_051", "scene_type": "", "start_char": 9952, "end_char": 10268 }, { "scene_id": "scene_052", "scene_type": "", "start_char": 10269, "end_char": 10602 }, { "scene_id": "scene_053", "scene_type": "", "start_char": 10603, "end_char": 10962 }, { "scene_id": "scene_054", "scene_type": "", "start_char": 10963, "end_char": 10993 }, { "scene_id": "scene_055", "scene_type": "", "start_char": 10994, "end_char": 11020 }, { "scene_id": "scene_056", "scene_type": "", "start_char": 11021, "end_char": 11252 }, { "scene_id": "scene_057", "scene_type": "", "start_char": 11253, "end_char": 11553 }, { "scene_id": "scene_058", "scene_type": "", "start_char": 11554, "end_char": 11647 }, { "scene_id": "scene_059", "scene_type": "", "start_char": 11648, "end_char": 11939 }, { "scene_id": "scene_060", "scene_type": "", "start_char": 11940, "end_char": 12280 }, { "scene_id": "scene_061", "scene_type": "", "start_char": 12281, "end_char": 12608 }, { "scene_id": "scene_062", "scene_type": "", "start_char": 12609, "end_char": 12924 }, { "scene_id": "scene_063", "scene_type": "", "start_char": 12925, "end_char": 13013 }, { "scene_id": "scene_064", "scene_type": "", "start_char": 13014, "end_char": 13064 }, { "scene_id": "scene_065", "scene_type": "", "start_char": 13065, "end_char": 13294 }, { "scene_id": "scene_066", "scene_type": "", "start_char": 13295, "end_char": 13626 }, { "scene_id": "scene_067", "scene_type": "", "start_char": 13627, "end_char": 13945 }, { "scene_id": "scene_068", "scene_type": "", "start_char": 13946, "end_char": 14297 }, { "scene_id": "scene_069", "scene_type": "", "start_char": 14298, "end_char": 14566 }, { "scene_id": "scene_070", "scene_type": "", "start_char": 14567, "end_char": 14747 }, { "scene_id": "scene_071", "scene_type": "", "start_char": 14748, "end_char": 14797 }, { "scene_id": "scene_072", "scene_type": "", "start_char": 14798, "end_char": 15146 }, { "scene_id": "scene_073", "scene_type": "", "start_char": 15147, "end_char": 15472 }, { "scene_id": "scene_074", "scene_type": "", "start_char": 15473, "end_char": 15686 }, { "scene_id": "scene_075", "scene_type": "", "start_char": 15687, "end_char": 15727 }, { "scene_id": "scene_076", "scene_type": "", "start_char": 15728, "end_char": 16040 }, { "scene_id": "scene_077", "scene_type": "", "start_char": 16041, "end_char": 16302 }, { "scene_id": "scene_078", "scene_type": "", "start_char": 16303, "end_char": 16526 }, { "scene_id": "scene_079", "scene_type": "", "start_char": 16527, "end_char": 16799 }, { "scene_id": "scene_080", "scene_type": "", "start_char": 16800, "end_char": 16936 }, { "scene_id": "scene_081", "scene_type": "", "start_char": 16937, "end_char": 16981 }, { "scene_id": "scene_082", "scene_type": "", "start_char": 16982, "end_char": 17189 }, { "scene_id": "scene_083", "scene_type": "", "start_char": 17190, "end_char": 17461 }, { "scene_id": "scene_084", "scene_type": "", "start_char": 17462, "end_char": 17558 }, { "scene_id": "scene_085", "scene_type": "", "start_char": 17559, "end_char": 17808 }, { "scene_id": "scene_086", "scene_type": "", "start_char": 17809, "end_char": 17959 }, { "scene_id": "scene_087", "scene_type": "", "start_char": 17960, "end_char": 18274 }, { "scene_id": "scene_088", "scene_type": "", "start_char": 18275, "end_char": 18628 }, { "scene_id": "scene_089", "scene_type": "", "start_char": 18629, "end_char": 18917 }, { "scene_id": "scene_090", "scene_type": "", "start_char": 18918, "end_char": 18955 }, { "scene_id": "scene_091", "scene_type": "", "start_char": 18956, "end_char": 19179 }, { "scene_id": "scene_092", "scene_type": "", "start_char": 19180, "end_char": 19538 }, { "scene_id": "scene_093", "scene_type": "", "start_char": 19539, "end_char": 19889 }, { "scene_id": "scene_094", "scene_type": "", "start_char": 19890, "end_char": 20139 }, { "scene_id": "scene_095", "scene_type": "", "start_char": 20140, "end_char": 20406 }, { "scene_id": "scene_096", "scene_type": "", "start_char": 20407, "end_char": 20512 }, { "scene_id": "scene_097", "scene_type": "", "start_char": 20513, "end_char": 20545 }, { "scene_id": "scene_098", "scene_type": "", "start_char": 20546, "end_char": 20649 }, { "scene_id": "scene_099", "scene_type": "", "start_char": 20650, "end_char": 20919 }, { "scene_id": "scene_100", "scene_type": "", "start_char": 20920, "end_char": 21208 }, { "scene_id": "scene_101", "scene_type": "", "start_char": 21209, "end_char": 21503 }, { "scene_id": "scene_102", "scene_type": "", "start_char": 21504, "end_char": 21694 }, { "scene_id": "scene_103", "scene_type": "", "start_char": 21695, "end_char": 22011 }, { "scene_id": "scene_104", "scene_type": "", "start_char": 22012, "end_char": 22183 }, { "scene_id": "scene_105", "scene_type": "", "start_char": 22184, "end_char": 22458 }, { "scene_id": "scene_106", "scene_type": "", "start_char": 22459, "end_char": 22724 }, { "scene_id": "scene_107", "scene_type": "", "start_char": 22725, "end_char": 22826 }, { "scene_id": "scene_108", "scene_type": "", "start_char": 22827, "end_char": 22864 }, { "scene_id": "scene_109", "scene_type": "", "start_char": 22865, "end_char": 22895 }, { "scene_id": "scene_110", "scene_type": "", "start_char": 22896, "end_char": 22934 }, { "scene_id": "scene_111", "scene_type": "", "start_char": 22935, "end_char": 23030 } ], "cues": [ { "index": 1, "start": 0.88, "end": 3.02, "text": "Đứa trẻ sinh ra trên thảo nguyên gió lạnh", "start_token": 0, "end_token": 8 }, { "index": 2, "start": 4.76, "end": 8.02, "text": "Trên thảo nguyên Mông Cổ rộng đến mức đường chân trời như không bao giờ khép lại,", "start_token": 9, "end_token": 25 }, { "index": 3, "start": 8.52, "end": 9.88, "text": "gió không chỉ thổi qua cỏ cây.", "start_token": 26, "end_token": 32 }, { "index": 4, "start": 11.28, "end": 14.54, "text": "Gió thổi qua lều trại, qua vó ngựa, qua tiếng cung bật dây,", "start_token": 33, "end_token": 45 }, { "index": 5, "start": 14.74, "end": 17.84, "text": "qua những lời thề và cả những mối thù truyền từ đời này sang đời khác.", "start_token": 46, "end_token": 61 }, { "index": 6, "start": 19.14, "end": 24.56, "text": "Ở nơi ấy, vào khoảng năm 1162 — theo cách tính thường được nhiều sử gia chấp nhận,", "start_token": 62, "end_token": 78 }, { "index": 7, "start": 24.74, "end": 29.2, "text": "dù niên đại chính xác vẫn còn có tranh luận — một đứa trẻ ra đời bên bờ sông Onon.", "start_token": 79, "end_token": 97 }, { "index": 8, "start": 30.32, "end": 34.86, "text": "Đứa trẻ ấy tên là Temüjin, về sau được cả thế giới biết đến với danh hiệu Thành", "start_token": 98, "end_token": 115 }, { "index": 9, "start": 34.86, "end": 36.48, "text": "Cát Tư Hãn.", "start_token": 116, "end_token": 118 }, { "index": 10, "start": 36.7, "end": 41.86, "text": "Người ta kể rằng khi Temüjin sinh ra, trong tay cậu có nắm một cục máu đông.", "start_token": 119, "end_token": 135 }, { "index": 11, "start": 42.12, "end": 46.38, "text": "Với người Mông Cổ thời ấy, đó là điềm báo về một đời người gắn với chiến trận và", "start_token": 136, "end_token": 154 }, { "index": 12, "start": 46.38, "end": 47.26, "text": "quyền lực.", "start_token": 155, "end_token": 156 }, { "index": 13, "start": 48.02, "end": 50.5, "text": "Nhưng khi tiếng khóc đầu tiên của cậu vang lên giữa lều nỉ,", "start_token": 157, "end_token": 169 }, { "index": 14, "start": 50.72, "end": 54.4, "text": "không ai có thể biết rằng đứa trẻ ấy sẽ không chỉ trở thành thủ lĩnh của vài bộ", "start_token": 170, "end_token": 188 }, { "index": 15, "start": 54.4, "end": 59.3, "text": "lạc du mục, mà còn đặt nền móng cho một đế chế lục địa rộng lớn bậc nhất lịch sử", "start_token": 189, "end_token": 208 }, { "index": 16, "start": 59.3, "end": 60.8, "text": "nhân loại.", "start_token": 209, "end_token": 210 }, { "index": 17, "start": 60.94, "end": 65.45, "text": "Cha của Temüjin là Dã Tốc Cai, một thủ lĩnh thuộc dòng Borjigin.", "start_token": 211, "end_token": 223 }, { "index": 18, "start": 66.22, "end": 68.88, "text": "Mẹ cậu là Hoelun, một người phụ nữ mạnh mẽ,", "start_token": 224, "end_token": 233 }, { "index": 19, "start": 69.12, "end": 73.22, "text": "từng bị Dã Tốc Cai cướp về từ bộ tộc khác — một chuyện không hiếm trong đời sống", "start_token": 234, "end_token": 251 }, { "index": 20, "start": 73.22, "end": 75.58, "text": "bộ lạc khắc nghiệt của thảo nguyên.", "start_token": 252, "end_token": 258 }, { "index": 21, "start": 75.8, "end": 80.26, "text": "Ngay từ khi sinh ra, Temüjin đã đứng giữa những ràng buộc phức tạp:", "start_token": 259, "end_token": 272 }, { "index": 22, "start": 80.42, "end": 83.54, "text": "huyết thống, liên minh, cướp đoạt, danh dự và thù hận.", "start_token": 273, "end_token": 283 }, { "index": 23, "start": 84.38, "end": 87.14, "text": "Thảo nguyên không có tường thành kiên cố như Trung Hoa,", "start_token": 284, "end_token": 294 }, { "index": 24, "start": 87.18, "end": 89.74, "text": "không có cung điện đá như phương Tây.", "start_token": 295, "end_token": 302 }, { "index": 25, "start": 90.16, "end": 92.94, "text": "Ở đó, quyền lực nằm trong số ngựa, số cung thủ,", "start_token": 303, "end_token": 313 }, { "index": 26, "start": 93.1, "end": 94.54, "text": "số người chịu đi theo một thủ lĩnh.", "start_token": 314, "end_token": 321 }, { "index": 27, "start": 95.82, "end": 99.04, "text": "Một bộ lạc hôm nay là đồng minh, ngày mai có thể trở thành kẻ thù.", "start_token": 322, "end_token": 337 }, { "index": 28, "start": 100.3, "end": 103.16, "text": "Một cuộc hôn nhân có thể mở ra liên minh.", "start_token": 338, "end_token": 347 }, { "index": 29, "start": 103.34, "end": 106.88, "text": "Một vụ phản bội có thể kéo theo nhiều năm máu đổ.", "start_token": 348, "end_token": 359 }, { "index": 30, "start": 107.28, "end": 109.38, "text": "Temüjin lớn lên trong thế giới ấy.", "start_token": 360, "end_token": 366 }, { "index": 31, "start": 109.52, "end": 112.26, "text": "Cậu học cưỡi ngựa trước khi hiểu hết thế nào là chính trị.", "start_token": 367, "end_token": 379 }, { "index": 32, "start": 112.98, "end": 116.26, "text": "Cậu biết bắn cung, biết đọc dấu vết trên cỏ,", "start_token": 380, "end_token": 389 }, { "index": 33, "start": 116.48, "end": 119.14, "text": "biết nghe tiếng gió để đoán thời tiết.", "start_token": 390, "end_token": 397 }, { "index": 34, "start": 119.32, "end": 122.58, "text": "Nhưng bài học đầu đời nghiệt ngã nhất không đến từ chiến trường.", "start_token": 398, "end_token": 410 }, { "index": 35, "start": 122.84, "end": 124.12, "text": "Nó đến từ sự mất mát.", "start_token": 411, "end_token": 416 }, { "index": 36, "start": 125.695, "end": 129.89, "text": "Cái chết của Dã Tốc Cai và những ngày bị bỏ rơi", "start_token": 417, "end_token": 428 }, { "index": 37, "start": 131.51, "end": 135.5, "text": "Khi Temüjin còn nhỏ, cha cậu sắp đặt hôn ước cho cậu với Börte,", "start_token": 429, "end_token": 442 }, { "index": 38, "start": 135.89, "end": 138.29, "text": "con gái của một gia đình thuộc bộ tộc Onggirat.", "start_token": 443, "end_token": 452 }, { "index": 39, "start": 138.65, "end": 140.59, "text": "Đó không chỉ là chuyện cưới hỏi.", "start_token": 453, "end_token": 459 }, { "index": 40, "start": 141.05, "end": 144.51, "text": "Trên thảo nguyên, hôn nhân là chiếc dây buộc giữa các nhóm người,", "start_token": 460, "end_token": 472 }, { "index": 41, "start": 144.81, "end": 147.317, "text": "là lời hứa về hỗ trợ và danh dự.", "start_token": 473, "end_token": 481 }, { "index": 42, "start": 147.67, "end": 149.43, "text": "Nhưng trên đường trở về sau chuyến đi ấy,", "start_token": 482, "end_token": 490 }, { "index": 43, "start": 149.63, "end": 153.17, "text": "Dã Tốc Cai gặp một nhóm người Tatar — bộ tộc vốn có thù oán với ông.", "start_token": 491, "end_token": 506 }, { "index": 44, "start": 154.35, "end": 158.89, "text": "Theo truyền thống được ghi lại trong “Bí sử Mông Cổ”, Dã Tốc Cai bị đầu độc.", "start_token": 507, "end_token": 523 }, { "index": 45, "start": 159.11, "end": 162.81, "text": "Ông trở về trại trong tình trạng nguy kịch và qua đời không lâu sau đó.", "start_token": 524, "end_token": 539 }, { "index": 46, "start": 163.89, "end": 168.31, "text": "Cái chết của cha biến cuộc đời Temüjin thành một vực sâu.", "start_token": 540, "end_token": 551 }, { "index": 47, "start": 168.5, "end": 171.35, "text": "Một thủ lĩnh chết đi, nếu con trai còn quá nhỏ,", "start_token": 552, "end_token": 562 }, { "index": 48, "start": 171.55, "end": 172.81, "text": "người đi theo có thể bỏ đi.", "start_token": 563, "end_token": 569 }, { "index": 49, "start": 173.23, "end": 174.65, "text": "Đó là điều đã xảy ra.", "start_token": 570, "end_token": 575 }, { "index": 50, "start": 176.95, "end": 180.21, "text": "Những người từng thần phục Dã Tốc Cai không muốn nghe lệnh một đứa trẻ.", "start_token": 576, "end_token": 590 }, { "index": 51, "start": 180.59, "end": 182.51, "text": "Họ rời bỏ gia đình Hoelun.", "start_token": 591, "end_token": 596 }, { "index": 52, "start": 183.19, "end": 186.37, "text": "Mẹ con Temüjin bị đẩy ra bên rìa thảo nguyên,", "start_token": 597, "end_token": 606 }, { "index": 53, "start": 186.69, "end": 189.33, "text": "không còn đàn gia súc lớn, không còn lực lượng bảo vệ,", "start_token": 607, "end_token": 618 }, { "index": 54, "start": 189.67, "end": 191.87, "text": "không còn địa vị chắc chắn.", "start_token": 619, "end_token": 624 }, { "index": 55, "start": 192.33, "end": 195.09, "text": "Hoelun phải dẫn các con sống bằng những gì ít ỏi nhất:", "start_token": 625, "end_token": 636 }, { "index": 56, "start": 196.31, "end": 200.75, "text": "đào rễ cây, hái quả dại, bắt cá, săn thú nhỏ.", "start_token": 637, "end_token": 647 }, { "index": 57, "start": 201.03, "end": 204.93, "text": "Với người du mục, mất đàn gia súc gần như mất đi sự sống.", "start_token": 648, "end_token": 661 }, { "index": 58, "start": 205.22, "end": 208.39, "text": "Mùa đông Mông Cổ có thể lạnh đến tàn nhẫn.", "start_token": 662, "end_token": 671 }, { "index": 59, "start": 208.623, "end": 213.53, "text": "Gió quất qua lều, tuyết phủ lên cỏ, và cái đói khiến con người hiểu rằng danh phận", "start_token": 672, "end_token": 689 }, { "index": 60, "start": 213.53, "end": 215.33, "text": "quý tộc không thể đổi lấy miếng ăn.", "start_token": 690, "end_token": 697 }, { "index": 61, "start": 216.61, "end": 220.09, "text": "Temüjin khi ấy không còn là con trai của một thủ lĩnh trong mắt người đời.", "start_token": 698, "end_token": 713 }, { "index": 62, "start": 221.41, "end": 223.05, "text": "Cậu chỉ là một đứa trẻ bị bỏ rơi.", "start_token": 714, "end_token": 722 }, { "index": 63, "start": 224.23, "end": 227.85, "text": "Nhưng chính những năm tháng đó rèn nên một phần con người ông sau này.", "start_token": 723, "end_token": 737 }, { "index": 64, "start": 228.85, "end": 232.55, "text": "Temüjin học được rằng quyền lực không thể chỉ dựa vào dòng máu.", "start_token": 738, "end_token": 750 }, { "index": 65, "start": 232.71, "end": 234.49, "text": "Dòng máu có thể bị phản bội.", "start_token": 751, "end_token": 757 }, { "index": 66, "start": 234.78, "end": 236.13, "text": "Tước vị có thể bị phủ nhận.", "start_token": 758, "end_token": 764 }, { "index": 67, "start": 238.29, "end": 242.05, "text": "Người ta đi theo ai không chỉ vì người ấy sinh ra từ đâu,", "start_token": 765, "end_token": 778 }, { "index": 68, "start": 242.33, "end": 244.85, "text": "mà vì người ấy có thể bảo vệ họ, nuôi sống họ,", "start_token": 779, "end_token": 790 }, { "index": 69, "start": 245.11, "end": 249.75, "text": "chia chiến lợi phẩm cho họ, và khiến họ tin rằng đi theo mình là con đường sống.", "start_token": 791, "end_token": 808 }, { "index": 70, "start": 249.75, "end": 252.75, "text": "Trong gia đình nghèo khổ ấy, xung đột cũng nảy sinh.", "start_token": 809, "end_token": 819 }, { "index": 71, "start": 254.05, "end": 257.48, "text": "Temüjin từng giết người anh em cùng cha khác mẹ là Bekhter,", "start_token": 820, "end_token": 831 }, { "index": 72, "start": 257.79, "end": 262.21, "text": "theo các ghi chép truyền thống, trong một cuộc tranh chấp quyền lực và thức ăn.", "start_token": 832, "end_token": 847 }, { "index": 73, "start": 262.43, "end": 266.53, "text": "Đó là một biến cố đen tối, cho thấy tuổi thơ của ông không phải câu chuyện được", "start_token": 848, "end_token": 865 }, { "index": 74, "start": 266.53, "end": 268.13, "text": "tô hồng.", "start_token": 866, "end_token": 867 }, { "index": 75, "start": 268.31, "end": 270.13, "text": "Thảo nguyên không tha thứ cho sự yếu đuối,", "start_token": 868, "end_token": 876 }, { "index": 76, "start": 270.35, "end": 275.13, "text": "nhưng chính Temüjin cũng sớm học cách dùng bạo lực để giải quyết mối đe dọa.", "start_token": 877, "end_token": 892 }, { "index": 77, "start": 275.29, "end": 278.03, "text": "Không lâu sau, ông bị bộ tộc Tayichiud bắt giữ.", "start_token": 893, "end_token": 902 }, { "index": 78, "start": 278.8, "end": 281.35, "text": "Họ từng là những người liên hệ với gia đình ông,", "start_token": 903, "end_token": 913 }, { "index": 79, "start": 281.53, "end": 284.07, "text": "nhưng nay xem ông là hiểm họa tiềm tàng.", "start_token": 914, "end_token": 922 }, { "index": 80, "start": 284.61, "end": 287.83, "text": "Temüjin bị gông cổ, bị giữ như tù nhân.", "start_token": 923, "end_token": 931 }, { "index": 81, "start": 288.09, "end": 290.33, "text": "Với một thiếu niên từng là con thủ lĩnh,", "start_token": 932, "end_token": 940 }, { "index": 82, "start": 290.43, "end": 292.55, "text": "đó là nỗi nhục cay đắng.", "start_token": 941, "end_token": 946 }, { "index": 83, "start": 292.93, "end": 293.99, "text": "Nhưng ông trốn thoát.", "start_token": 947, "end_token": 950 }, { "index": 84, "start": 296.07, "end": 298.35, "text": "Có người giúp ông, có người che giấu ông.", "start_token": 951, "end_token": 959 }, { "index": 85, "start": 299.37, "end": 301.85, "text": "Trong số ấy có những con người không cùng huyết thống,", "start_token": 960, "end_token": 970 }, { "index": 86, "start": 302.17, "end": 305.89, "text": "không cùng lợi ích rõ ràng, nhưng đã đặt lòng tin vào cậu thiếu niên đang gặp nạn.", "start_token": 971, "end_token": 988 }, { "index": 87, "start": 307.33, "end": 309.89, "text": "Temüjin không bao giờ quên bài học ấy:", "start_token": 989, "end_token": 996 }, { "index": 88, "start": 310.77, "end": 313.37, "text": "lòng trung thành có thể đến từ nơi bất ngờ nhất,", "start_token": 997, "end_token": 1007 }, { "index": 89, "start": 313.37, "end": 314.95, "text": "nếu biết cách giành lấy nó.", "start_token": 1008, "end_token": 1013 }, { "index": 90, "start": 316.705, "end": 321.26, "text": "Börte, anda và những liên minh đầu tiên", "start_token": 1014, "end_token": 1021 }, { "index": 91, "start": 321.52, "end": 325.88, "text": "Khi trưởng thành, Temüjin quay lại với hôn ước cũ và cưới Börte.", "start_token": 1022, "end_token": 1034 }, { "index": 92, "start": 326.64, "end": 329.94, "text": "Cuộc hôn nhân này có ý nghĩa rất lớn.", "start_token": 1035, "end_token": 1043 }, { "index": 93, "start": 330.25, "end": 334.40000000000003, "text": "Börte không chỉ là vợ ông, mà còn là người phụ nữ giữ vị trí quan trọng trong đời", "start_token": 1044, "end_token": 1062 }, { "index": 94, "start": 334.42, "end": 335.66, "text": "sống chính trị của ông về sau.", "start_token": 1063, "end_token": 1069 }, { "index": 95, "start": 336.68, "end": 341.36, "text": "Trong xã hội Mông Cổ, phụ nữ trong gia đình thủ lĩnh có vai trò quản lý trại,", "start_token": 1070, "end_token": 1087 }, { "index": 96, "start": 341.6, "end": 346.62, "text": "tài sản, các mối quan hệ và đôi khi ảnh hưởng đến quyết định chính trị.", "start_token": 1088, "end_token": 1103 }, { "index": 97, "start": 347.3, "end": 350.46, "text": "Nhưng hạnh phúc ấy không kéo dài yên ổn.", "start_token": 1104, "end_token": 1112 }, { "index": 98, "start": 350.72, "end": 354.44, "text": "Bộ tộc Merkit, có mối thù liên quan đến việc Hoelun từng bị cướp về,", "start_token": 1113, "end_token": 1127 }, { "index": 99, "start": 354.74, "end": 357.18, "text": "tấn công trại của Temüjin và bắt Börte đi.", "start_token": 1128, "end_token": 1136 }, { "index": 100, "start": 358.38, "end": 360.8, "text": "Với Temüjin, đây vừa là nỗi đau cá nhân,", "start_token": 1137, "end_token": 1145 }, { "index": 101, "start": 361.0, "end": 362.76, "text": "vừa là thử thách chính trị.", "start_token": 1146, "end_token": 1151 }, { "index": 102, "start": 363.24, "end": 365.8, "text": "Nếu không cứu được vợ, ông sẽ mất danh dự.", "start_token": 1152, "end_token": 1161 }, { "index": 103, "start": 367.08, "end": 370.42, "text": "Nếu hành động một mình, ông có thể mất mạng.", "start_token": 1162, "end_token": 1171 }, { "index": 104, "start": 370.6, "end": 372.76, "text": "Temüjin tìm đến những liên minh quan trọng.", "start_token": 1172, "end_token": 1179 }, { "index": 105, "start": 373.41, "end": 376.36, "text": "Một người là Toghrul, thủ lĩnh người Kereit,", "start_token": 1180, "end_token": 1187 }, { "index": 106, "start": 376.36, "end": 378.3, "text": "từng có quan hệ kết nghĩa với cha ông.", "start_token": 1188, "end_token": 1196 }, { "index": 107, "start": 379.62, "end": 383.06, "text": "Toghrul về sau thường được gọi trong sử liệu là Vương Hãn.", "start_token": 1197, "end_token": 1208 }, { "index": 108, "start": 383.29, "end": 386.82, "text": "Người thứ hai là Jamukha, bạn kết nghĩa anda của Temüjin.", "start_token": 1209, "end_token": 1219 }, { "index": 109, "start": 387.46, "end": 389.18, "text": "Anda không đơn giản là bạn.", "start_token": 1220, "end_token": 1225 }, { "index": 110, "start": 390.06, "end": 393.04, "text": "Đó là mối ràng buộc thiêng liêng giữa hai người đàn ông thảo nguyên,", "start_token": 1226, "end_token": 1239 }, { "index": 111, "start": 393.3, "end": 394.84, "text": "như anh em được chọn bằng lời thề.", "start_token": 1240, "end_token": 1247 }, { "index": 112, "start": 395.5, "end": 401.19, "text": "Nhờ sự giúp đỡ của Toghrul và Jamukha, Temüjin tấn công Merkit và cứu được Börte.", "start_token": 1248, "end_token": 1263 }, { "index": 113, "start": 401.52, "end": 403.63, "text": "Sự kiện này là một bước ngoặt.", "start_token": 1264, "end_token": 1270 }, { "index": 114, "start": 404.28, "end": 407.08, "text": "Temüjin chứng minh rằng ông có thể tập hợp đồng minh,", "start_token": 1271, "end_token": 1281 }, { "index": 115, "start": 407.28, "end": 410.82, "text": "có thể hành động quyết đoán, có thể biến đau thương riêng thành chiến thắng chính", "start_token": 1282, "end_token": 1297 }, { "index": 116, "start": 410.82, "end": 411.52, "text": "trị.", "start_token": 1298, "end_token": 1298 }, { "index": 117, "start": 412.26, "end": 415.92, "text": "Nhưng liên minh trên thảo nguyên hiếm khi bền mãi.", "start_token": 1299, "end_token": 1308 }, { "index": 118, "start": 415.92, "end": 418.7, "text": "Temüjin và Jamukha từng rất thân thiết.", "start_token": 1309, "end_token": 1315 }, { "index": 119, "start": 418.92, "end": 421.3, "text": "Họ cùng chia sẻ lý tưởng của những chiến binh trẻ,", "start_token": 1316, "end_token": 1326 }, { "index": 120, "start": 421.58, "end": 423.52, "text": "cùng mơ về quyền lực.", "start_token": 1327, "end_token": 1331 }, { "index": 121, "start": 423.76, "end": 426.62, "text": "Nhưng hai người đại diện cho hai con đường khác nhau.", "start_token": 1332, "end_token": 1342 }, { "index": 122, "start": 428.9, "end": 431.46, "text": "Jamukha nghiêng về trật tự quý tộc truyền thống,", "start_token": 1343, "end_token": 1351 }, { "index": 123, "start": 431.76, "end": 434.08, "text": "nơi địa vị dòng tộc quyết định vị trí.", "start_token": 1352, "end_token": 1360 }, { "index": 124, "start": 434.6, "end": 436.06, "text": "Temüjin dần đi theo hướng khác:", "start_token": 1361, "end_token": 1366 }, { "index": 125, "start": 436.28, "end": 438.4, "text": "trọng dụng người có năng lực và lòng trung thành,", "start_token": 1367, "end_token": 1376 }, { "index": 126, "start": 438.98, "end": 440.36, "text": "kể cả họ xuất thân thấp kém.", "start_token": 1377, "end_token": 1383 }, { "index": 127, "start": 441.36, "end": 444.61, "text": "Điều ấy nghe có vẻ hiện đại, nhưng với thảo nguyên thế kỷ XII,", "start_token": 1384, "end_token": 1397 }, { "index": 128, "start": 444.82, "end": 446.88, "text": "nó là một thay đổi lớn.", "start_token": 1398, "end_token": 1403 }, { "index": 129, "start": 447.26, "end": 451.48, "text": "Temüjin hiểu rất rõ cảm giác bị bỏ rơi bởi những kẻ từng đi theo cha mình.", "start_token": 1404, "end_token": 1420 }, { "index": 130, "start": 452.46, "end": 455.64, "text": "Ông không muốn chỉ dựa vào các gia tộc quý tộc dễ phản bội.", "start_token": 1421, "end_token": 1434 }, { "index": 131, "start": 456.98, "end": 460.92, "text": "Ông cần một cộng đồng mới, trong đó lòng trung thành với thủ lĩnh quan trọng hơn", "start_token": 1435, "end_token": 1451 }, { "index": 132, "start": 461.01, "end": 461.71, "text": "huyết thống cũ.", "start_token": 1452, "end_token": 1454 }, { "index": 133, "start": 462.84, "end": 466.42, "text": "Chính từ đây, mầm mống của một cuộc cách mạng thảo nguyên bắt đầu.", "start_token": 1455, "end_token": 1468 }, { "index": 134, "start": 468.18, "end": 470.42, "text": "Từ kẻ bị săn đuổi đến người tập hợp thảo nguyên", "start_token": 1469, "end_token": 1479 }, { "index": 135, "start": 472.08, "end": 474.42, "text": "Temüjin không đi lên bằng một trận thắng duy nhất.", "start_token": 1480, "end_token": 1489 }, { "index": 136, "start": 475.62, "end": 477.54, "text": "Con đường của ông là chuỗi liên minh, đổ vỡ,", "start_token": 1490, "end_token": 1499 }, { "index": 137, "start": 477.74, "end": 480.42, "text": "phục thù, thuyết phục, trừng phạt và tổ chức lại.", "start_token": 1500, "end_token": 1509 }, { "index": 138, "start": 481.6, "end": 484.86, "text": "Ông đánh bại hoặc thu phục nhiều nhóm đối địch.", "start_token": 1510, "end_token": 1519 }, { "index": 139, "start": 485.2, "end": 488.007, "text": "Người Tatar, Merkit, Tayichiud, Naiman,", "start_token": 1520, "end_token": 1524 }, { "index": 140, "start": 488.423, "end": 490.98, "text": "Kereit — những cái tên ấy không chỉ là danh sách bộ lạc,", "start_token": 1525, "end_token": 1536 }, { "index": 141, "start": 491.0, "end": 493.06, "text": "mà là từng bức tường mà Temüjin phải vượt qua.", "start_token": 1537, "end_token": 1546 }, { "index": 142, "start": 493.06, "end": 494.54, "text": "Có lúc ông thắng.", "start_token": 1547, "end_token": 1550 }, { "index": 143, "start": 494.86, "end": 495.9, "text": "Có lúc ông thua.", "start_token": 1551, "end_token": 1554 }, { "index": 144, "start": 497.16, "end": 498.56, "text": "Có lúc ông phải chạy trốn.", "start_token": 1555, "end_token": 1560 }, { "index": 145, "start": 498.94, "end": 501.64, "text": "Có lúc ông suýt bị tiêu diệt.", "start_token": 1561, "end_token": 1567 }, { "index": 146, "start": 501.88, "end": 506.62, "text": "Nhưng điểm khác biệt của Temüjin nằm ở cách ông xử lý con người sau chiến thắng.", "start_token": 1568, "end_token": 1584 }, { "index": 147, "start": 506.87, "end": 510.52, "text": "Nhiều thủ lĩnh thảo nguyên truyền thống chia chiến lợi phẩm cho tầng lớp quý tộc", "start_token": 1585, "end_token": 1600 }, { "index": 148, "start": 510.52, "end": 511.22, "text": "trước.", "start_token": 1601, "end_token": 1601 }, { "index": 149, "start": 512.22, "end": 516.32, "text": "Temüjin lại xây dựng một hệ thống khen thưởng dựa nhiều hơn vào công lao.", "start_token": 1602, "end_token": 1616 }, { "index": 150, "start": 516.78, "end": 520.18, "text": "Ai chiến đấu dũng cảm, ai trung thành, ai cứu mạng ông,", "start_token": 1617, "end_token": 1628 }, { "index": 151, "start": 520.42, "end": 522.9, "text": "ai chứng tỏ năng lực — người đó có thể được nâng lên,", "start_token": 1629, "end_token": 1640 }, { "index": 152, "start": 522.9, "end": 523.78, "text": "dù xuất thân thấp.", "start_token": 1641, "end_token": 1644 }, { "index": 153, "start": 525.1, "end": 527.76, "text": "Một câu chuyện nổi tiếng kể rằng trong một trận chiến,", "start_token": 1645, "end_token": 1655 }, { "index": 154, "start": 527.98, "end": 529.78, "text": "con ngựa của Temüjin bị bắn trúng.", "start_token": 1656, "end_token": 1662 }, { "index": 155, "start": 531.06, "end": 533.4, "text": "Sau đó, ông hỏi ai là người đã bắn.", "start_token": 1663, "end_token": 1671 }, { "index": 156, "start": 533.62, "end": 535.36, "text": "Một chiến binh tên Jebe thừa nhận.", "start_token": 1672, "end_token": 1678 }, { "index": 157, "start": 535.66, "end": 539.62, "text": "Thay vì giết Jebe, Temüjin trọng dụng ông.", "start_token": 1679, "end_token": 1686 }, { "index": 158, "start": 540.34, "end": 544.22, "text": "Jebe về sau trở thành một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất của Mông Cổ.", "start_token": 1687, "end_token": 1702 }, { "index": 159, "start": 545.38, "end": 549.96, "text": "Dù chi tiết cụ thể trong truyền thống có thể được kể lại với màu sắc anh hùng ca,", "start_token": 1703, "end_token": 1721 }, { "index": 160, "start": 550.4, "end": 553.28, "text": "tinh thần của câu chuyện phản ánh rõ cách Temüjin nhìn người:", "start_token": 1722, "end_token": 1733 }, { "index": 161, "start": 554.6, "end": 558.8, "text": "kẻ thù có tài, nếu biết phục tùng, có thể trở thành cánh tay mạnh mẽ.", "start_token": 1734, "end_token": 1749 }, { "index": 162, "start": 559.9, "end": 562.96, "text": "Ông cũng chia các cộng đồng bị chinh phục vào những đơn vị mới,", "start_token": 1750, "end_token": 1763 }, { "index": 163, "start": 563.42, "end": 566.0, "text": "làm suy yếu lòng trung thành bộ lạc cũ.", "start_token": 1764, "end_token": 1772 }, { "index": 164, "start": 566.3, "end": 568.9, "text": "Thay vì để mỗi nhóm sống nguyên vẹn dưới thủ lĩnh riêng,", "start_token": 1773, "end_token": 1784 }, { "index": 165, "start": 568.98, "end": 571.76, "text": "ông trộn họ vào hệ thống quân sự và xã hội mới.", "start_token": 1785, "end_token": 1796 }, { "index": 166, "start": 572.74, "end": 575.28, "text": "Người Mông Cổ tổ chức quân đội theo hệ thập phân:", "start_token": 1797, "end_token": 1807 }, { "index": 167, "start": 575.56, "end": 578.64, "text": "đơn vị mười, trăm, nghìn, vạn.", "start_token": 1808, "end_token": 1813 }, { "index": 168, "start": 578.82, "end": 580.7, "text": "Cách tổ chức này giúp chỉ huy linh hoạt,", "start_token": 1814, "end_token": 1822 }, { "index": 169, "start": 581.06, "end": 584.64, "text": "giảm sức mạnh của các phe phái cũ và buộc người lính gắn với trật tự mới.", "start_token": 1823, "end_token": 1839 }, { "index": 170, "start": 585.96, "end": 587.6, "text": "Temüjin không chỉ là chiến binh.", "start_token": 1840, "end_token": 1845 }, { "index": 171, "start": 588.66, "end": 589.98, "text": "Ông là nhà tổ chức.", "start_token": 1846, "end_token": 1850 }, { "index": 172, "start": 590.74, "end": 594.08, "text": "Ông hiểu rằng một đội quân thắng trận không chỉ nhờ dũng cảm.", "start_token": 1851, "end_token": 1863 }, { "index": 173, "start": 594.52, "end": 595.76, "text": "Nó cần kỷ luật.", "start_token": 1864, "end_token": 1867 }, { "index": 174, "start": 598.76, "end": 600.16, "text": "Nó cần liên lạc.", "start_token": 1868, "end_token": 1871 }, { "index": 175, "start": 600.2, "end": 600.98, "text": "Nó cần luật lệ.", "start_token": 1872, "end_token": 1875 }, { "index": 176, "start": 602.04, "end": 605.16, "text": "Nó cần sự phân chia rõ ràng giữa thưởng và phạt.", "start_token": 1876, "end_token": 1886 }, { "index": 177, "start": 605.84, "end": 610.4, "text": "Nó cần một ý niệm chung rằng tất cả đang thuộc về một trật tự lớn hơn bộ lạc của", "start_token": 1887, "end_token": 1906 }, { "index": 178, "start": 610.4, "end": 611.1, "text": "mình.", "start_token": 1907, "end_token": 1907 }, { "index": 179, "start": 611.88, "end": 614.76, "text": "Chính vì thế, sức mạnh Mông Cổ không chỉ nằm ở vó ngựa.", "start_token": 1908, "end_token": 1920 }, { "index": 180, "start": 615.84, "end": 617.96, "text": "Nó nằm ở cách Temüjin biến những con người rời rạc,", "start_token": 1921, "end_token": 1931 }, { "index": 181, "start": 618.54, "end": 622.46, "text": "thù ghét nhau, từng cướp bóc lẫn nhau, thành một cỗ máy chiến tranh có mục tiêu", "start_token": 1932, "end_token": 1948 }, { "index": 182, "start": 623.398, "end": 624.098, "text": "chung.", "start_token": 1949, "end_token": 1949 }, { "index": 183, "start": 624.335, "end": 628.33, "text": "Năm 1206 và danh hiệu Thành Cát Tư Hãn", "start_token": 1950, "end_token": 1958 }, { "index": 184, "start": 629.33, "end": 633.45, "text": "Sau nhiều năm chinh chiến, Temüjin đánh bại các đối thủ lớn trên thảo nguyên.", "start_token": 1959, "end_token": 1973 }, { "index": 185, "start": 634.63, "end": 639.35, "text": "Jamukha, người bạn kết nghĩa năm xưa, trở thành kẻ thù và cuối cùng thất bại.", "start_token": 1974, "end_token": 1989 }, { "index": 186, "start": 640.27, "end": 643.11, "text": "Theo truyền thống, Jamukha bị giao nộp cho Temüjin.", "start_token": 1990, "end_token": 1998 }, { "index": 187, "start": 644.27, "end": 646.54, "text": "Temüjin xử tử những kẻ phản bội Jamukha,", "start_token": 1999, "end_token": 2006 }, { "index": 188, "start": 646.93, "end": 651.11, "text": "vì ông khinh ghét sự phản chủ, rồi cho Jamukha một cái chết không đổ máu theo yêu", "start_token": 2007, "end_token": 2024 }, { "index": 189, "start": 651.11, "end": 651.81, "text": "cầu của ông ta.", "start_token": 2025, "end_token": 2028 }, { "index": 190, "start": 652.79, "end": 657.19, "text": "Chi tiết này mang màu sắc sử thi, nhưng nó cho thấy trong ký ức Mông Cổ,", "start_token": 2029, "end_token": 2045 }, { "index": 191, "start": 657.43, "end": 660.81, "text": "Temüjin vừa tàn nhẫn, vừa có một quan niệm rất mạnh về lòng trung thành.", "start_token": 2046, "end_token": 2060 }, { "index": 192, "start": 662.07, "end": 666.49, "text": "Năm 1206, tại một đại hội quý tộc và thủ lĩnh gọi là kurultai,", "start_token": 2061, "end_token": 2074 }, { "index": 193, "start": 666.73, "end": 669.67, "text": "Temüjin được tôn làm Thành Cát Tư Hãn.", "start_token": 2075, "end_token": 2082 }, { "index": 194, "start": 669.843, "end": 673.59, "text": "Ý nghĩa chính xác của danh hiệu “Chinggis Khan” vẫn được các học giả thảo luận,", "start_token": 2083, "end_token": 2098 }, { "index": 195, "start": 673.73, "end": 676.19, "text": "nhưng thường được hiểu là vị hãn tối cao,", "start_token": 2099, "end_token": 2107 }, { "index": 196, "start": 676.27, "end": 678.46, "text": "vị thủ lĩnh có quyền lực bao trùm.", "start_token": 2108, "end_token": 2115 }, { "index": 197, "start": 678.87, "end": 684.45, "text": "Từ khoảnh khắc ấy, Temüjin không còn chỉ là một thủ lĩnh trong nhiều thủ lĩnh.", "start_token": 2116, "end_token": 2131 }, { "index": 198, "start": 684.67, "end": 687.03, "text": "Ông trở thành người đứng đầu một cộng đồng chính trị mới:", "start_token": 2132, "end_token": 2143 }, { "index": 199, "start": 687.43, "end": 688.59, "text": "người Mông Cổ thống nhất.", "start_token": 2144, "end_token": 2148 }, { "index": 200, "start": 689.65, "end": 691.27, "text": "Đây là thành tựu phi thường.", "start_token": 2149, "end_token": 2154 }, { "index": 201, "start": 691.47, "end": 694.63, "text": "Trước đó, thảo nguyên Mông Cổ bị chia cắt bởi các bộ lạc,", "start_token": 2155, "end_token": 2167 }, { "index": 202, "start": 694.77, "end": 697.85, "text": "dòng họ, mối thù và liên minh tạm thời.", "start_token": 2168, "end_token": 2176 }, { "index": 203, "start": 698.19, "end": 701.83, "text": "Thành Cát Tư Hãn đã biến sự phân tán ấy thành sức mạnh tập trung.", "start_token": 2177, "end_token": 2191 }, { "index": 204, "start": 702.87, "end": 705.73, "text": "Ông không xóa bỏ hoàn toàn bản sắc cũ trong một ngày,", "start_token": 2192, "end_token": 2203 }, { "index": 205, "start": 706.01, "end": 707.95, "text": "nhưng ông đặt lên trên chúng một trật tự mới:", "start_token": 2204, "end_token": 2213 }, { "index": 206, "start": 708.25, "end": 710.27, "text": "tất cả phục vụ đại hãn.", "start_token": 2214, "end_token": 2219 }, { "index": 207, "start": 710.49, "end": 711.91, "text": "Luật lệ được củng cố.", "start_token": 2220, "end_token": 2224 }, { "index": 208, "start": 712.21, "end": 714.31, "text": "Truyền thống gọi bộ luật của ông là Yassa,", "start_token": 2225, "end_token": 2233 }, { "index": 209, "start": 714.91, "end": 719.23, "text": "dù nội dung chính xác và mức độ hệ thống hóa của Yassa trong thời ông vẫn còn được", "start_token": 2234, "end_token": 2252 }, { "index": 210, "start": 719.23, "end": 720.83, "text": "giới sử học thận trọng đánh giá.", "start_token": 2253, "end_token": 2259 }, { "index": 211, "start": 722.01, "end": 726.07, "text": "Dù vậy, có thể nói chắc rằng Thành Cát Tư Hãn áp đặt kỷ luật nghiêm khắc,", "start_token": 2260, "end_token": 2276 }, { "index": 212, "start": 726.37, "end": 728.25, "text": "trừng phạt phản bội, trộm cắp, đào ngũ,", "start_token": 2277, "end_token": 2284 }, { "index": 213, "start": 728.25, "end": 730.59, "text": "và đề cao sự phục tùng trong quân đội.", "start_token": 2285, "end_token": 2293 }, { "index": 214, "start": 731.25, "end": 735.07, "text": "Ông bảo trợ thương mại, sử dụng người biết chữ từ các dân tộc bị chinh phục,", "start_token": 2294, "end_token": 2310 }, { "index": 215, "start": 735.27, "end": 738.59, "text": "đặc biệt là người Duy Ngô Nhĩ, để xây dựng bộ máy ghi chép.", "start_token": 2311, "end_token": 2324 }, { "index": 216, "start": 739.89, "end": 743.39, "text": "Chữ viết Duy Ngô Nhĩ được người Mông Cổ tiếp nhận và phát triển thành chữ Mông", "start_token": 2325, "end_token": 2341 }, { "index": 217, "start": 743.39, "end": 745.01, "text": "Cổ truyền thống.", "start_token": 2342, "end_token": 2344 }, { "index": 218, "start": 745.31, "end": 749.79, "text": "Một đế chế muốn mở rộng không thể chỉ dựa vào trí nhớ của người đưa tin.", "start_token": 2345, "end_token": 2361 }, { "index": 219, "start": 750.45, "end": 753.09, "text": "Nó cần văn bản, mệnh lệnh, thuế, sổ sách,", "start_token": 2362, "end_token": 2370 }, { "index": 220, "start": 753.35, "end": 754.05, "text": "ngoại giao.", "start_token": 2371, "end_token": 2372 }, { "index": 221, "start": 754.75, "end": 756.89, "text": "Thành Cát Tư Hãn hiểu điều đó.", "start_token": 2373, "end_token": 2379 }, { "index": 222, "start": 758.58, "end": 759.96, "text": "Cỗ máy chiến tranh Mông Cổ", "start_token": 2380, "end_token": 2385 }, { "index": 223, "start": 762.16, "end": 765.5, "text": "Nếu chỉ nhìn người Mông Cổ như những kỵ binh hoang dã,", "start_token": 2386, "end_token": 2397 }, { "index": 224, "start": 765.68, "end": 768.44, "text": "ta sẽ không hiểu vì sao họ thắng được nhiều nền văn minh lớn.", "start_token": 2398, "end_token": 2411 }, { "index": 225, "start": 769.9, "end": 772.94, "text": "Sức mạnh của quân Mông Cổ nằm ở sự kết hợp giữa kỹ năng du mục,", "start_token": 2412, "end_token": 2427 }, { "index": 226, "start": 773.12, "end": 776.7, "text": "tổ chức quân sự, tình báo, tốc độ và tâm lý chiến.", "start_token": 2428, "end_token": 2439 }, { "index": 227, "start": 777.42, "end": 780.28, "text": "Mỗi chiến binh Mông Cổ thường có nhiều ngựa để thay phiên.", "start_token": 2440, "end_token": 2451 }, { "index": 228, "start": 780.91, "end": 783.82, "text": "Nhờ vậy, họ di chuyển với tốc độ đáng kinh ngạc.", "start_token": 2452, "end_token": 2462 }, { "index": 229, "start": 784.82, "end": 788.12, "text": "Trên lưng ngựa, họ có thể bắn cung chính xác khi đang phi nước đại.", "start_token": 2463, "end_token": 2477 }, { "index": 230, "start": 789.6, "end": 792.78, "text": "Cung composite của người Mông Cổ có sức mạnh lớn,", "start_token": 2478, "end_token": 2487 }, { "index": 231, "start": 792.94, "end": 794.12, "text": "phù hợp với chiến đấu cơ động.", "start_token": 2488, "end_token": 2494 }, { "index": 232, "start": 795.38, "end": 798.26, "text": "Họ không nhất thiết lao vào cận chiến ngay.", "start_token": 2495, "end_token": 2503 }, { "index": 233, "start": 798.84, "end": 802.42, "text": "Họ quấy rối, giả vờ rút lui, kéo đối phương ra khỏi đội hình,", "start_token": 2504, "end_token": 2517 }, { "index": 234, "start": 802.7, "end": 803.98, "text": "rồi bất ngờ quay lại tiêu diệt.", "start_token": 2518, "end_token": 2524 }, { "index": 235, "start": 805.34, "end": 807.82, "text": "Chiến thuật giả thua của họ khiến nhiều quân đội mắc bẫy.", "start_token": 2525, "end_token": 2536 }, { "index": 236, "start": 808.52, "end": 811.96, "text": "Những đội quân quen đánh trận theo đội hình nặng nề thường bị cuốn theo,", "start_token": 2537, "end_token": 2551 }, { "index": 237, "start": 812.84, "end": 815.74, "text": "tưởng rằng kẻ thù đang tan vỡ.", "start_token": 2552, "end_token": 2558 }, { "index": 238, "start": 815.98, "end": 819.62, "text": "Nhưng khi hàng ngũ đã rối, quân Mông Cổ quay đầu như cơn gió đổi chiều,", "start_token": 2559, "end_token": 2574 }, { "index": 239, "start": 819.84, "end": 823.18, "text": "bắn tên từ nhiều phía, chia cắt và nghiền nát đối phương.", "start_token": 2575, "end_token": 2586 }, { "index": 240, "start": 824.04, "end": 826.68, "text": "Họ cũng dùng mạng lưới do thám rất hiệu quả.", "start_token": 2587, "end_token": 2596 }, { "index": 241, "start": 828.8, "end": 832.38, "text": "Trước khi đánh một vùng, quân Mông Cổ thường thu thập thông tin về đường đi,", "start_token": 2597, "end_token": 2612 }, { "index": 242, "start": 832.6, "end": 836.4, "text": "nguồn nước, thành trì, lực lượng, mâu thuẫn nội bộ.", "start_token": 2613, "end_token": 2622 }, { "index": 243, "start": 836.92, "end": 840.24, "text": "Họ sử dụng thương nhân, sứ giả, tù binh và người địa phương.", "start_token": 2623, "end_token": 2635 }, { "index": 244, "start": 841.14, "end": 843.96, "text": "Đánh trận với họ không chỉ là đối mặt với cung tên,", "start_token": 2636, "end_token": 2647 }, { "index": 245, "start": 844.2, "end": 847.86, "text": "mà là đối mặt với một bộ óc đã tính trước nhiều bước.", "start_token": 2648, "end_token": 2660 }, { "index": 246, "start": 850.88, "end": 854.18, "text": "Tâm lý chiến của Mông Cổ đặc biệt đáng sợ.", "start_token": 2661, "end_token": 2670 }, { "index": 247, "start": 854.46, "end": 858.16, "text": "Thành phố nào đầu hàng có thể được tha hoặc bị xử lý nhẹ hơn,", "start_token": 2671, "end_token": 2685 }, { "index": 248, "start": 858.38, "end": 860.1, "text": "tùy hoàn cảnh.", "start_token": 2686, "end_token": 2688 }, { "index": 249, "start": 860.3, "end": 863.94, "text": "Thành phố nào chống cự dữ dội có thể bị tàn phá khốc liệt để làm gương.", "start_token": 2689, "end_token": 2705 }, { "index": 250, "start": 865.08, "end": 867.7, "text": "Chính sách này gieo nỗi sợ đi trước vó ngựa.", "start_token": 2706, "end_token": 2715 }, { "index": 251, "start": 867.7, "end": 872.22, "text": "Có nơi chưa thấy quân Mông Cổ đã hoảng loạn vì nghe chuyện từ những thành phố bị", "start_token": 2716, "end_token": 2733 }, { "index": 252, "start": 872.22, "end": 872.92, "text": "hủy diệt.", "start_token": 2734, "end_token": 2735 }, { "index": 253, "start": 873.94, "end": 876.84, "text": "Không thể phủ nhận sự tàn bạo trong các cuộc chinh phạt Mông Cổ.", "start_token": 2736, "end_token": 2749 }, { "index": 254, "start": 878.18, "end": 882.18, "text": "Nhiều thành phố bị thảm sát, dân cư bị giết hoặc bắt làm nô lệ,", "start_token": 2750, "end_token": 2764 }, { "index": 255, "start": 882.36, "end": 885.64, "text": "hệ thống thủy lợi và đời sống đô thị bị phá hủy ở một số vùng.", "start_token": 2765, "end_token": 2780 }, { "index": 256, "start": 886.86, "end": 889.92, "text": "Thành Cát Tư Hãn là một trong những nhà chinh phục vĩ đại nhất lịch sử,", "start_token": 2781, "end_token": 2796 }, { "index": 257, "start": 890.28, "end": 892.7, "text": "nhưng chữ “vĩ đại” ở đây không có nghĩa là hiền từ.", "start_token": 2797, "end_token": 2808 }, { "index": 258, "start": 893.84, "end": 896.34, "text": "Ông xây đế chế bằng máu, bằng kỷ luật sắt,", "start_token": 2809, "end_token": 2818 }, { "index": 259, "start": 896.62, "end": 898.88, "text": "bằng sự trừng phạt khiến cả lục địa khiếp sợ.", "start_token": 2819, "end_token": 2828 }, { "index": 260, "start": 899.633, "end": 901.52, "text": "Quay về phía nam:", "start_token": 2829, "end_token": 2832 }, { "index": 261, "start": 902.14, "end": 903.4, "text": "cuộc chiến với Tây Hạ và nhà Kim", "start_token": 2833, "end_token": 2840 }, { "index": 262, "start": 905.28, "end": 908.8, "text": "Sau khi thống nhất thảo nguyên, Thành Cát Tư Hãn hướng mắt về các quốc gia định", "start_token": 2841, "end_token": 2857 }, { "index": 263, "start": 908.8, "end": 910.74, "text": "cư giàu có ở phía nam và tây nam.", "start_token": 2858, "end_token": 2866 }, { "index": 264, "start": 911.96, "end": 914.14, "text": "Một trong những mục tiêu đầu tiên là Tây Hạ,", "start_token": 2867, "end_token": 2876 }, { "index": 265, "start": 914.38, "end": 917.34, "text": "vương quốc của người Đảng Hạng nằm ở vùng tây bắc Trung Quốc ngày nay.", "start_token": 2877, "end_token": 2891 }, { "index": 266, "start": 918.72, "end": 922.68, "text": "Các chiến dịch chống Tây Hạ bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XIII.", "start_token": 2892, "end_token": 2906 }, { "index": 267, "start": 923.26, "end": 925.66, "text": "Tây Hạ có thành trì, có bộ máy nhà nước,", "start_token": 2907, "end_token": 2916 }, { "index": 268, "start": 925.96, "end": 928.46, "text": "có kinh nghiệm đối phó với dân du mục.", "start_token": 2917, "end_token": 2925 }, { "index": 269, "start": 928.74, "end": 930.88, "text": "Nhưng quân Mông Cổ gây áp lực liên tục.", "start_token": 2926, "end_token": 2934 }, { "index": 270, "start": 932.32, "end": 938.22, "text": "Năm 1209, Tây Hạ phải thần phục và chấp nhận quan hệ lệ thuộc với Mông Cổ,", "start_token": 2935, "end_token": 2951 }, { "index": 271, "start": 939.06, "end": 942.66, "text": "dù mối quan hệ này về sau vẫn phức tạp và dẫn đến chiến tranh lần nữa.", "start_token": 2952, "end_token": 2968 }, { "index": 272, "start": 943.33, "end": 947.38, "text": "Đối thủ lớn hơn là nhà Kim, triều đại do người Nữ Chân lập nên,", "start_token": 2969, "end_token": 2983 }, { "index": 273, "start": 947.58, "end": 948.72, "text": "kiểm soát miền bắc Trung Quốc.", "start_token": 2984, "end_token": 2989 }, { "index": 274, "start": 949.6, "end": 952.4, "text": "Nhà Kim từng là thế lực mạnh, có thành lớn,", "start_token": 2990, "end_token": 2999 }, { "index": 275, "start": 952.62, "end": 955.06, "text": "dân đông, tài nguyên phong phú.", "start_token": 3000, "end_token": 3005 }, { "index": 276, "start": 955.46, "end": 957.72, "text": "Nhưng bên trong họ cũng có nhiều điểm yếu:", "start_token": 3006, "end_token": 3014 }, { "index": 277, "start": 959.1, "end": 963.54, "text": "áp lực biên giới, mâu thuẫn sắc tộc, bộ máy nặng nề và khó thích ứng trước lối", "start_token": 3015, "end_token": 3032 }, { "index": 278, "start": 963.54, "end": 964.72, "text": "đánh cơ động của Mông Cổ.", "start_token": 3033, "end_token": 3038 }, { "index": 279, "start": 966.06, "end": 969.84, "text": "Năm 1211, Thành Cát Tư Hãn mở chiến dịch lớn chống nhà Kim.", "start_token": 3039, "end_token": 3051 }, { "index": 280, "start": 970.76, "end": 973.14, "text": "Quân Mông Cổ tràn qua các tuyến phòng thủ,", "start_token": 3052, "end_token": 3060 }, { "index": 281, "start": 973.44, "end": 974.62, "text": "đánh bại nhiều lực lượng Kim.", "start_token": 3061, "end_token": 3066 }, { "index": 282, "start": 975.74, "end": 979.9, "text": "Tuy vậy, việc công phá các thành phố lớn không dễ với kỵ binh thảo nguyên.", "start_token": 3067, "end_token": 3082 }, { "index": 283, "start": 980.06, "end": 982.28, "text": "Người Mông Cổ học rất nhanh.", "start_token": 3083, "end_token": 3088 }, { "index": 284, "start": 982.56, "end": 987.06, "text": "Họ sử dụng kỹ sư, thợ công thành, tù binh có chuyên môn từ Trung Hoa và các vùng", "start_token": 3089, "end_token": 3107 }, { "index": 285, "start": 987.06, "end": 988.64, "text": "khác để bổ sung khả năng vây hãm.", "start_token": 3108, "end_token": 3115 }, { "index": 286, "start": 990.4, "end": 993.22, "text": "Năm 1215, Trung Đô — kinh đô của nhà Kim,", "start_token": 3116, "end_token": 3124 }, { "index": 287, "start": 993.46, "end": 996.42, "text": "tức khu vực Bắc Kinh ngày nay — rơi vào tay quân Mông Cổ.", "start_token": 3125, "end_token": 3137 }, { "index": 288, "start": 996.72, "end": 999.06, "text": "Thành phố bị tàn phá nặng nề.", "start_token": 3138, "end_token": 3144 }, { "index": 289, "start": 999.44, "end": 1001.16, "text": "Sự kiện ấy làm rung chuyển Đông Á.", "start_token": 3145, "end_token": 3152 }, { "index": 290, "start": 1001.83, "end": 1006.14, "text": "Một dân tộc du mục mới thống nhất chưa lâu đã đánh thẳng vào trung tâm quyền lực", "start_token": 3153, "end_token": 3170 }, { "index": 291, "start": 1006.14, "end": 1007.16, "text": "của một triều đại lớn.", "start_token": 3171, "end_token": 3175 }, { "index": 292, "start": 1008.48, "end": 1011.46, "text": "Nhưng Thành Cát Tư Hãn không dừng ở Trung Hoa.", "start_token": 3176, "end_token": 3185 }, { "index": 293, "start": 1012.0, "end": 1016.26, "text": "Vó ngựa của ông sắp quay về phía tây, nơi một biến cố ngoại giao sẽ mở đường cho", "start_token": 3186, "end_token": 3204 }, { "index": 294, "start": 1016.26, "end": 1018.6, "text": "một trong những cuộc chinh phạt dữ dội nhất lịch sử.", "start_token": 3205, "end_token": 3215 }, { "index": 295, "start": 1020.86, "end": 1023.82, "text": "Biến cố Otrar và cơn thịnh nộ hướng về phương Tây", "start_token": 3216, "end_token": 3226 }, { "index": 296, "start": 1025.1, "end": 1027.47, "text": "Ở phía tây của Mông Cổ là đế quốc Khwarezm,", "start_token": 3227, "end_token": 3236 }, { "index": 297, "start": 1027.78, "end": 1031.26, "text": "một thế lực Hồi giáo rộng lớn, kiểm soát nhiều vùng thuộc Trung Á và Iran ngày", "start_token": 3237, "end_token": 3253 }, { "index": 298, "start": 1031.26, "end": 1031.96, "text": "nay.", "start_token": 3254, "end_token": 3254 }, { "index": 299, "start": 1032.7, "end": 1037.58, "text": "Thành Cát Tư Hãn ban đầu không nhất thiết muốn chiến tranh toàn diện với Khwarezm.", "start_token": 3255, "end_token": 3270 }, { "index": 300, "start": 1038.38, "end": 1042.5, "text": "Ông quan tâm đến thương mại, trao đổi và quan hệ ngoại giao.", "start_token": 3271, "end_token": 3283 }, { "index": 301, "start": 1042.72, "end": 1045.13, "text": "Một đoàn thương nhân Mông Cổ được gửi đến thành Otrar,", "start_token": 3284, "end_token": 3294 }, { "index": 302, "start": 1045.24, "end": 1046.913, "text": "thuộc quyền Khwarezm.", "start_token": 3295, "end_token": 3297 }, { "index": 303, "start": 1047.387, "end": 1051.4, "text": "Nhưng thống đốc Otrar nghi ngờ họ là gián điệp và cho bắt giữ,", "start_token": 3298, "end_token": 3311 }, { "index": 304, "start": 1051.4, "end": 1052.66, "text": "giết hại.", "start_token": 3312, "end_token": 3313 }, { "index": 305, "start": 1053.22, "end": 1057.18, "text": "Thành Cát Tư Hãn sau đó gửi sứ giả yêu cầu giải thích và trừng phạt kẻ chịu trách", "start_token": 3314, "end_token": 3332 }, { "index": 306, "start": 1057.18, "end": 1058.44, "text": "nhiệm.", "start_token": 3333, "end_token": 3333 }, { "index": 307, "start": 1058.44, "end": 1062.177, "text": "Nhà vua Khwarezm, Ala ad-Din Muhammad II,", "start_token": 3334, "end_token": 3341 }, { "index": 308, "start": 1062.46, "end": 1064.82, "text": "đáp lại bằng cách xúc phạm nghiêm trọng đoàn sứ giả;", "start_token": 3342, "end_token": 3352 }, { "index": 309, "start": 1064.96, "end": 1069.1, "text": "theo các ghi chép, một sứ giả bị giết, những người khác bị làm nhục.", "start_token": 3353, "end_token": 3367 }, { "index": 310, "start": 1069.29, "end": 1072.88, "text": "Với Thành Cát Tư Hãn, đây không chỉ là sự cố ngoại giao.", "start_token": 3368, "end_token": 3380 }, { "index": 311, "start": 1073.32, "end": 1076.74, "text": "Đó là sự thách thức trực tiếp đối với uy quyền của đại hãn.", "start_token": 3381, "end_token": 3394 }, { "index": 312, "start": 1077.56, "end": 1081.2, "text": "Trên thảo nguyên, sứ giả mang danh dự của người gửi.", "start_token": 3395, "end_token": 3405 }, { "index": 313, "start": 1081.48, "end": 1083.7, "text": "Giết sứ giả là hành động không thể tha thứ.", "start_token": 3406, "end_token": 3415 }, { "index": 314, "start": 1085.34, "end": 1089.24, "text": "Năm 1219, quân Mông Cổ tiến về phía tây.", "start_token": 3416, "end_token": 3424 }, { "index": 315, "start": 1089.46, "end": 1093.44, "text": "Chiến dịch chống Khwarezm thể hiện đầy đủ tài năng quân sự của Thành Cát Tư Hãn", "start_token": 3425, "end_token": 3441 }, { "index": 316, "start": 1093.44, "end": 1094.7, "text": "và các tướng lĩnh.", "start_token": 3442, "end_token": 3445 }, { "index": 317, "start": 1095.86, "end": 1098.64, "text": "Thay vì đánh một đường đơn giản, quân Mông Cổ chia thành nhiều đạo,", "start_token": 3446, "end_token": 3459 }, { "index": 318, "start": 1098.88, "end": 1101.46, "text": "vượt sa mạc, tấn công từ hướng đối phương không ngờ tới.", "start_token": 3460, "end_token": 3471 }, { "index": 319, "start": 1102.64, "end": 1105.14, "text": "Các thành phố lớn như Bukhara, Samarkand,", "start_token": 3472, "end_token": 3478 }, { "index": 320, "start": 1105.44, "end": 1108.66, "text": "Urgench lần lượt đối mặt với sức mạnh Mông Cổ.", "start_token": 3479, "end_token": 3488 }, { "index": 321, "start": 1110.86, "end": 1112.24, "text": "Bukhara thất thủ.", "start_token": 3489, "end_token": 3491 }, { "index": 322, "start": 1112.52, "end": 1115.32, "text": "Samarkand, một trong những đô thị quan trọng nhất Trung Á,", "start_token": 3492, "end_token": 3502 }, { "index": 323, "start": 1115.64, "end": 1116.94, "text": "cũng rơi vào tay họ.", "start_token": 3503, "end_token": 3507 }, { "index": 324, "start": 1118.04, "end": 1120.66, "text": "Urgench chống cự quyết liệt và bị tàn phá khủng khiếp.", "start_token": 3508, "end_token": 3518 }, { "index": 325, "start": 1121.92, "end": 1125.94, "text": "Những cuộc thảm sát trong chiến dịch này để lại dấu ấn kinh hoàng trong ký ức lịch", "start_token": 3519, "end_token": 3536 }, { "index": 326, "start": 1125.94, "end": 1127.68, "text": "sử vùng Trung Á và Ba Tư.", "start_token": 3537, "end_token": 3543 }, { "index": 327, "start": 1128.9, "end": 1133.02, "text": "Nhà vua Khwarezm bỏ chạy, bị truy đuổi không ngừng và cuối cùng chết trên một hòn", "start_token": 3544, "end_token": 3560 }, { "index": 328, "start": 1133.02, "end": 1133.72, "text": "đảo ở biển Caspi.", "start_token": 3561, "end_token": 3564 }, { "index": 329, "start": 1134.48, "end": 1140.34, "text": "Con trai ông, Jalal ad-Din, tiếp tục kháng cự và từng giành được một số thắng lợi,", "start_token": 3565, "end_token": 3582 }, { "index": 330, "start": 1140.4, "end": 1143.34, "text": "nhưng không thể cứu đế quốc khỏi sụp đổ.", "start_token": 3583, "end_token": 3591 }, { "index": 331, "start": 1143.54, "end": 1147.88, "text": "Chiến dịch Khwarezm mở cánh cửa cho người Mông Cổ tiến sâu vào thế giới Hồi giáo", "start_token": 3592, "end_token": 3608 }, { "index": 332, "start": 1147.88, "end": 1148.86, "text": "và xa hơn nữa.", "start_token": 3609, "end_token": 3612 }, { "index": 333, "start": 1150.04, "end": 1154.15, "text": "Các tướng Jebe và Subutai sau đó dẫn quân thám sát qua Kavkaz,", "start_token": 3613, "end_token": 3625 }, { "index": 334, "start": 1154.52, "end": 1157.1, "text": "đánh bại các lực lượng Gruzia, các nhóm Kipchak,", "start_token": 3626, "end_token": 3634 }, { "index": 335, "start": 1157.28, "end": 1160.98, "text": "rồi chạm trán các thân vương Rus trong trận sông Kalka năm 1223.", "start_token": 3635, "end_token": 3647 }, { "index": 336, "start": 1162.06, "end": 1164.48, "text": "Đó chưa phải cuộc chinh phục toàn diện Đông Âu,", "start_token": 3648, "end_token": 3657 }, { "index": 337, "start": 1164.68, "end": 1168.6, "text": "nhưng là lời báo trước rằng cơn bão thảo nguyên có thể vượt xa mọi biên giới quen", "start_token": 3658, "end_token": 3675 }, { "index": 338, "start": 1168.6, "end": 1169.4, "text": "thuộc.", "start_token": 3676, "end_token": 3676 }, { "index": 339, "start": 1170.35, "end": 1173.66, "text": "Người xây đế chế bằng luật, sợ hãi và cơ hội", "start_token": 3677, "end_token": 3687 }, { "index": 340, "start": 1175.28, "end": 1178.54, "text": "Thành Cát Tư Hãn không phải kiểu vua ngồi trong cung điện lâu dài.", "start_token": 3688, "end_token": 3701 }, { "index": 341, "start": 1179.8, "end": 1181.94, "text": "Ông sống cùng chiến dịch, cùng lều trại,", "start_token": 3702, "end_token": 3709 }, { "index": 342, "start": 1182.18, "end": 1183.58, "text": "cùng bộ máy quân sự luôn di chuyển.", "start_token": 3710, "end_token": 3717 }, { "index": 343, "start": 1184.29, "end": 1189.18, "text": "Nhưng đế chế của ông không thể vận hành nếu chỉ có chiến tranh.", "start_token": 3718, "end_token": 3731 }, { "index": 344, "start": 1189.18, "end": 1192.18, "text": "Ông khuyến khích thương mại trên những tuyến đường Á - Âu.", "start_token": 3732, "end_token": 3742 }, { "index": 345, "start": 1192.79, "end": 1196.02, "text": "Dưới thời ông và những người kế tục, mạng lưới giao thông,", "start_token": 3743, "end_token": 3754 }, { "index": 346, "start": 1196.38, "end": 1198.28, "text": "trạm dịch, người đưa tin phát triển mạnh.", "start_token": 3755, "end_token": 3762 }, { "index": 347, "start": 1199.6, "end": 1203.62, "text": "Hệ thống yam — mạng lưới trạm tiếp sức và ngựa thay — giúp mệnh lệnh di chuyển", "start_token": 3763, "end_token": 3778 }, { "index": 348, "start": 1203.62, "end": 1205.18, "text": "nhanh trên khoảng cách khổng lồ.", "start_token": 3779, "end_token": 3784 }, { "index": 349, "start": 1206.4, "end": 1210.66, "text": "Một đế chế trải dài qua thảo nguyên và thành thị cần tốc độ thông tin không kém", "start_token": 3785, "end_token": 3802 }, { "index": 350, "start": 1210.66, "end": 1211.36, "text": "tốc độ quân đội.", "start_token": 3803, "end_token": 3806 }, { "index": 351, "start": 1212.6, "end": 1216.36, "text": "Ông có chính sách khoan dung tôn giáo tương đối rộng so với nhiều nhà cai trị cùng", "start_token": 3807, "end_token": 3824 }, { "index": 352, "start": 1216.36, "end": 1217.06, "text": "thời.", "start_token": 3825, "end_token": 3825 }, { "index": 353, "start": 1217.64, "end": 1220.68, "text": "Người Mông Cổ truyền thống theo tín ngưỡng thờ Trời Xanh vĩnh cửu,", "start_token": 3826, "end_token": 3838 }, { "index": 354, "start": 1220.82, "end": 1223.0, "text": "nhưng trong đế chế có Phật tử, Hồi giáo,", "start_token": 3839, "end_token": 3847 }, { "index": 355, "start": 1223.233, "end": 1226.4, "text": "Kitô hữu Nestorian, Đạo giáo và nhiều niềm tin khác.", "start_token": 3848, "end_token": 3857 }, { "index": 356, "start": 1227.6, "end": 1229.68, "text": "Thành Cát Tư Hãn thường quan tâm đến việc các giáo sĩ,", "start_token": 3858, "end_token": 3869 }, { "index": 357, "start": 1230.0, "end": 1234.84, "text": "học giả, thầy thuốc có thể phục vụ trật tự của ông hơn là ép tất cả theo một tôn", "start_token": 3870, "end_token": 3889 }, { "index": 358, "start": 1234.84, "end": 1235.98, "text": "giáo duy nhất.", "start_token": 3890, "end_token": 3892 }, { "index": 359, "start": 1236.82, "end": 1239.28, "text": "Ông cũng dùng nhân tài từ các dân tộc khác.", "start_token": 3893, "end_token": 3902 }, { "index": 360, "start": 1240.42, "end": 1243.2, "text": "Người Duy Ngô Nhĩ giúp về chữ viết và hành chính.", "start_token": 3903, "end_token": 3913 }, { "index": 361, "start": 1244.12, "end": 1247.52, "text": "Người Trung Hoa và Hồi giáo có thể được dùng trong kỹ thuật,", "start_token": 3914, "end_token": 3926 }, { "index": 362, "start": 1247.56, "end": 1249.6, "text": "tài chính, y học, công thành.", "start_token": 3927, "end_token": 3932 }, { "index": 363, "start": 1250.24, "end": 1251.36, "text": "Đây là một điểm quan trọng:", "start_token": 3933, "end_token": 3938 }, { "index": 364, "start": 1252.9, "end": 1254.54, "text": "người Mông Cổ chinh phục nhiều nền văn minh,", "start_token": 3939, "end_token": 3947 }, { "index": 365, "start": 1255.08, "end": 1257.84, "text": "nhưng cũng học rất nhanh từ chính những nền văn minh ấy.", "start_token": 3948, "end_token": 3959 }, { "index": 366, "start": 1258.88, "end": 1263.52, "text": "Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn giữa khoan dung thực dụng và lòng nhân đạo phổ quát.", "start_token": 3960, "end_token": 3975 }, { "index": 367, "start": 1263.88, "end": 1265.78, "text": "Thành Cát Tư Hãn có thể bảo vệ thương nhân,", "start_token": 3976, "end_token": 3985 }, { "index": 368, "start": 1266.0, "end": 1267.86, "text": "trọng dụng học giả, tha cho thợ thủ công;", "start_token": 3986, "end_token": 3994 }, { "index": 369, "start": 1268.26, "end": 1272.0, "text": "nhưng ông cũng có thể ra lệnh hủy diệt một thành phố nếu nó chống cự hoặc phản", "start_token": 3995, "end_token": 4012 }, { "index": 370, "start": 1272.0, "end": 1272.7, "text": "bội.", "start_token": 4013, "end_token": 4013 }, { "index": 371, "start": 1273.2, "end": 1277.09, "text": "Trong thế giới của ông, trật tự được xây bằng hai bàn tay:", "start_token": 4014, "end_token": 4026 }, { "index": 372, "start": 1277.8, "end": 1280.26, "text": "một bàn tay trao cơ hội, bàn tay kia cầm gươm.", "start_token": 4027, "end_token": 4037 }, { "index": 373, "start": 1281.76, "end": 1284.2, "text": "Đó là lý do di sản của ông luôn hai mặt.", "start_token": 4038, "end_token": 4048 }, { "index": 374, "start": 1284.83, "end": 1287.74, "text": "Với người Mông Cổ, ông là cha già dân tộc,", "start_token": 4049, "end_token": 4058 }, { "index": 375, "start": 1288.0, "end": 1291.5, "text": "người thống nhất thảo nguyên, người đặt nền móng cho bản sắc và quyền lực.", "start_token": 4059, "end_token": 4073 }, { "index": 376, "start": 1292.1, "end": 1295.22, "text": "Với nhiều vùng bị chinh phục, tên ông gắn với lửa cháy,", "start_token": 4074, "end_token": 4085 }, { "index": 377, "start": 1295.38, "end": 1297.64, "text": "thành đổ, dân cư bị tàn sát.", "start_token": 4086, "end_token": 4092 }, { "index": 378, "start": 1298.34, "end": 1301.1, "text": "Cả hai ký ức ấy đều là một phần của lịch sử.", "start_token": 4093, "end_token": 4104 }, { "index": 379, "start": 1303.66, "end": 1305.3, "text": "Những ngày cuối trên đường chinh phạt", "start_token": 4105, "end_token": 4111 }, { "index": 380, "start": 1307.64, "end": 1310.58, "text": "Những năm cuối đời, Thành Cát Tư Hãn vẫn không dừng lại.", "start_token": 4112, "end_token": 4123 }, { "index": 381, "start": 1311.9, "end": 1315.72, "text": "Tây Hạ, từng thần phục nhưng không luôn đáp ứng yêu cầu hỗ trợ quân sự của Mông", "start_token": 4124, "end_token": 4141 }, { "index": 382, "start": 1315.72, "end": 1317.82, "text": "Cổ, trở thành mục tiêu trừng phạt.", "start_token": 4142, "end_token": 4148 }, { "index": 383, "start": 1319.3, "end": 1322.54, "text": "Năm 1226, ông mở chiến dịch cuối cùng chống Tây Hạ.", "start_token": 4149, "end_token": 4159 }, { "index": 384, "start": 1323.72, "end": 1327.54, "text": "Về cái chết của Thành Cát Tư Hãn, sử liệu để lại nhiều truyền thuyết và giả thuyết:", "start_token": 4160, "end_token": 4177 }, { "index": 385, "start": 1328.74, "end": 1333.06, "text": "có chuyện nói ông ngã ngựa, có chuyện gắn với thương tích hoặc bệnh tật,", "start_token": 4178, "end_token": 4192 }, { "index": 386, "start": 1333.26, "end": 1335.39, "text": "có chuyện mang màu sắc dân gian.", "start_token": 4193, "end_token": 4199 }, { "index": 387, "start": 1335.98, "end": 1340.74, "text": "Điều chắc chắn hơn là ông qua đời năm 1227 trong thời gian chiến dịch chống Tây", "start_token": 4200, "end_token": 4216 }, { "index": 388, "start": 1340.74, "end": 1342.96, "text": "Hạ đang diễn ra hoặc ngay sau đó.", "start_token": 4217, "end_token": 4224 }, { "index": 389, "start": 1343.59, "end": 1346.54, "text": "Nguyên nhân cụ thể vẫn không thể khẳng định tuyệt đối.", "start_token": 4225, "end_token": 4235 }, { "index": 390, "start": 1347.84, "end": 1351.18, "text": "Theo truyền thống Mông Cổ, nơi chôn cất ông được giữ bí mật.", "start_token": 4236, "end_token": 4248 }, { "index": 391, "start": 1351.75, "end": 1355.72, "text": "Lăng mộ thật sự của Thành Cát Tư Hãn đến nay vẫn chưa được xác định chắc chắn.", "start_token": 4249, "end_token": 4266 }, { "index": 392, "start": 1356.76, "end": 1361.38, "text": "Chính sự bí ẩn ấy càng khiến hình ảnh ông phủ thêm lớp sương huyền thoại.", "start_token": 4267, "end_token": 4282 }, { "index": 393, "start": 1361.58, "end": 1365.46, "text": "Một con người làm rung chuyển lục địa, cuối cùng lại biến mất vào lòng thảo nguyên,", "start_token": 4283, "end_token": 4299 }, { "index": 394, "start": 1365.72, "end": 1368.2, "text": "như thể gió đã lấy lại đứa con dữ dội nhất của mình.", "start_token": 4300, "end_token": 4312 }, { "index": 395, "start": 1369.32, "end": 1371.88, "text": "Trước khi chết, ông đã sắp đặt việc kế vị.", "start_token": 4313, "end_token": 4322 }, { "index": 396, "start": 1373.16, "end": 1376.28, "text": "Người con thứ ba, Ögedei, được chọn làm đại hãn kế tiếp.", "start_token": 4323, "end_token": 4334 }, { "index": 397, "start": 1377.6, "end": 1381.5, "text": "Đây là quyết định quan trọng, vì đế chế Mông Cổ sau Thành Cát Tư Hãn không tan", "start_token": 4335, "end_token": 4352 }, { "index": 398, "start": 1381.57, "end": 1382.27, "text": "rã ngay.", "start_token": 4353, "end_token": 4354 }, { "index": 399, "start": 1383.06, "end": 1385.46, "text": "Trái lại, dưới thời các con và cháu ông,", "start_token": 4355, "end_token": 4363 }, { "index": 400, "start": 1385.56, "end": 1387.72, "text": "nó tiếp tục mở rộng.", "start_token": 4364, "end_token": 4368 }, { "index": 401, "start": 1387.95, "end": 1389.66, "text": "Ögedei hoàn tất việc tiêu diệt nhà Kim.", "start_token": 4369, "end_token": 4376 }, { "index": 402, "start": 1390.42, "end": 1395.3, "text": "Quân Mông Cổ tiến vào Đông Âu, đánh bại nhiều vương quốc và công quốc.", "start_token": 4377, "end_token": 4391 }, { "index": 403, "start": 1395.54, "end": 1396.98, "text": "Họ lập nên các hãn quốc rộng lớn:", "start_token": 4392, "end_token": 4399 }, { "index": 404, "start": 1398.29, "end": 1401.76, "text": "Kim Trướng ở phía tây bắc, Sát Hợp Đài ở Trung Á,", "start_token": 4400, "end_token": 4411 }, { "index": 405, "start": 1402.06, "end": 1407.04, "text": "Y Nhi ở Ba Tư, và về sau nhà Nguyên ở Trung Hoa dưới thời Hốt Tất Liệt.", "start_token": 4412, "end_token": 4429 }, { "index": 406, "start": 1407.3, "end": 1411.62, "text": "Đế chế mà Thành Cát Tư Hãn dựng nền trở thành mạng lưới quyền lực nối từ Thái Bình", "start_token": 4430, "end_token": 4448 }, { "index": 407, "start": 1411.62, "end": 1414.08, "text": "Dương đến gần châu Âu.", "start_token": 4449, "end_token": 4453 }, { "index": 408, "start": 1414.61, "end": 1418.5, "text": "Bóng vó ngựa còn in trên lục địa", "start_token": 4454, "end_token": 4461 }, { "index": 409, "start": 1418.82, "end": 1421.48, "text": "Nếu hỏi Thành Cát Tư Hãn là anh hùng hay bạo chúa,", "start_token": 4462, "end_token": 4473 }, { "index": 410, "start": 1421.76, "end": 1424.82, "text": "câu trả lời phụ thuộc vào nơi ta đứng trong lịch sử.", "start_token": 4474, "end_token": 4485 }, { "index": 411, "start": 1425.12, "end": 1427.36, "text": "Với một đứa trẻ Mông Cổ nghe chuyện bên bếp lửa,", "start_token": 4486, "end_token": 4496 }, { "index": 412, "start": 1427.58, "end": 1431.28, "text": "ông có thể là người đã biến những bộ lạc rời rạc thành một dân tộc kiêu hãnh.", "start_token": 4497, "end_token": 4514 }, { "index": 413, "start": 1432.3, "end": 1434.32, "text": "Ông là người đặt luật trên thảo nguyên,", "start_token": 4515, "end_token": 4522 }, { "index": 414, "start": 1434.52, "end": 1437.38, "text": "mở đường cho thương mại, nâng người tài từ tầng lớp thấp,", "start_token": 4523, "end_token": 4534 }, { "index": 415, "start": 1437.68, "end": 1439.4, "text": "và khiến thế giới phải biết đến tên Mông Cổ.", "start_token": 4535, "end_token": 4544 }, { "index": 416, "start": 1440.62, "end": 1442.94, "text": "Với hậu duệ của những thành phố bị tàn phá ở Trung Á,", "start_token": 4545, "end_token": 4557 }, { "index": 417, "start": 1443.5, "end": 1447.86, "text": "Ba Tư hay miền bắc Trung Quốc, ông có thể là ký ức của tro bụi.", "start_token": 4558, "end_token": 4573 }, { "index": 418, "start": 1448.12, "end": 1452.3, "text": "Những chiến dịch của ông và người kế tục gây ra cái chết của vô số người,", "start_token": 4574, "end_token": 4590 }, { "index": 419, "start": 1452.56, "end": 1456.6, "text": "phá vỡ nhiều trung tâm văn hóa, làm thay đổi cấu trúc dân cư và quyền lực trên", "start_token": 4591, "end_token": 4608 }, { "index": 420, "start": 1456.6, "end": 1457.34, "text": "phạm vi khổng lồ.", "start_token": 4609, "end_token": 4612 }, { "index": 421, "start": 1458.46, "end": 1460.5, "text": "Lịch sử không cần biến ông thành thánh nhân,", "start_token": 4613, "end_token": 4621 }, { "index": 422, "start": 1460.84, "end": 1463.94, "text": "cũng không nên biến ông thành quái vật đơn giản.", "start_token": 4622, "end_token": 4631 }, { "index": 423, "start": 1464.18, "end": 1467.06, "text": "Thành Cát Tư Hãn là sản phẩm của thảo nguyên khắc nghiệt,", "start_token": 4632, "end_token": 4643 }, { "index": 424, "start": 1467.3, "end": 1470.7, "text": "nhưng ông cũng vượt lên khỏi môi trường ấy bằng tầm nhìn tổ chức hiếm có.", "start_token": 4644, "end_token": 4659 }, { "index": 425, "start": 1471.2, "end": 1472.94, "text": "Ông tàn bạo, nhưng không hỗn loạn.", "start_token": 4660, "end_token": 4666 }, { "index": 426, "start": 1473.46, "end": 1476.3, "text": "Ông phá hủy, nhưng cũng xây dựng.", "start_token": 4667, "end_token": 4673 }, { "index": 427, "start": 1476.5, "end": 1480.3, "text": "Ông gieo sợ hãi, nhưng cũng tạo ra những con đường kết nối Đông Tây trong thời", "start_token": 4674, "end_token": 4690 }, { "index": 428, "start": 1480.3, "end": 1483.96, "text": "kỳ về sau thường được gọi là Pax Mongolica — hòa bình Mông Cổ,", "start_token": 4691, "end_token": 4703 }, { "index": 429, "start": 1484.22, "end": 1486.66, "text": "dù thứ hòa bình ấy được đặt trên nền chinh phục.", "start_token": 4704, "end_token": 4714 }, { "index": 430, "start": 1487.34, "end": 1490.8, "text": "Điều đáng sợ nhất ở Thành Cát Tư Hãn không chỉ là ông thắng trận.", "start_token": 4715, "end_token": 4729 }, { "index": 431, "start": 1491.22, "end": 1493.0, "text": "Nhiều người thắng trận rồi biến mất.", "start_token": 4730, "end_token": 4736 }, { "index": 432, "start": 1494.62, "end": 1499.16, "text": "Điều đáng sợ là ông hiểu cách biến chiến thắng thành hệ thống.", "start_token": 4737, "end_token": 4749 }, { "index": 433, "start": 1499.34, "end": 1501.7, "text": "Ông hiểu con người cần phần thưởng, cần nỗi sợ,", "start_token": 4750, "end_token": 4759 }, { "index": 434, "start": 1501.88, "end": 1506.04, "text": "cần luật, cần niềm tin rằng mình thuộc về một điều lớn hơn.", "start_token": 4760, "end_token": 4772 }, { "index": 435, "start": 1506.46, "end": 1509.22, "text": "Ông hiểu tốc độ có thể đánh bại thành trì.", "start_token": 4773, "end_token": 4782 }, { "index": 436, "start": 1509.82, "end": 1513.2, "text": "Ông hiểu thông tin có thể mở đường cho vó ngựa.", "start_token": 4783, "end_token": 4793 }, { "index": 437, "start": 1513.2, "end": 1516.18, "text": "Ông hiểu rằng một đế chế không sinh ra từ một trận đánh,", "start_token": 4794, "end_token": 4806 }, { "index": 438, "start": 1516.32, "end": 1520.187, "text": "mà từ khả năng khiến hàng vạn người cùng di chuyển theo một ý chí.", "start_token": 4807, "end_token": 4821 }, { "index": 439, "start": 1520.473, "end": 1523.0, "text": "Từ đứa trẻ bị bỏ rơi sau cái chết của cha,", "start_token": 4822, "end_token": 4832 }, { "index": 440, "start": 1523.58, "end": 1526.1, "text": "Temüjin đã bước qua đói khát, nhục nhã,", "start_token": 4833, "end_token": 4840 }, { "index": 441, "start": 1526.3, "end": 1530.8, "text": "tù đày, phản bội và chiến tranh để trở thành Thành Cát Tư Hãn.", "start_token": 4841, "end_token": 4854 }, { "index": 442, "start": 1531.32, "end": 1533.84, "text": "Đời ông giống như thảo nguyên nơi ông sinh ra:", "start_token": 4855, "end_token": 4864 }, { "index": 443, "start": 1534.62, "end": 1537.26, "text": "rộng lớn, dữ dội, đẹp theo một cách lạnh lùng,", "start_token": 4865, "end_token": 4874 }, { "index": 444, "start": 1537.26, "end": 1539.96, "text": "và không bao giờ hoàn toàn yên ổn.", "start_token": 4875, "end_token": 4882 }, { "index": 445, "start": 1539.96, "end": 1544.18, "text": "Ngày nay, khi nhắc đến ông, người ta vẫn thấy hiện lên hình ảnh một đoàn kỵ binh", "start_token": 4883, "end_token": 4900 }, { "index": 446, "start": 1544.18, "end": 1546.64, "text": "lao qua chân trời, bụi cuộn sau vó ngựa,", "start_token": 4901, "end_token": 4909 }, { "index": 447, "start": 1546.76, "end": 1550.52, "text": "cờ phấp phới trong gió, và ở trung tâm cơn bão ấy là một người đàn ông hiểu rõ", "start_token": 4910, "end_token": 4928 }, { "index": 448, "start": 1550.52, "end": 1554.34, "text": "hơn ai hết rằng quyền lực không dành cho kẻ chỉ biết thừa kế nó.", "start_token": 4929, "end_token": 4943 }, { "index": 449, "start": 1555.54, "end": 1557.72, "text": "Quyền lực thuộc về kẻ có thể giành lấy,", "start_token": 4944, "end_token": 4952 }, { "index": 450, "start": 1557.92, "end": 1561.56, "text": "giữ lấy, tổ chức nó — và khiến cả thế giới phải nhớ tên mình.", "start_token": 4953, "end_token": 4966 }, { "index": 451, "start": 1561.98, "end": 1565.06, "text": "Thành Cát Tư Hãn đã làm được điều đó.", "start_token": 4967, "end_token": 4975 }, { "index": 452, "start": 1565.88, "end": 1568.26, "text": "Không phải bằng một cung điện.", "start_token": 4976, "end_token": 4981 }, { "index": 453, "start": 1568.26, "end": 1571.06, "text": "Không phải bằng một ngai vàng cố định.", "start_token": 4982, "end_token": 4989 }, { "index": 454, "start": 1572.82, "end": 1575.04, "text": "Mà bằng thảo nguyên, vó ngựa, luật sắt,", "start_token": 4990, "end_token": 4997 }, { "index": 455, "start": 1575.32, "end": 1578.14, "text": "máu lửa, và một ý chí không chịu bị bỏ rơi lần thứ hai.", "start_token": 4998, "end_token": 5011 } ] }