Hào khí đông a
Để hiểu Phạm Ngũ Lão, phải hiểu hào khí Đông A của thời Trần.
Chữ “Trần” trong lối chiết tự được đọc thành “Đông A”. Hào khí Đông A là tinh thần
của một triều đại vừa có kỷ luật quân sự,
vừa có ý chí độc lập mãnh liệt, vừa biết đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích
riêng của từng dòng họ, từng phe nhóm.
Trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông,
triều Trần có những khoảnh khắc rất đáng nhớ.
Hội nghị Bình Than bàn kế chống giặc.
Hội nghị Diên Hồng hỏi ý các bô lão nên hòa hay nên đánh,
và tiếng “đánh” vang lên như lời thề của cả dân tộc.
Hưng Đạo Vương viết Hịch tướng sĩ, đánh vào danh dự,
lòng trung nghĩa và nỗi nhục mất nước của quân sĩ.
Những sự kiện ấy không chỉ là nghi lễ chính trị.
Chúng tạo nên tinh thần chung cho cả nước:
vua tôi cùng lòng, tướng sĩ cùng chí, dân chúng cùng chịu gian khổ để giữ lấy non
sông.
Phạm Ngũ Lão sống và chiến đấu trong bầu không khí ấy.
Ông không chỉ là người cầm giáo nơi trận mạc.
Ông còn là người mang trong mình lý tưởng của cả một thế hệ:
làm trai sinh ra trong trời đất thì phải trả nợ núi sông.
Tinh thần ấy được thể hiện rõ trong bài thơ “Thuật hoài” nổi tiếng thường được
gắn với ông:
Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu, Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu.
Nam nhi vị liễu công danh trái, Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.
Nghĩa là:
cầm ngang ngọn giáo giữ non sông đã mấy thu;
ba quân như hổ báo, khí thế nuốt trôi sao Ngưu;
làm trai chưa trả xong nợ công danh;
luống thẹn khi nghe người đời kể chuyện Vũ hầu.
Bài thơ chỉ bốn câu, nhưng mở ra cả một chân trời tinh thần.
Ở đó có người võ tướng cầm giáo giữa đất nước,
có ba quân hừng hực khí thế, có nỗi thẹn của kẻ sĩ trước tấm gương Gia Cát Lượng.
Đó không phải nỗi thẹn nhỏ bé.
Đó là nỗi thẹn của người có chí lớn, luôn cảm thấy mình còn phải làm nhiều hơn
nữa cho đất nước.
Với Phạm Ngũ Lão, công danh không phải là chức tước để khoe khoang.
Công danh là món nợ với non sông.