Công danh là món nợ với non sông.
Những ngày đen tối năm 1285
Khi quân Nguyên tràn vào Đại Việt năm 1285,
tình hình ban đầu vô cùng nguy hiểm.
Thế giặc mạnh, quân số đông, nhiều mũi tiến công phối hợp.
Thoát Hoan từ phía Bắc đánh xuống.
Toa Đô từ phía Nam đánh lên sau khi tiến qua Chiêm Thành.
Đại Việt bị kẹp giữa hai gọng quân.
Triều đình nhà Trần phải rút khỏi Thăng Long,
thực hiện kế sách tránh chỗ mạnh, bảo toàn lực lượng,
chờ thời cơ phản công.
Đối với người dân, những ngày ấy chắc hẳn là những ngày đầy lo lắng.
Kinh thành bỏ trống.
Vua tôi rút lui.
Quân giặc vào Thăng Long.
Tin tức thất thủ lan đi.
Nhưng đằng sau sự rút lui ấy không phải là đầu hàng.
Đó là chiến lược của Trần Quốc Tuấn và triều đình nhà Trần:
lấy không gian đổi thời gian, làm cho quân địch mệt mỏi,
kéo dài đường tiếp tế, rồi đánh vào lúc chúng suy yếu.
Phạm Ngũ Lão là một trong những tướng lĩnh tham gia vào quá trình ấy.
Sử sách không ghi lại từng chi tiết nhỏ về mọi trận ông chỉ huy,
nhưng tên tuổi ông gắn với những chiến công quan trọng trong cả hai cuộc kháng
chiến năm 1285 và 1288.
Ông thuộc nhóm võ tướng được Hưng Đạo Vương tin dùng,
và điều đó tự nó đã nói lên tài năng của ông.
Trong chiến tranh, có những người nổi bật bằng một trận đánh duy nhất.
Nhưng cũng có những người nổi bật bằng sự bền bỉ,
bằng việc luôn có mặt ở những nơi hiểm yếu,
luôn hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Phạm Ngũ Lão thuộc kiểu thứ hai:
chắc chắn, gan dạ, kỷ luật và đáng tin.
Khi quân Nguyên tưởng rằng Đại Việt đã suy sụp,
thì chính là lúc thế trận kháng chiến bắt đầu chuyển mình.
Phản công
Mùa hè năm 1285, quân Trần mở cuộc phản công lớn.
Những trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết vang lên như tiếng trống lật ngược cục
diện.
Trần Nhật Duật lập công ở Hàm Tử.
Trần Quang Khải góp công lớn ở Chương Dương.
Toa Đô bị đánh bại và tử trận ở Tây Kết.
Quân Nguyên từ thế chủ động tiến công rơi vào thế bị động tháo chạy.
Trong toàn bộ cục diện ấy, các cánh quân Trần phải phối hợp chặt chẽ,
vừa đánh trên sông, vừa đánh trên bộ, vừa truy kích,
vừa chặn đường rút.
Phạm Ngũ Lão là một trong những tướng lĩnh tham gia vào các hoạt động quân sự ấy,
góp phần vào thắng lợi chung.
Có thể hình dung chiến trường Đại Việt những ngày phản công:
sông nước đỏ ánh lửa, thuyền chiến lao đi trong tiếng trống,
quân sĩ từ những vùng quê từng bị giặc giày xéo nay vùng lên đánh trả.
Những đạo quân Nguyên từng kiêu hãnh bỗng lâm vào cảnh thiếu lương,
mệt mỏi, bị phục kích, bị truy đuổi không ngừng.
Chiến thắng năm 1285 không đến từ một phép màu.
Nó đến từ sự chuẩn bị, từ ý chí chịu đựng,
từ chiến lược đúng đắn và từ máu của rất nhiều người.
Trong đó có những tướng lĩnh như Phạm Ngũ Lão,
những người không chỉ cầm quân đánh trận mà còn giữ vững tinh thần cho quân sĩ
trong những giờ phút hiểm nghèo.
Cuối cùng, quân Nguyên thất bại.
Thoát Hoan phải chui vào ống đồng để quân lính kéo chạy về nước,
một hình ảnh được sử cũ ghi lại như biểu tượng của sự nhục nhã.
Đại Việt đứng vững.
Nhưng nhà Nguyên chưa từ bỏ tham vọng.