Nhưng nhà Nguyên chưa từ bỏ tham vọng.
Trước cơn bão lần thứ ba
Sau thất bại năm 1285, Hốt Tất Liệt không cam lòng.
Nhà Nguyên chuẩn bị một cuộc xâm lược mới,
lớn và kỹ hơn.
Năm 1287, quân Nguyên lại kéo sang Đại Việt.
Lần này, họ chú trọng cả đường bộ lẫn đường thủy,
đặc biệt có đoàn thuyền lương để nuôi quân lâu dài.
Nhà Trần hiểu rằng nếu để quân Nguyên có đủ lương thực,
chúng có thể đóng lâu, đánh lâu, gây nguy hiểm lớn hơn.
Vì vậy, việc đánh vào hậu cần của giặc trở thành nhiệm vụ then chốt.
Trần Khánh Dư lập công lớn khi đánh đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ ở Vân Đồn.
Đòn đánh ấy khiến quân Nguyên rơi vào cảnh thiếu lương.
Một đạo quân dù mạnh đến đâu, nếu đói, mệt và bị cô lập,
cũng sẽ mất dần sức chiến đấu.
Trong thế trận ấy, Phạm Ngũ Lão tiếp tục là một tướng quan trọng của triều Trần.
Ông được giao chỉ huy quân, tham gia đánh chặn,
truy kích, giữ các vị trí trọng yếu.
Sử liệu cho biết ông lập nhiều chiến công trong kháng chiến chống Nguyên,
được triều đình trọng thưởng và thăng chức.
Cuộc chiến năm 1288 đi đến đỉnh cao ở sông Bạch Đằng.
Bạch đằng — dòng sông của số phận
Bạch Đằng không phải lần đầu đi vào lịch sử.
Năm 938, Ngô Quyền từng đánh tan quân Nam Hán trên dòng sông này,
mở ra thời kỳ độc lập lâu dài cho dân tộc.
Năm 981, Lê Hoàn cũng từng đánh giặc phương Bắc trên vùng sông nước ấy.
Đến thời Trần, Bạch Đằng một lần nữa trở thành nơi quyết định số phận của một cuộc
xâm lăng.
Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn cho bố trí trận địa cọc ngầm trên sông,
lợi dụng thủy triều và địa hình.
Khi Ô Mã Nhi dẫn thủy quân Nguyên rút lui,
quân Trần nhử địch vào trận địa.
Nước triều xuống, thuyền giặc mắc cọc, rối loạn.
Quân Trần từ nhiều phía đánh ra.
Lửa cháy, tiếng quân reo, thuyền giặc vỡ nát trên dòng nước.
Ô Mã Nhi bị bắt.
Thủy quân Nguyên tan rã.
Cùng lúc đó, các cánh quân bộ cũng bị truy kích.
Cuộc xâm lược lần thứ ba thất bại hoàn toàn.
Trong chiến thắng chung ấy, Phạm Ngũ Lão là một trong những danh tướng góp công.
Dù sử sách không đặt ông ở vị trí người chỉ huy tối cao trận Bạch Đằng,
vai trò của ông trong toàn bộ cuộc kháng chiến là rất đáng kể.
Ông thuộc thế hệ tướng lĩnh đã làm nên mạng lưới sức mạnh quân sự thời Trần,
nơi mỗi người giữ một mũi, một cánh, một nhiệm vụ,
để cuối cùng hợp thành chiến thắng.
Đó cũng là điểm đặc biệt của lịch sử chống Nguyên thời Trần:
không chỉ có một thiên tài đơn độc.
Có Hưng Đạo Vương là linh hồn chiến lược,
nhưng xung quanh ông là cả một thế hệ tướng sĩ tài năng.
Phạm Ngũ Lão là một trong những gương mặt sáng nhất của thế hệ ấy.