Phạm Ngũ Lão là một trong những gương mặt sáng nhất của thế hệ ấy.
Sau chiến tranh
Sau ba lần đánh bại Nguyên Mông, Đại Việt bước vào thời kỳ khôi phục và củng cố.
Với Phạm Ngũ Lão, chiến tranh chống Nguyên không phải là điểm kết thúc sự nghiệp.
Ông tiếp tục phục vụ triều Trần qua nhiều đời vua,
được giao nhiều chức vụ quân sự quan trọng.
Ông nhiều lần cầm quân đi đánh dẹp ở biên giới,
đặc biệt là trong các cuộc giao tranh với Ai Lao và Chiêm Thành theo bối cảnh chính
trị thời đó.
Sử cũ ghi nhận ông là người có công lớn,
được phong tới chức Điện súy thượng tướng quân.
Đây là chức vụ cao trong quân đội triều Trần,
cho thấy sự tin cậy đặc biệt của triều đình đối với ông.
Điều đáng chú ý là Phạm Ngũ Lão không xuất thân từ tôn thất nhà Trần.
Trong một triều đại mà quý tộc hoàng tộc giữ vai trò rất lớn,
việc một người xuất thân bình dân như ông vươn lên hàng đại tướng là điều đặc biệt.
Nó chứng minh tài năng và công lao của ông lớn đến mức vượt qua ranh giới xuất
thân.
Ông không chỉ giỏi đánh trận.
Ông còn có phẩm chất của một võ tướng Nho học:
trọng danh dự, có chí hướng, biết tự răn mình,
biết lấy gương người xưa để soi vào bản thân.
Bài thơ “Thuật hoài” còn lại là bằng chứng quý giá cho nội tâm ấy.
Một võ tướng có thể thắng trận nhờ sức mạnh.
Nhưng để sống lâu trong ký ức văn hóa dân tộc,
người ấy cần có thêm chiều sâu tinh thần.
Phạm Ngũ Lão có cả hai.
Mối duyên với hưng đạo vương
Không thể kể về Phạm Ngũ Lão mà không nhắc đến Trần Quốc Tuấn.
Hưng Đạo Vương là người phát hiện, trọng dụng và dìu dắt Phạm Ngũ Lão.
Từ chàng trai đan sọt ở Phù Ủng, ông bước vào hàng ngũ tướng lĩnh triều Trần,
một phần nhờ con mắt nhìn người của Trần Quốc Tuấn.
Theo một số ghi chép và truyền thống, Phạm Ngũ Lão còn trở thành con rể của Hưng
Đạo Vương khi lấy quận chúa Anh Nguyên.
Chi tiết này thường được nhắc đến trong các tài liệu lịch sử và giai thoại,
cho thấy mối quan hệ gắn bó giữa ông với gia đình Trần Quốc Tuấn.
Nhưng điều quan trọng hơn hôn nhân hay địa vị là sự tin cậy nơi chiến trường.
Hưng Đạo Vương vốn nổi tiếng nghiêm khắc trong việc dùng người.
Ông không thể giao việc lớn cho kẻ bất tài.
Việc Phạm Ngũ Lão được trọng dụng chứng tỏ ông đã chứng minh năng lực bằng hành
động.
Ta có thể hình dung giữa Hưng Đạo Vương và Phạm Ngũ Lão là mối quan hệ của người
thầy lớn và người học trò lớn.
Một người có tầm chiến lược bao quát non sông.
Một người có dũng khí và tài cầm quân để thực hiện những mệnh lệnh hiểm yếu.
Họ gặp nhau trong thời đại mà đất nước cần những con người như vậy.
Nếu không có Trần Quốc Tuấn, có thể tài năng Phạm Ngũ Lão sẽ không được đưa ra
đúng lúc.
Nếu không có những người như Phạm Ngũ Lão,
chiến lược của Trần Quốc Tuấn cũng khó biến thành sức mạnh cụ thể trên chiến trường.
Lịch sử đôi khi được tạo nên từ những cuộc gặp gỡ như thế.