Lịch sử đôi khi được tạo nên từ những cuộc gặp gỡ như thế.
Bài thơ của người cầm giáo
Trong đời Phạm Ngũ Lão, bài thơ “Thuật hoài” có vị trí đặc biệt.
Nhiều danh tướng được nhớ qua chiến công,
nhưng không phải ai cũng để lại một áng thơ có sức sống lâu dài như vậy.
Thuật hoài” không dài, không cầu kỳ, nhưng nó cô đọng tinh thần của cả một thế
hệ.
Câu mở đầu “Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu” dựng lên hình ảnh người tráng sĩ cầm
ngang ngọn giáo gìn giữ non sông suốt mấy thu.
Đó không phải tư thế của người đi tìm vinh hoa.
Đó là tư thế của người đứng canh đất nước.
Câu thứ hai “Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu” mở rộng từ một người sang cả quân đội.
Ba quân như hổ báo, khí thế mạnh đến mức nuốt sao Ngưu.
Hình ảnh ấy phóng đại theo bút pháp cổ điển,
nhưng rất đúng với tinh thần quân Trần trong những năm chống Nguyên:
ít hơn nhưng không sợ, nhỏ hơn nhưng không chịu khuất.
Hai câu cuối lại bất ngờ chuyển vào nội tâm.
Người anh hùng không khoe công, mà nói mình còn thẹn vì chưa trả xong nợ công danh.
Ông thẹn khi nghe chuyện Vũ hầu Gia Cát Lượng,
biểu tượng của lòng tận tụy và tài trí trong văn hóa phương Đông.
Chính nỗi thẹn ấy làm bài thơ lớn.
Vì nó cho thấy Phạm Ngũ Lão không tự mãn.
Dù đã cầm giáo giữ nước, dù đã đứng trong hàng danh tướng,
ông vẫn thấy mình còn phải vươn tới một chuẩn mực cao hơn.
Người bình thường thẹn vì thua kém danh lợi.
Người có chí lớn thẹn vì chưa làm đủ cho đời.
Danh tướng không kiêu
Một điểm khiến Phạm Ngũ Lão được kính trọng là sự bền bỉ và khiêm nhường trong
hình ảnh lịch sử.
Ông không phải kiểu nhân vật xuất hiện với những cuộc tranh quyền đoạt vị.
Ông cũng không được nhớ đến như người dùng công lao để lấn át triều đình.
Trong ký ức dân gian và sử sách, ông chủ yếu hiện lên như một võ tướng tận trung,
đánh giặc, giữ nước, phụng sự triều Trần qua nhiều năm.
Điều ấy rất đáng quý.
Bởi sau chiến tranh, nhiều người có công dễ sinh kiêu ngạo.
Nhưng Phạm Ngũ Lão vẫn được nhắc đến với hình ảnh của người cầm giáo,
người trả nợ công danh, người học trò của Hưng Đạo Vương,
người con của làng Phù Ủng.
Ông mất năm 1320, thọ khoảng sáu mươi lăm tuổi.
Cuộc đời ông kéo dài qua giai đoạn rực rỡ nhất của triều Trần,
từ những năm kháng chiến dữ dội đến thời kỳ đất nước tạm yên.
Khi ông qua đời, triều đình thương tiếc,
nhân dân ghi nhớ.
Ngày nay, ở nhiều nơi có đền thờ, đường phố,
trường học mang tên Phạm Ngũ Lão.
Nhưng có lẽ tượng đài bền nhất của ông không nằm ở đá hay đồng.
Nó nằm trong câu chuyện người đan sọt giữa đường,
trong bài thơ “Thuật hoài”, và trong hình ảnh một người dân thường có thể trở thành
đại tướng khi có chí lớn và gặp đúng thời đại.