MỘT NGƯỜI THẦY SINH RA BÊN DÒNG SÔNG TÔ
Trong lịch sử Việt Nam, có những con người bước vào sử sách bằng chiến công,
bằng gươm giáo, bằng tiếng trống trận dội vang qua nhiều thế kỷ.
Nhưng cũng có những người không cầm quân ra trận,
không dựng cờ nơi biên ải, không để lại sau lưng những chiến thuyền cháy rực hay
những chiến trường ngổn ngang xác giặc.
Họ đi vào lịch sử bằng một cách lặng lẽ hơn,
nhưng bền lâu hơn:
bằng nhân cách.
Chu Văn An là một con người như thế.
Ông sinh năm 1292, tên thật là Chu An, tự là Linh Triệt,
hiệu là Tiều Ẩn.
Quê ông ở làng Văn Thôn, xã Quang Liệt,
huyện Thanh Đàm, nay thuộc vùng Thanh Trì,
Hà Nội.
Đó là vùng đất ven kinh thành Thăng Long,
nơi sông nước, ruộng đồng, làng mạc và hơi thở của kinh đô hòa vào nhau trong đời
sống thường ngày.
Khi Chu Văn An cất tiếng khóc chào đời,
nhà Trần vẫn còn sống trong dư âm rực rỡ của những chiến thắng chống quân Nguyên
Mông.
Dưới thời Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông,
đất nước vừa trải qua những năm tháng oanh liệt.
Hào khí Đông A vẫn còn vang vọng trong lòng người.
Những cái tên như Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải,
Trần Nhật Duật vẫn là niềm tự hào lớn lao của cả dân tộc.
Nhưng lịch sử không bao giờ đứng yên.
Sau những chiến thắng huy hoàng, một triều đại nếu không giữ được kỷ cương,
nếu vua quan dần quên đi nỗi khổ của dân,
nếu sự xa hoa và quyền lực làm mờ mắt con người,
thì ánh sáng thịnh trị cũng có thể phai dần.
Chu Văn An lớn lên trong một thời đại như vậy:
bên ngoài là hào quang còn sót lại của nhà Trần,
bên trong đã bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu suy thoái.
Từ thuở nhỏ, ông nổi tiếng là người thông minh,
ham học, cứng cỏi và nghiêm túc.
Sử sách không ghi lại thật nhiều chi tiết về tuổi thơ của ông,
nhưng qua những gì hậu thế biết được, có thể hình dung đó là một cậu bé không thích
ồn ào danh lợi, không ham chơi bời phóng túng,
mà sớm tìm thấy niềm vui trong sách vở,
đạo lý và việc học làm người.
Ở thời ấy, con đường khoa cử là con đường lớn để người có học bước vào quan trường.
Bao người dùi mài kinh sử, mong một ngày đỗ đạt,
được làm quan, được hiển danh với gia tộc,
được ghi tên nơi bảng vàng.
Chu Văn An cũng học rất giỏi.
Nhưng điều đặc biệt là ông không xem việc học chỉ để tìm chức tước.
Với ông, học trước hết là để sửa mình.
Học để hiểu đạo làm người.
Học để biết điều phải trái.
Học để giữ cho lòng mình không bị cuốn đi bởi lợi danh.
Chính từ gốc rễ ấy, về sau, cả đời ông đã trở thành một bài học lớn cho những người
cầm bút, cầm quyền và cầm vận mệnh đất nước.