Tuổi trẻ của ông rực cháy, nhưng ngọn lửa ấy cháy vì đất nước.
NHỮNG DÒNG SỬ NGẮN VÀ MỘT CUỘC ĐỜI DÀI TRONG KÝ ỨC
Một điều khiến câu chuyện Trần Quốc Toản vừa hấp dẫn vừa cần thận trọng là sử liệu
về ông không nhiều.
Đại Việt sử ký toàn thư có ghi về việc ông còn nhỏ tuổi không được dự hội nghị
Bình Than, tức giận bóp nát quả cam;
sau đó tự họp gia thuộc, sắm sửa vũ khí,
dựng cờ đề sáu chữ;
rồi đem quân đánh giặc.
Sử cũng ghi ông mất trong cuộc chiến chống quân Nguyên.
Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể như ông sinh năm nào,
mất chính xác ở trận nào, lúc mất bao nhiêu tuổi,
diễn biến từng trận đánh ra sao, hiện không được ghi chép đầy đủ và thống nhất
trong chính sử.
Vì vậy, khi kể về Trần Quốc Toản, điều quan trọng là không biến lòng kính phục
thành sự bịa đặt.
Ta có thể dựng lại không khí lịch sử, có thể làm sống động bối cảnh,
có thể miêu tả tinh thần, nhưng không nên tự ý gán cho ông những trận đánh,
lời nói hay chi tiết không có căn cứ chắc chắn.
Chính sự ít ỏi của sử liệu lại làm hình ảnh Trần Quốc Toản trở nên đặc biệt.
Ông giống như một ánh chớp trong cơn bão lịch sử.
Ánh chớp ấy không kéo dài, nhưng đủ sáng để người đời sau nhớ mãi.
Một thiếu niên không được dự bàn việc nước.
Một quả cam bị bóp nát.
Một lá cờ thêu sáu chữ.
Một đội quân tự dựng.
Một đời người ngắn ngủi giữa cuộc chiến lớn.
Chỉ từng ấy thôi cũng đủ tạo nên một biểu tượng.
Bởi lịch sử không phải lúc nào cũng cần ghi lại mọi chi tiết để một con người trở
nên bất tử.
Đôi khi, chỉ một hành động đúng lúc, một lựa chọn đúng trước vận mệnh dân tộc,
cũng đủ làm tên tuổi người ấy vượt qua hàng trăm năm.
Trần Quốc Toản đã đi vào lịch sử bằng cách đó.
SỰ HY SINH CỦA MỘT VỊ HẦU TRẺ
Trần Quốc Toản mất khi còn rất trẻ, trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên.
Chính sử ghi ngắn gọn về cái chết của ông,
không kể nhiều chi tiết.
Nhưng sự ngắn gọn ấy lại khiến người đời sau càng cảm thấy bùi ngùi.
Một người trẻ vừa mới bước vào đời, lẽ ra có thể hưởng vinh hoa của một tông thất
nhà Trần, có thể sống trong nhung lụa, học hành,
cưỡi ngựa, dự tiệc, chờ đến tuổi trưởng thành để nhận những chức vụ xứng đáng.
Nhưng ông đã chọn con đường khác.
Con đường ấy dẫn ra chiến trường.
Ở đó, tuổi trẻ không được che chở bởi tước vị.
Gươm giáo không vì ông là Hoài Văn hầu mà tránh đi.
Tên đạn không vì ông còn trẻ mà dừng lại.
Chiến tranh luôn khắc nghiệt, và người bước vào chiến tranh phải chấp nhận cái
giá của nó.
Trần Quốc Toản đã chấp nhận.
Ông ra đi khi đất nước vẫn đang trong cơn binh lửa.
Nhưng sự hy sinh của ông không vô nghĩa.
Nó hòa vào chiến thắng chung của quân dân Đại Việt.
Năm 1285, cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai kết thúc với thắng lợi
của nhà Trần.
Quân Nguyên bị đánh bật khỏi Đại Việt.
Những tướng giặc như Toa Đô bị tiêu diệt,
Ô Mã Nhi phải tháo chạy, Thoát Hoan phải chui vào ống đồng để quân lính khiêng
chạy về phương Bắc — chi tiết này được sử sách và truyền tụng nhắc đến như biểu
tượng cho sự thất bại nhục nhã của kẻ xâm lược.
Chiến thắng ấy là chiến thắng của cả dân tộc.
Trong chiến thắng ấy có mồ hôi, máu và tuổi xuân của Trần Quốc Toản.
Có lẽ ông không kịp nhìn thấy hết vinh quang sau cùng.
Có lẽ lá cờ sáu chữ của ông đã từng tung bay giữa khói bụi,
rồi lặng đi trong một ngày trận mạc.
Nhưng chính vì ông ra đi sớm, hình ảnh của ông càng trở nên trong trẻo.
Ông mãi mãi ở lại trong lịch sử với dáng vẻ của một người trẻ đang tiến về phía
trước.
Không già đi.
Không mỏi mệt.
Không thỏa hiệp.
Chỉ có ngọn lửa trong lòng và lá cờ thêu sáu chữ bay giữa trời Đại Việt.
LÁ CỜ CÒN BAY TRONG TÂM TRÍ NGƯỜI VIỆT
Nhiều thế kỷ đã trôi qua kể từ thời Trần.
Những bến sông xưa đã đổi dòng, những chiến trường cũ nhiều nơi trở thành làng
mạc, ruộng đồng, phố xá.
Tiếng vó ngựa Nguyên Mông đã tắt từ lâu.
Những cung điện, thuyền chiến, doanh trại của một thời cũng chỉ còn lại trong sử
sách và ký ức.
Nhưng câu chuyện về Trần Quốc Toản vẫn sống.
Trẻ em Việt Nam nhiều thế hệ đã nghe kể về cậu thiếu niên bóp nát quả cam.
Người lớn nhắc đến ông như một biểu tượng của lòng yêu nước tuổi trẻ.
Sách vở, văn chương, sân khấu, tranh ảnh đều nhiều lần tái hiện hình ảnh lá cờ
sáu chữ.
Điều đó cho thấy Trần Quốc Toản không chỉ là một nhân vật của thế kỷ XIII.
Ông là một biểu tượng vượt thời gian.
Mỗi thời đại lại có cách hiểu riêng về ông.
Trong thời chiến, người ta nhìn thấy ở ông tinh thần xung phong chống ngoại xâm.
Trong thời bình, người ta nhìn thấy ở ông trách nhiệm của tuổi trẻ với đất nước,
với cộng đồng, với những việc lớn hơn lợi ích cá nhân.
Câu chuyện của ông nhắc rằng tuổi trẻ không phải lý do để đứng ngoài.
Tuổi trẻ có thể thiếu kinh nghiệm, nhưng không được thiếu lý tưởng.
Tuổi trẻ có thể chưa được trao quyền, nhưng vẫn có thể tự rèn mình để xứng đáng
với trách nhiệm.
Tuổi trẻ có thể bị đánh giá thấp, nhưng cách trả lời tốt nhất không phải là lời
than trách, mà là hành động có ích.
Trần Quốc Toản đã trả lời bằng hành động.
Ông không ngồi đợi lịch sử gọi tên.
Ông tự bước vào lịch sử.
TUỔI TRẺ THẮP LỬA NON SÔNG
Nhìn lại cuộc đời Trần Quốc Toản, ta thấy đó là một cuộc đời ngắn,
nhưng có sức ngân vang dài.
Ông không để lại những bài văn chính luận nổi tiếng.
Không để lại những kế sách quân sự đồ sộ.
Không sống đủ lâu để trở thành một đại thần lão luyện.
Nhưng ông để lại một hình ảnh mà lịch sử không thể quên:
người thiếu niên mang nỗi đau vì chưa được dự bàn việc nước,
bóp nát quả cam trong tay, rồi dựng cờ thêu sáu chữ,
đem quân đi đánh giặc.
Hình ảnh ấy đẹp vì nó thật mạnh mẽ.
Nhưng nó cũng đẹp vì nó trong sáng.
Trần Quốc Toản không chiến đấu để giành phần hơn cho riêng mình.
Ông chiến đấu vì Đại Việt đang bị đe dọa.
Ông không dựng cờ để khoe danh.
Ông dựng cờ để nhắc mình và người theo mình về mục tiêu lớn:
phá giặc mạnh, báo đền ơn nước.
Trong lịch sử dân tộc, có những ngọn núi cao tượng trưng cho trí tuệ và bản lĩnh.
Trần Hưng Đạo là một ngọn núi như thế.
Nhưng bên cạnh những ngọn núi, lịch sử cũng cần những ngọn lửa.
Trần Quốc Toản là một ngọn lửa.
Ngọn lửa ấy bùng lên giữa lúc đất nước cần người đứng dậy.
Nó không cháy lâu như đời người tám mươi năm,
nhưng cháy đủ sáng để soi vào tâm trí hậu thế.
Mỗi khi nhắc đến ông, ta như thấy lại một buổi Bình Than căng thẳng,
một cậu thiếu niên đứng ngoài vòng bàn bạc,
đôi mắt nhìn về nơi các bậc vương hầu đang quyết định vận mệnh sơn hà.
Ta như thấy bàn tay ấy siết chặt, quả cam vỡ nát,
nước cam chảy qua kẽ tay mà người cầm không hề hay biết.
Vì trong lòng ông lúc ấy còn có một thứ lớn hơn quả cam.
Đó là đất nước.
Rồi ta thấy lá cờ sáu chữ tung lên trong gió:
PHÁ CƯỜNG ĐỊCH, BÁO HOÀNG ÂN.
Sáu chữ ấy không chỉ bay trên một chiến trường của thế kỷ XIII.
Nó còn bay qua nhiều thế hệ, bay vào bài học lịch sử,
bay vào lòng những người trẻ mỗi khi tự hỏi mình có thể làm gì cho quê hương.
Trần Quốc Toản đã không sống một đời dài.
Nhưng ông đã sống một đời đáng nhớ.
Và đôi khi, với lịch sử, điều quan trọng nhất không phải là con người sống bao
lâu.
Mà là trong khoảnh khắc đất nước cần, người ấy đã chọn đứng ở đâu.
Trần Quốc Toản đã chọn đứng về phía non sông.
Vì thế, tên ông còn được nhắc mãi.
Như tiếng gọi của tuổi trẻ.
Như lá cờ không bao giờ rơi.
Như ngọn lửa nhỏ nhưng đủ làm sáng cả một đoạn đường dài của lịch sử Việt Nam.