Mùa đông năm 1427, trong số những người tham dự
Hội thề Đông Quan sau đại thắng quân Minh do
Bộ chỉ huy nghĩa quân Lam Sơn tổ chức,
có một vị tướng mà tên tuổi và vị trí
xếp trong danh sách chỉ đứng sau Bình Định Vương
Lê Lợi.
Người đó chính là Tả tướng quốc Trần Nguyên Hãn
- vị tướng mưu lược và dũng khí, cả cuộc
đời hết lòng vì nghĩa lớn.
Trần Nguyên Hãn quê ở Sơn Đông, Lập Thạch, Vĩnh
Phúc trước đây (nay thuộc tỉnh Phú Thọ).
Ông vốn xuất thân từ dòng dõi quý tộc họ
Trần, là cháu nội của quan Tư đồ Trần Nguyên
Đán và cháu họ của Chiêu Minh Vương Trần Quang
Khải.
Sớm mồ côi cha, Trần Nguyên Hãn phải theo mẹ
rời làng quê lên sinh sống và lập nghiệp ở
trang Sơn Đông.
Xuất thân trong một dòng dõi nho học và giỏi
binh pháp nên ngay từ nhỏ Trần Nguyên Hãn đã
sớm bộc lộ tư chất thông minh.
Bước vào tuổi trưởng thành, ông đã tỏ ra là
một chàng trai trọng nghĩa, giỏi võ nghệ, am hiểu
binh pháp và đặc biệt là có chí lớn.
Khi cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại, quân
Minh xâm lược giày xéo nước ta, trăm họ lầm
than, cùng cực.
Không cam chịu cảnh đó, Trần Nguyên Hãn đã dựa
vào khu rừng Thần ở Lập Thạch để lập căn
cứ,
chiêu mộ thanh niên trai tráng trong vùng cùng đứng
lên chống quân Minh xâm lược.
Chỉ trong một thời gian ngắn, đội nghĩa binh của
Trần Nguyên Hãn đã phát triển được 5 nghìn quân.
Từ căn cứ rừng Thần, nghĩa quân do ông chỉ
huy đã đánh một số trận, trong đó có trận
tập kích đồn Tam Giang gây được tiếng vang trong
vùng.
Không dừng lại ở đó, để mưu tính việc lớn,
Trần Nguyên Hãn đã cải trang tìm đường đến gặp
Nguyễn Trãi bàn kế sách chống lại quân xâm lược
nhà Minh.
Khi biết tin Lê Lợi cũng đang chiêu tập binh
sĩ dựng cờ khởi nghĩa trên đất Lam Sơn, Trần
Nguyên Hãn đã quyết định tìm về Thanh Hóa.
Tìm được minh chủ, ông đã lập tức quay trở
về quê, đưa đạo quân của mình gia nhập nghĩa
quân Lam Sơn.
Một trang mới trong cuộc đời hoạt động của Trần
Nguyên Hãn đã được mở ra.
Cùng với Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn đã trở thành
cộng sự đắc lực của Lê Lợi, là một trong
những trụ cột của Bộ chỉ huy khởi nghĩa Lam
Sơn.
Từ đây, phần đời còn lại và sự nghiệp của
Trần Nguyên Hãn gắn bó máu thịt với chủ tướng
Lê Lợi, với nghĩa quân Lam Sơn.
Cảm kích tấm lòng vì nước, vì dân và tài
năng, đức độ của một tướng quân, Lê Lợi đã
ban cho Trần Nguyên Hãn chức Tư đồ.
Ông được mời tham dự hầu hết các hội nghị
quan trọng bàn mưu lược của bộ chỉ huy.
Năm Ất Tỵ (1425), vâng lệnh Lê Lợi, Trần Nguyên
Hãn cùng các tướng: Lê Nỗ, Lê Đa Bồ đem
1.000 quân đi đánh các thành Tân Bình và Thuận
Hóa.
Trên đường hành quân đến sông Bố Chính (Quảng Bình)
thì đụng phải đạo quân của tướng Minh là Nhậm
Năng.
Trần Nguyên Hãn đã lập mưu dùng kế mai phục,
nhử binh lực của địch vào khu vực Hà Khương
rồi bao vây tiêu diệt sạch.
Vốn là một nhà cầm quân sắc sảo, khả năng
phán đoán tình hình chính xác, biết quý trọng xương
máu của nghĩa quân,
chính vì vậy mà sau chiến thắng Hà Khương, Trần
Nguyên Hãn đã không cho phát triển tiến công tiếp
mà cấp báo về cho Lê Lợi xin thêm quân.
Sau khi được Bình Định Vương tăng viện, ông đã
chỉ huy nghĩa quân dốc sức đánh chiếm được hai
thành Tân Bình và Thuận Hóa,
thực hiện xuất sắc ý đồ mở rộng địa bàn
của Bộ chỉ huy khởi nghĩa Lam Sơn.
Tháng 9 năm Bính Ngọ (1426), Lê Lợi thân chinh
dẫn đại quân tiến ra vây hãm thành Đông Quan
- đại bản doanh của quân Minh.
Trần Nguyên Hãn cùng với Bùi Bị được Lê Lợi
tin tưởng giao chỉ huy đạo quân thủy với hơn
200 chiến thuyền từ cửa sông Hát xuôi xuống bến
Đông Bộ Đầu rồi tiến công thành Đông Quan từ
hướng Đông;
cùng với mũi tiến công từ hướng Tây của đạo
quân Đinh Lễ, mũi tiến công từ hướng Nam của
Lê Lợi hình thành thế bao vây chặt quân Minh.
Lợi dụng đêm tối, từ 3 hướng bất ngờ đánh
giáp lại, nghĩa quân đã tiêu diệt phần lớn đạo
quân của Vương Thông, thu hơn 100 chiến thuyền,
siết chặt vòng vây đối với thành Đông Quan.
Với chiến công xuất sắc trong việc tiêu diệt đạo
quân của Vương Thông, mùa thu năm 1427, Trần Nguyên
Hãn được Bình Định Vương thăng Thái úy;
đồng thời được giao chỉ huy đạo quân tiếp tục
tiến đánh thành Xương Giang (một pháo đài kiên cố
nằm ở phủ Lạng Giang bảo vệ cho Đông Quan
từ xa và bảo vệ con đường rút lui cho
quân Minh một khi Đông Quan bị thất thủ).
Với một vị trí trọng yếu nên thành Xương Giang
được xây dựng rất kiên cố và tập trung nguồn
hậu cần khá dồi dào.
Tại đây thường xuyên có khoảng 2.000 quân Minh chốt
giữ dưới quyền chỉ huy của các tướng lĩnh dày
dạn kinh nghiệm trận mạc như Lý Nhậm, Kim Dận,
Phùng Tri, Lưu Thuận...
Trước đó, vào cuối năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn
do Lê Sát và Lê Thụ chỉ huy cũng đã
tổ chức bao vây và tiến công thành lũy này
nhưng bất thành.
Quân Minh trong thành vẫn ngoan cố bám trụ, liều
chết để cố thủ chờ viện binh từ bên kia
sang.
Để hạ thành Xương Giang, Trần Nguyên Hãn đã cho
quân sĩ bí mật đào một số đường hầm ngầm
xuyên từ ngoài vào trong thành,
sau đó đưa một bộ phận vào ém sẵn trong
đó nhằm thực hiện kế sách “ngoài đánh vào, trong
đánh ra”.
Ngày mồng 8 tháng 9 năm Đinh Mùi (1427), Trần
Nguyên Hãn chỉ huy quân sĩ mở cuộc tiến công
thành Xương Giang.
Cùng một lúc bị tiến công bất ngờ từ ngoài
vào và ngay từ bên trong thành, quân Minh nhanh
chóng bị rối loạn và chống cự yếu ớt.
Với kế sách độc đáo của Trần Nguyên Hãn, cùng
với tinh thần chiến đấu quả cảm của nghĩa binh,
thành Xương Giang nhanh chóng bị hạ.
Chiếm được thành, đoán biết quân Minh thế nào cũng
không dễ dàng từ bỏ tiền đồn quân sự quan
trọng này,
Trần Nguyên Hãn đã nhắc quân sĩ không được say
sưa với vòng nguyệt quế mà phải khẩn trương bắt
tay củng cố, tu sửa hầm hào, thành lũy,
biến nơi đây thành một trận địa phòng ngự vững
chắc để sẵn sàng đánh viện.
Cùng lúc đó, để cứu nguy cho thành Đông Quan
đang bị vây hãm, vua nhà Minh đã sai Liễu
Thăng và Mộc Thạnh đem 15 vạn quân sang cứu
viện.
Quân Minh tiến vào nước ta theo hai hướng Lạng
Sơn và Hà Giang.
Thực hiện chủ trương “vây thành, diệt viện” của Lê
Lợi, Trần Nguyên Hãn đã cho tập trung lực lượng
tiêu diệt đạo quân của Liễu Thăng tiến từ hướng
Lạng Sơn vào.
Đúng như ông dự đoán, đạo quân của Liễu Thăng
hùng hổ tiến vào đã bị chặn đánh quyết liệt
ngay từ khi vượt qua Lạng Sơn.
Chúng dự định sẽ hội quân ở Xương Giang để
nghỉ ngơi lấy sức, củng cố lại binh lực trước
khi tiến vào Đông Quan.
Nhưng khi tới nơi thì thành Xương Giang đã rơi
vào tay nghĩa quân Lam Sơn.
Không còn cách nào khác, Liễu Thăng đành cho quân
hạ trại ngay giữa cánh đồng trống trải trước mặt
thành không xa.
Nhận thấy thời cơ thuận lợi đã tới, Trần Nguyên
Hãn lệnh cho quân sĩ tổ chức trận tập kích
lớn vào quân Minh.
Bị đòn phủ đầu bất ngờ, đạo quân của Liễu
Thăng nhanh chóng vỡ trận.
Thừa thắng xốc tới, dưới sự chỉ huy tài ba
của Trần Nguyên Hãn, nghĩa quân Lam Sơn nhanh chóng
làm chủ trận địa, tiêu diệt gần 5 vạn,
bắt sống hơn 3 vạn quân Minh, trong đó có
các tướng Thôi Tị và Hoàng Phúc, thu nhiều vũ
khí và chiến mã.
Trận Xương Giang - một trận đánh kinh điển về
nghệ thuật “vây thành, diệt viện” của nghĩa quân Lam
Sơn in đậm dấu ấn tài ba của Trần Nguyên
Hãn.
Cùng với chiến thắng Chi Lăng, chiến thắng Xương Giang
đã góp phần tạo ra bước ngoặt quyết định của
cuộc kháng chiến chống quân Minh.
Để giữ hòa hiếu với láng giềng, Lê Lợi đã
cho mở Hội thề Đông Quan cho quan quân nhà
Minh được rút về nước thay vì tiến hành một
cuộc tiến công tiêu diệt toàn bộ đạo quân của
Vương Thông đang bất lực,
cố thủ trong thành Đông Quan. Sau cuộc kháng chiến
chống quân Minh thắng lợi, Trần Nguyên Hãn được vinh
danh xứng đáng với hàm Tả tướng quốc và được
ban Quốc tính (họ của vua).
Nước nhà sạch bóng quân thù, Trần Nguyên Hãn cáo
quan về vui thú điền viên tại trang trại Sơn
Đông.
Tại đây, ông bắt tay cùng người dân phát triển
sản xuất, cải thiện và nâng cao đời sống.
Vốn mang trong mình dòng máu nhà binh, Trần Nguyên
Hãn chăm lo công việc củng cố quốc phòng, thâu
nạp dân binh ngày đêm vừa lo sản xuất,
vừa lo luyện tập võ nghệ, binh đao.
Có lẽ chính vì điều này và hơn nữa ông
vốn dòng dõi họ Trần nên bị một số quan
trong triều vốn có mối hiềm khích,
ghen tị từ trước tâu báo lên vua là “Trần
Nguyên Hãn có mưu đồ làm phản”.
Sau đó, ông bị triệu về kinh để hỏi tội.
Vâng lệnh vua, vào một ngày đầu hạ năm Kỷ
Dậu (1429), Trần Nguyên Hãn lên thuyền theo dòng sông
Lô xuôi về Đông Quan.
Khi thuyền ngang qua một bến sông, Trần Nguyên Hãn
ngửa mặt lên trời mà than rằng: Tôi với vua
cùng mưu cứu dân.
Nay việc nghĩa lớn đã thành, vua lại muốn giết
tôi, hoàng thiên có biết xin soi xét cho.
Nói đoạn, thuyền bị một cơn cuồng phong lật úp.
Trần Nguyên Hãn cùng đoàn tùy tùng hơn 40 người
đều bị đuối nước.
Phải 24 năm sau, đến triều Lê Nhân Tông, Trần
Nguyên Hãn mới được minh oan, được trả lại ruộng
đất, tài sản bị tịch thu trước đó.
Thời nhà Mạc cầm quyền, ông được truy tặng là
Hữu tướng quốc, Trung liệt Đại vương.
Tưởng nhớ đến một tướng quân suốt đời vì nước,
vì dân, người dân địa phương đã lập đền thờ
ông.
Dẫu rằng cho đến nay, cái chết đầy oan khuất
của Trần Nguyên Hãn vẫn chưa được tỏ tường, song
cuộc đời và sự nghiệp,
công lao của ông đối với khởi nghĩa Lam Sơn
nói riêng,
cuộc kháng chiến chống quân Minh nói chung đã được
lịch sử tạc ghi và nhân dân kính phục.