Trong lịch sử Việt Nam, có những con người không chỉ sống trong một thời đại, mà còn trở thành tiếng nói lương tri của cả một dân tộc.
Nguyễn Trãi là một con người như vậy. Ông là nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà văn hóa, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của Đại Việt thế kỷ XV.
Cuộc đời ông gắn với những biến động dữ dội nhất của đất nước: sự sụp đổ của nhà Trần, thất bại của nhà Hồ,
ách đô hộ tàn khốc của nhà Minh, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, sự ra đời của nhà Hậu Lê,
rồi cuối cùng là bi kịch Lệ Chi Viên khiến cả dòng họ ông bị tru di.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ có học vấn, từng làm quan dưới triều Hồ.
Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán, một nhân vật lớn cuối thời Trần.
Như vậy, Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn học, chính trị và học thuật sâu sắc.
Từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với nền giáo dục Nho học, với tinh thần trách nhiệm của kẻ sĩ trước vận mệnh đất nước.
Tuổi thơ của Nguyễn Trãi không phải tuổi thơ bình lặng.
Ông lớn lên trong giai đoạn nhà Trần suy yếu, quyền lực triều đình rạn nứt, xã hội biến động, lòng dân ly tán.
Trần Nguyên Đán, ông ngoại của Nguyễn Trãi, là người có tầm nhìn xa, hiểu rằng thời cuộc đang đổi thay.
Trong môi trường ấy, Nguyễn Trãi sớm hình thành tư duy chính trị và ý thức về trách nhiệm đối với quốc gia.
Năm 1400, Hồ Quý Ly thay nhà Trần lập ra nhà Hồ. Đây là một biến cố lớn.
Nhà Hồ tiến hành nhiều cải cách, nhưng chưa kịp ổn định lòng dân và củng cố đất nước thì phải đối mặt với quân Minh từ phương Bắc.
Năm 1406, nhà Minh đem quân xâm lược Đại Việt với danh nghĩa “phù Trần diệt Hồ”.
Nhưng sau khi đánh bại nhà Hồ, họ không khôi phục nhà Trần như lời hứa, mà sáp nhập Đại Việt thành quận huyện, đặt ách đô hộ trực tiếp.
Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị bắt. Nguyễn Phi Khanh, cha của Nguyễn Trãi, cũng bị giải sang Trung Quốc.
Theo truyền thuyết lịch sử, Nguyễn Trãi muốn đi theo cha để phụng dưỡng.
Nhưng Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con quay về tìm cách rửa nhục cho nước, trả thù cho nhà, chứ không nên chỉ giữ chữ hiếu nhỏ mà quên nghĩa lớn.
Dù chi tiết này có màu sắc biểu tượng, nó phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Trãi: từ một trí thức trẻ,
ông bước vào con đường gắn vận mệnh cá nhân với vận mệnh dân tộc.
Những năm sau đó là thời kỳ đen tối của Đại Việt.
Nhà Minh đổi tên nước ta thành Giao Chỉ, đặt quan lại cai trị, thu thuế nặng nề, bắt dân phu, vơ vét sản vật, đưa thợ giỏi và nhân tài về Trung Quốc.
Nhiều sách vở, văn bia, tài liệu lịch sử bị thu gom hoặc phá hủy.
Chính sách cai trị của nhà Minh không chỉ nhằm bóc lột kinh tế, mà còn muốn xóa bỏ ký ức độc lập và bản sắc văn hóa của người Việt.
Trong hoàn cảnh ấy, nhiều cuộc nổi dậy đã nổ ra. Các phong trào của nhà Hậu Trần từng gây khó khăn cho quân Minh, nhưng cuối cùng đều thất bại.
Nguyễn Trãi sống trong thời kỳ ấy, quan sát sự tàn bạo của quân đô hộ, sự đau khổ của nhân dân và sự thất bại của những nỗ lực kháng chiến rời rạc.
Ông hiểu rằng muốn thắng nhà Minh, Đại Việt cần không chỉ lòng dũng cảm, mà còn cần một đường lối đúng, một ngọn cờ chính nghĩa,
một chiến lược lâu dài và một người lãnh đạo đủ sức quy tụ nhân tâm. Người ấy xuất hiện ở Lam Sơn.
Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại vùng Lam Sơn, Thanh Hóa. Ban đầu, nghĩa quân rất yếu.
Họ thiếu lương thực, thiếu vũ khí, bị quân Minh truy đuổi liên tục, nhiều lần phải rút vào rừng núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.
Nhưng Lê Lợi có một phẩm chất quan trọng: ông biết dùng người, biết lắng nghe mưu kế và biết đặt mục tiêu giành độc lập lên trên lợi ích cá nhân.
Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và dâng Bình Ngô sách cho Lê Lợi.
Tác phẩm này hiện không còn nguyên văn, nhưng theo sử sách, đó là bản kế sách lớn nhằm đánh đuổi quân Minh.
Từ đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những bộ óc quan trọng nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Vai trò của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn không chỉ là một người viết văn hay. Ông là nhà chiến lược chính trị.
Ông hiểu rằng quân Minh mạnh về thành trì, binh lực và bộ máy cai trị, nhưng yếu ở chỗ mất lòng dân, xa lạ với đất nước bị chiếm đóng,
phải duy trì lực lượng ở một vùng đất luôn nổi dậy.
Vì vậy, muốn thắng, nghĩa quân Lam Sơn phải dựa vào nhân dân, phải làm cho cuộc chiến trở thành cuộc chiến chính nghĩa của cả dân tộc.
Tư tưởng nổi bật nhất của Nguyễn Trãi là “nhân nghĩa”. Nhưng nhân nghĩa trong tư tưởng của ông không phải lời nói đạo đức trừu tượng.
Nó gắn trực tiếp với việc yên dân, cứu dân, trừ bạo. Sau này, trong Bình Ngô đại cáo, ông viết: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”
Câu này có thể xem là linh hồn chính trị của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Nguyễn Trãi không nói đánh giặc chỉ vì phục thù, cũng không nói đánh giặc chỉ để giành ngai vàng. Ông đặt nhân dân ở trung tâm.
Nhân nghĩa là làm cho dân được yên. Quân đội chính nghĩa là quân đội đánh kẻ tàn bạo để cứu dân khỏi đau khổ.
Trong suốt cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi giúp Lê Lợi thực hiện chiến tranh tâm lý và ngoại giao rất hiệu quả. Ông viết nhiều thư dụ hàng gửi tướng Minh.
Những bức thư ấy vừa mềm dẻo, vừa sắc bén. Ông phân tích tình thế, chỉ ra sự suy yếu của quân Minh, khuyên họ đầu hàng để tránh chết vô ích.
Đây là điểm đặc biệt của Nguyễn Trãi: ông dùng chữ nghĩa như một loại binh khí.
Trước khi gươm giáo kết thúc trận chiến, lời văn của ông đã làm lung lay ý chí đối phương.
Nguyễn Trãi cũng góp phần tạo ra hình ảnh chính nghĩa cho nghĩa quân Lam Sơn. Trong một cuộc chiến lâu dài, niềm tin là thứ vô cùng quan trọng.
Nghĩa quân cần tin rằng mình chiến đấu vì đất nước. Nhân dân cần tin rằng đi theo Lam Sơn là đi theo con đường cứu nước.
Quân Minh cần cảm thấy họ đang đứng ở phía phi nghĩa.
Nguyễn Trãi làm được điều đó bằng tư tưởng, bằng văn chương, bằng chính trị và bằng khả năng hiểu sâu lòng người.
Sau những năm đầu gian khổ, khởi nghĩa Lam Sơn chuyển mình nhờ chiến lược mở rộng vào Nghệ An theo kế của Nguyễn Chích.
Nghĩa quân từ thế bị vây ép trong rừng núi Thanh Hóa dần có hậu phương rộng lớn. Từ Nghệ An, phong trào lan vào Tân Bình, Thuận Hóa, rồi tiến ra Bắc.
Cục diện thay đổi. Quân Minh dần bị cô lập trong các thành trì, trong khi nghĩa quân kiểm soát vùng rộng lớn và được nhân dân ủng hộ.
Năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn tiến ra Bắc. Các trận Tốt Động , Chúc Động khiến quân Minh tổn thất nặng. Năm 1427, quân Minh đưa viện binh sang cứu Đông Quan.
Đạo quân của Liễu Thăng bị tiêu diệt trong chuỗi trận Chi Lăng , Xương Giang. Đạo quân của Mộc Thạnh cũng hoảng sợ rút chạy. Đông Quan bị cô lập hoàn toàn.
Vương Thông buộc phải thương lượng.
Trong giờ phút chiến thắng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi không chọn con đường tiêu diệt đến cùng. Họ cho quân Minh rút về nước. Đây là một quyết định rất khôn ngoan.
Sau nhiều năm chiến tranh, đất nước cần hòa bình để phục hồi. Nếu dồn quân Minh vào đường cùng, chiến tranh có thể kéo dài và gây thêm chết chóc.
Nguyễn Trãi hiểu rằng thắng lợi lớn nhất không chỉ là giết nhiều quân địch, mà là kết thúc chiến tranh, khôi phục độc lập và yên dân.
Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra nhà Hậu Lê.
Nguyễn Trãi thay mặt triều đình viết Bình Ngô đại cáo, một trong những áng văn chính luận vĩ đại nhất của lịch sử Việt Nam.
Tác phẩm này không chỉ là lời tuyên bố chiến thắng, mà còn là bản tuyên ngôn độc lập của Đại Việt sau hai mươi năm bị đô hộ.
Trong Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi khẳng định nền độc lập của Đại Việt bằng những luận điểm rất rõ ràng: “Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Núi sông bờ cõi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác.”
Ở đây, ông không chỉ nói Đại Việt có quân đội hay có vua riêng. Ông nói Đại Việt có văn hiến, có lãnh thổ, có phong tục, có lịch sử, có chủ quyền.
Đó là một nhận thức rất sâu sắc về quốc gia. Trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, độc lập không chỉ là việc không bị cai trị bởi nước ngoài.
Độc lập còn là quyền tồn tại của một nền văn hiến riêng, một cộng đồng chính trị riêng, một dân tộc có bản sắc riêng.
Bình Ngô đại cáo cũng thể hiện nghệ thuật tổng kết lịch sử tài tình.
Nguyễn Trãi kể lại tội ác của quân Minh, sự gian khổ của nghĩa quân, quá trình phản công, các chiến thắng quyết định và thái độ khoan hòa khi kết thúc chiến tranh.
Tác phẩm vừa có lý lẽ sắc bén, vừa có cảm xúc mãnh liệt, vừa có tầm vóc chính trị lớn.
Nó đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lên vị trí một cuộc chiến chính nghĩa của dân tộc chống lại bạo quyền ngoại bang.
Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi bước vào triều đình nhà Lê. Nhưng con đường làm quan của ông không hề bằng phẳng.
Một cuộc khởi nghĩa khi còn trong chiến tranh có thể quy tụ nhiều người cùng mục tiêu.
Nhưng khi hòa bình lập lại, quyền lực triều đình, lợi ích công thần, nghi kỵ chính trị và tranh chấp nội bộ bắt đầu xuất hiện.
Nguyễn Trãi là người có tài lớn, công lớn, nhưng cũng sống trong một môi trường chính trị phức tạp.
Dưới thời Lê Thái Tổ, ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng được trọng dụng trọn vẹn.
Sau khi Lê Thái Tổ mất năm 1433, triều đình bước vào giai đoạn mới dưới thời Lê Thái Tông.
Nguyễn Trãi có lúc lui về Côn Sơn, sống gần thiên nhiên, làm thơ, suy ngẫm về cuộc đời và thời thế. Nhưng ông không phải người hoàn toàn rời bỏ chính sự.
Với ông, trách nhiệm của kẻ sĩ đối với đất nước vẫn luôn còn đó.
Nguyễn Trãi để lại một di sản văn học và tư tưởng đồ sộ. Về chữ Hán, ông có Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai thi tập.
Về chữ Nôm, ông có Quốc âm thi tập, một trong những tác phẩm quan trọng bậc nhất trong lịch sử văn học tiếng Việt.
Việc Nguyễn Trãi sáng tác bằng chữ Nôm có ý nghĩa rất lớn.
Nó cho thấy tiếng Việt đã có khả năng trở thành ngôn ngữ văn học giàu sức biểu đạt, không chỉ là lời ăn tiếng nói thường ngày.
Trong thơ Nguyễn Trãi, ta thấy một con người nhiều chiều. Có lúc ông là nhà tư tưởng lo việc nước, thương dân.
Có lúc ông là người ẩn sĩ tìm sự thanh thản nơi núi rừng. Có lúc ông đau đáu trước thói đời, bất lực trước danh lợi và hiểm họa chính trị.
Có lúc ông hòa mình với thiên nhiên, nghe tiếng suối, ngắm bóng trăng, nhìn hoa cỏ mà suy ngẫm về nhân sinh.
Một trong những điểm đẹp nhất trong tư tưởng Nguyễn Trãi là lòng thương dân. Ông từng viết về mong muốn cho dân được no ấm, cho xã hội được yên bình.
Với ông, chính trị không chỉ là quyền lực của vua quan. Chính trị phải hướng đến đời sống của dân. Đây là lý do tư tưởng “yên dân”
của ông vượt xa thời đại. Nó khiến Nguyễn Trãi không chỉ là công thần của một triều đại, mà còn là nhà tư tưởng nhân văn lớn.
Nhưng bi kịch lớn nhất của Nguyễn Trãi lại đến vào cuối đời, trong một sự kiện được gọi là kỳ án Lệ Chi Viên.
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông.
Trên đường trở về, nhà vua ghé qua Côn Sơn, nơi Nguyễn Trãi đang sống, rồi sau đó nghỉ tại Lệ Chi Viên, tức vườn vải, thuộc vùng Gia Bình, Bắc Ninh ngày nay.
Đi cùng nhà vua có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp của Nguyễn Trãi, một phụ nữ nổi tiếng thông minh, có học, từng được vào cung giữ chức Lễ nghi học sĩ.
Đêm tại Lệ Chi Viên, vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời. Cái chết bất ngờ của một vị vua trẻ gây chấn động triều đình.
Ngay lập tức, Nguyễn Thị Lộ bị quy kết là có liên quan đến cái chết của vua. Nguyễn Trãi, với tư cách là chồng của bà, cũng bị liên lụy.
Triều đình kết tội Nguyễn Trãi mưu sát vua. Hình phạt dành cho ông là tru di tam tộc, một trong những hình phạt tàn khốc nhất trong chế độ phong kiến.
Kỳ án Lệ Chi Viên là một trong những bi kịch đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam.
Một người từng góp công lớn trong việc đánh đuổi quân Minh, từng viết Bình Ngô đại cáo, từng đặt nền móng tư tưởng nhân nghĩa cho nhà Lê,
cuối cùng lại bị giết cùng gia tộc trong một vụ án đầy nghi vấn.
Cho đến nay, cái chết của vua Lê Thái Tông tại Lệ Chi Viên vẫn còn nhiều điều chưa thể khẳng định chắc chắn.
Sử liệu chính thống ghi theo hướng Nguyễn Thị Lộ có tội,
nhưng nhiều nhà nghiên cứu đời sau cho rằng vụ án có thể liên quan đến đấu đá quyền lực trong triều đình.
Lê Thái Tông qua đời khi còn trẻ, triều đình khi ấy có nhiều phe phái, vấn đề kế vị và quyền lực hậu cung rất phức tạp.
Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ có thể đã trở thành nạn nhân của một cuộc thanh trừng chính trị.
Điều đáng chú ý là hơn hai mươi năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi.
Nhà vua phục hồi danh dự cho ông, truy tặng chức tước và cho sưu tầm lại thơ văn của ông. Câu nói nổi tiếng “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo”
thường được hiểu là lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê.
Sự minh oan này cho thấy ngay trong triều Lê, công lao và phẩm giá của Nguyễn Trãi cuối cùng cũng được nhìn nhận lại.
Kỳ án Lệ Chi Viên không chỉ là bi kịch cá nhân. Nó là lời nhắc nghiệt ngã về sự bất trắc của quyền lực phong kiến.
Một con người có công lớn với đất nước vẫn có thể bị cuốn vào vòng xoáy nghi kỵ và đấu đá.
Một nhà tư tưởng nhân nghĩa vẫn có thể bị giết bởi chính triều đại mà ông góp phần dựng nên.
Bi kịch ấy khiến hình ảnh Nguyễn Trãi càng trở nên đau đớn và lớn lao hơn trong ký ức dân tộc.
Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời Nguyễn Trãi, ta thấy một đường đời đầy ánh sáng và bóng tối.
Ánh sáng là trí tuệ, lòng yêu nước, tư tưởng nhân nghĩa, tài văn chương và đóng góp to lớn cho cuộc kháng chiến Lam Sơn.
Bóng tối là nỗi đau mất nước thời trẻ, sự phức tạp của chốn quan trường, những năm tháng bị nghi kỵ và cái chết oan khuất tại Lệ Chi Viên.
Nhưng chính sự đan xen ấy làm Nguyễn Trãi trở thành một nhân vật lịch sử đặc biệt. Ông không phải hình tượng hoàn toàn xa cách đời thường.
Ông là một con người bằng xương bằng thịt, có lý tưởng, có đau khổ, có mâu thuẫn, có những lúc muốn lui về ẩn dật nhưng vẫn không thể nguôi nỗi lo đời.
Ông viết về núi rừng, nhưng trái tim vẫn hướng về nhân dân. Ông tìm sự thanh sạch nơi Côn Sơn, nhưng trí tuệ vẫn thuộc về vận mệnh Đại Việt.
Di sản lớn nhất của Nguyễn Trãi nằm ở ba phương diện.
Thứ nhất là di sản chính trị. Ông góp phần xây dựng tư tưởng chính nghĩa cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Ông đặt nhân dân ở trung tâm của lý tưởng trị nước.
Ông chứng minh rằng một cuộc chiến giành độc lập không chỉ cần sức mạnh quân sự, mà cần cả tính chính danh, lòng dân và nghệ thuật kết thúc chiến tranh.
Thứ hai là di sản văn học. Nguyễn Trãi là một trong những tác gia lớn nhất của văn học trung đại Việt Nam. Bình Ngô đại cáo là đỉnh cao văn chính luận.
Quốc âm thi tập là cột mốc quan trọng của thơ Nôm.
Thơ văn của ông vừa có tầm vóc quốc gia, vừa có chiều sâu nhân sinh, vừa mang vẻ đẹp giản dị của tiếng Việt. Thứ ba là di sản tư tưởng.
Tư tưởng nhân nghĩa, yên dân, khoan thư sức dân và trách nhiệm của kẻ sĩ trước thời cuộc khiến Nguyễn Trãi vượt khỏi giới hạn của một công thần.
Ông trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam, của lòng yêu nước gắn với lòng thương dân, của văn hóa gắn với chính trị, của chữ nghĩa gắn với hành động.
Năm 1980, Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới nhân dịp kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông.
Sự vinh danh này không chỉ dành cho một nhà thơ hay một nhà chính trị, mà dành cho một con người có đóng góp lớn cho văn hóa,
tư tưởng và lịch sử dân tộc.
Ngày nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, người Việt nhớ đến một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng.
Đại trí vì ông nhìn thấy con đường cứu nước không chỉ bằng gươm giáo, mà bằng nhân nghĩa và lòng dân.
Đại nhân vì ông luôn đặt nỗi khổ của dân ở trung tâm suy nghĩ.
Đại dũng vì ông dám dấn thân vào thời cuộc, dám dùng ngòi bút làm vũ khí, dám sống với trách nhiệm của kẻ sĩ trong một thời đại đầy hiểm nguy.
Kỳ án Lệ Chi Viên khiến cuộc đời Nguyễn Trãi kết thúc trong máu và nước mắt. Nhưng nó không thể xóa đi ánh sáng của ông.
Triều đình có thể kết án ông trong một thời khắc, nhưng lịch sử đã minh oan cho ông qua nhiều thế kỷ.
Những kẻ tạo nên oan án đã chìm vào bóng tối, còn tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn được nhắc đến như một trong những tâm hồn lớn nhất của dân tộc.
Nguyễn Trãi từng sống giữa thời loạn, góp phần dựng lại non sông, rồi chết trong oan khuất.
Nhưng nếu lịch sử là một dòng sông dài, thì cuộc đời ông giống như một vệt sáng phản chiếu trên mặt nước: có lúc bị bóng tối che phủ,
nhưng không bao giờ mất hẳn. Từ Bình Ngô đại cáo đến Quốc âm thi tập, từ tư tưởng yên dân đến nỗi đau Lệ Chi Viên,
Nguyễn Trãi vẫn ở lại trong ký ức Việt Nam như một biểu tượng của trí tuệ, nhân nghĩa và bi kịch của người hiền trong vòng xoáy quyền lực.
Câu chuyện về Nguyễn Trãi vì vậy không chỉ là câu chuyện về một danh nhân.
Đó là câu chuyện về trách nhiệm của trí thức trước đất nước, về sức mạnh của chữ nghĩa trong chiến tranh, về lòng dân trong chính trị,
về sự mong manh của công lý trước quyền lực, và về khả năng lịch sử cuối cùng vẫn tìm lại ánh sáng cho những người từng bị bóng tối vùi lấp.
Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên Nguyễn Trãi vẫn còn vang vọng.
Mỗi khi đọc lại Bình Ngô đại cáo, người ta nghe thấy khí phách của một dân tộc vừa thoát khỏi ách đô hộ.
Mỗi khi nhắc đến Lệ Chi Viên, người ta cảm thấy nỗi đau của một bậc hiền tài bị oan khuất.
Và mỗi khi nói đến hai chữ nhân nghĩa, người ta lại nhớ đến Nguyễn Trãi,
người đã dùng cả đời mình để chứng minh rằng sức mạnh lớn nhất của một quốc gia không chỉ nằm ở thành trì hay binh mã, mà nằm ở lòng dân,
ở văn hiến, và ở niềm tin rằng chính nghĩa cuối cùng sẽ không bị chôn vùi mãi mãi.