1
00:00:00,000 --> 00:00:02,010
Trong lịch sử Việt Nam, có những con người không

2
00:00:02,100 --> 00:00:04,450
chỉ sống trong một thời đại, mà còn trở thành

3
00:00:04,540 --> 00:00:06,880
tiếng nói lương tri của cả một dân tộc.

4
00:00:07,040 --> 00:00:08,820
Nguyễn Trãi là một con người như vậy.

5
00:00:09,200 --> 00:00:11,610
Ông là nhà chính trị, nhà quân sự,

6
00:00:11,700 --> 00:00:14,410
nhà ngoại giao, nhà văn hóa, nhà thơ,

7
00:00:14,500 --> 00:00:16,910
nhà tư tưởng lớn của Đại Việt thế kỷ XV.

8
00:00:17,000 --> 00:00:19,510
Cuộc đời ông gắn với những biến động dữ dội

9
00:00:19,600 --> 00:00:21,970
nhất của đất nước: sự sụp đổ của nhà Trần,

10
00:00:22,060 --> 00:00:25,230
thất bại của nhà Hồ, ách đô hộ tàn khốc

11
00:00:25,320 --> 00:00:27,170
của nhà Minh, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn,

12
00:00:27,260 --> 00:00:30,130
sự ra đời của nhà Hậu Lê, rồi cuối cùng

13
00:00:30,220 --> 00:00:32,430
là bi kịch Lệ Chi Viên khiến cả dòng họ

14
00:00:32,520 --> 00:00:36,890
ông bị tru di. Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long.

15
00:00:36,980 --> 00:00:40,410
Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ có học vấn,

16
00:00:40,500 --> 00:00:43,690
từng làm quan dưới triều Hồ. Mẹ ông là Trần Thị Thái,

17
00:00:43,780 --> 00:00:45,950
con gái của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán,

18
00:00:46,040 --> 00:00:48,870
một nhân vật lớn cuối thời Trần. Như vậy,

19
00:00:48,960 --> 00:00:51,270
Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình có truyền

20
00:00:51,360 --> 00:00:53,650
thống văn học, chính trị và học thuật sâu sắc.

21
00:00:53,740 --> 00:00:56,750
Từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với nền giáo

22
00:00:56,840 --> 00:00:59,290
dục Nho học, với tinh thần trách nhiệm của kẻ

23
00:00:59,380 --> 00:01:02,210
sĩ trước vận mệnh đất nước. Tuổi thơ của Nguyễn

24
00:01:02,300 --> 00:01:05,510
Trãi không phải tuổi thơ bình lặng. Ông lớn lên

25
00:01:05,600 --> 00:01:07,990
trong giai đoạn nhà Trần suy yếu, quyền lực triều

26
00:01:08,080 --> 00:01:10,990
đình rạn nứt, xã hội biến động, lòng dân ly tán.

27
00:01:11,080 --> 00:01:13,450
Trần Nguyên Đán, ông ngoại của Nguyễn Trãi,

28
00:01:13,540 --> 00:01:16,310
là người có tầm nhìn xa, hiểu rằng thời cuộc

29
00:01:16,400 --> 00:01:19,490
đang đổi thay. Trong môi trường ấy, Nguyễn Trãi sớm

30
00:01:19,580 --> 00:01:21,950
hình thành tư duy chính trị và ý thức về

31
00:01:22,040 --> 00:01:25,490
trách nhiệm đối với quốc gia. Năm 1400,

32
00:01:25,580 --> 00:01:28,210
Hồ Quý Ly thay nhà Trần lập ra nhà Hồ.

33
00:01:28,300 --> 00:01:30,810
Đây là một biến cố lớn. Nhà Hồ tiến hành

34
00:01:30,900 --> 00:01:33,630
nhiều cải cách, nhưng chưa kịp ổn định lòng dân

35
00:01:33,720 --> 00:01:36,110
và củng cố đất nước thì phải đối mặt với

36
00:01:36,200 --> 00:01:40,530
quân Minh từ phương Bắc. Năm 1406, nhà Minh đem

37
00:01:40,620 --> 00:01:43,490
quân xâm lược Đại Việt với danh nghĩa “phù Trần diệt Hồ”.

38
00:01:43,580 --> 00:01:45,910
Nhưng sau khi đánh bại nhà Hồ, họ không khôi

39
00:01:46,000 --> 00:01:48,450
phục nhà Trần như lời hứa, mà sáp nhập Đại

40
00:01:48,540 --> 00:01:52,810
Việt thành quận huyện, đặt ách đô hộ trực tiếp.

41
00:01:52,900 --> 00:01:55,860
Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị bắt.

42
00:01:55,980 --> 00:01:58,600
Nguyễn Phi Khanh, cha của Nguyễn Trãi, cũng bị giải

43
00:01:59,060 --> 00:02:01,110
sang Trung Quốc. Theo truyền thuyết lịch sử,

44
00:02:01,200 --> 00:02:03,930
Nguyễn Trãi muốn đi theo cha để phụng dưỡng.

45
00:02:04,020 --> 00:02:05,890
Nhưng Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con quay về tìm

46
00:02:05,980 --> 00:02:08,550
cách rửa nhục cho nước, trả thù cho nhà,

47
00:02:08,640 --> 00:02:12,070
chứ không nên chỉ giữ chữ hiếu nhỏ mà quên nghĩa lớn.

48
00:02:12,160 --> 00:02:14,250
Dù chi tiết này có màu sắc biểu tượng,

49
00:02:14,340 --> 00:02:16,780
nó phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong cuộc

50
00:02:16,940 --> 00:02:19,150
đời Nguyễn Trãi: từ một trí thức trẻ,

51
00:02:19,240 --> 00:02:21,330
ông bước vào con đường gắn vận mệnh cá nhân

52
00:02:21,420 --> 00:02:24,050
với vận mệnh dân tộc. Những năm sau đó là

53
00:02:24,140 --> 00:02:26,810
thời kỳ đen tối của Đại Việt. Nhà Minh đổi

54
00:02:26,900 --> 00:02:29,990
tên nước ta thành Giao Chỉ, đặt quan lại cai trị,

55
00:02:30,080 --> 00:02:33,790
thu thuế nặng nề, bắt dân phu, vơ vét sản vật,

56
00:02:33,880 --> 00:02:36,310
đưa thợ giỏi và nhân tài về Trung Quốc.

57
00:02:36,400 --> 00:02:39,290
Nhiều sách vở, văn bia, tài liệu lịch sử bị

58
00:02:39,380 --> 00:02:41,870
thu gom hoặc phá hủy. Chính sách cai trị của

59
00:02:41,960 --> 00:02:44,410
nhà Minh không chỉ nhằm bóc lột kinh tế,

60
00:02:44,500 --> 00:02:46,630
mà còn muốn xóa bỏ ký ức độc lập và

61
00:02:46,720 --> 00:02:49,810
bản sắc văn hóa của người Việt. Trong hoàn cảnh ấy,

62
00:02:49,900 --> 00:02:52,410
nhiều cuộc nổi dậy đã nổ ra. Các phong trào

63
00:02:52,500 --> 00:02:55,330
của nhà Hậu Trần từng gây khó khăn cho quân Minh,

64
00:02:55,420 --> 00:02:58,290
nhưng cuối cùng đều thất bại. Nguyễn Trãi sống trong

65
00:02:58,380 --> 00:03:01,370
thời kỳ ấy, quan sát sự tàn bạo của quân đô hộ,

66
00:03:01,460 --> 00:03:03,490
sự đau khổ của nhân dân và sự thất bại

67
00:03:03,580 --> 00:03:06,130
của những nỗ lực kháng chiến rời rạc.

68
00:03:06,220 --> 00:03:08,770
Ông hiểu rằng muốn thắng nhà Minh, Đại Việt cần

69
00:03:08,860 --> 00:03:12,190
không chỉ lòng dũng cảm, mà còn cần một đường lối đúng,

70
00:03:12,280 --> 00:03:14,990
một ngọn cờ chính nghĩa, một chiến lược lâu dài

71
00:03:15,080 --> 00:03:18,570
và một người lãnh đạo đủ sức quy tụ nhân tâm.

72
00:03:18,660 --> 00:03:22,810
Người ấy xuất hiện ở Lam Sơn. Năm 1418,

73
00:03:22,900 --> 00:03:25,990
Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại vùng Lam Sơn,

74
00:03:26,080 --> 00:03:28,630
Thanh Hóa. Ban đầu, nghĩa quân rất yếu.

75
00:03:28,720 --> 00:03:31,030
Họ thiếu lương thực, thiếu vũ khí, bị quân Minh

76
00:03:31,120 --> 00:03:33,310
truy đuổi liên tục, nhiều lần phải rút vào rừng

77
00:03:33,400 --> 00:03:35,610
núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.

78
00:03:35,700 --> 00:03:37,690
Nhưng Lê Lợi có một phẩm chất quan trọng:

79
00:03:37,780 --> 00:03:40,370
ông biết dùng người, biết lắng nghe mưu kế và

80
00:03:40,460 --> 00:03:42,540
biết đặt mục tiêu giành độc lập lên trên lợi

81
00:03:43,100 --> 00:03:45,150
ích cá nhân. Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và

82
00:03:45,240 --> 00:03:48,050
dâng Bình Ngô sách cho Lê Lợi. Tác phẩm này

83
00:03:48,140 --> 00:03:50,570
hiện không còn nguyên văn, nhưng theo sử sách,

84
00:03:50,660 --> 00:03:54,150
đó là bản kế sách lớn nhằm đánh đuổi quân Minh.

85
00:03:54,240 --> 00:03:56,110
Từ đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những bộ

86
00:03:56,200 --> 00:03:58,690
óc quan trọng nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

87
00:03:58,780 --> 00:04:01,250
Vai trò của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn

88
00:04:01,340 --> 00:04:03,630
không chỉ là một người viết văn hay.

89
00:04:03,720 --> 00:04:06,530
Ông là nhà chiến lược chính trị. Ông hiểu rằng

90
00:04:06,620 --> 00:04:09,830
quân Minh mạnh về thành trì, binh lực và bộ

91
00:04:09,920 --> 00:04:12,430
máy cai trị, nhưng yếu ở chỗ mất lòng dân,

92
00:04:12,520 --> 00:04:14,930
xa lạ với đất nước bị chiếm đóng,

93
00:04:15,020 --> 00:04:18,320
phải duy trì lực lượng ở một vùng đất luôn nổi dậy.

94
00:04:18,480 --> 00:04:20,870
Vì vậy, muốn thắng, nghĩa quân Lam Sơn phải dựa

95
00:04:20,960 --> 00:04:23,450
vào nhân dân, phải làm cho cuộc chiến trở thành

96
00:04:23,540 --> 00:04:25,470
cuộc chiến chính nghĩa của cả dân tộc.

97
00:04:25,560 --> 00:04:28,330
Tư tưởng nổi bật nhất của Nguyễn Trãi là “nhân nghĩa”.

98
00:04:28,420 --> 00:04:30,650
Nhưng nhân nghĩa trong tư tưởng của ông không phải

99
00:04:30,740 --> 00:04:33,580
lời nói đạo đức trừu tượng. Nó gắn trực tiếp

100
00:04:33,680 --> 00:04:36,670
với việc yên dân, cứu dân, trừ bạo.

101
00:04:36,760 --> 00:04:39,590
Sau này, trong Bình Ngô đại cáo, ông viết:

102
00:04:39,680 --> 00:04:42,800
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, Quân điếu phạt

103
00:04:43,020 --> 00:04:45,110
trước lo trừ bạo.” Câu này có thể xem là

104
00:04:45,200 --> 00:04:47,990
linh hồn chính trị của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

105
00:04:48,080 --> 00:04:50,470
Nguyễn Trãi không nói đánh giặc chỉ vì phục thù,

106
00:04:50,560 --> 00:04:53,250
cũng không nói đánh giặc chỉ để giành ngai vàng.

107
00:04:53,340 --> 00:04:55,690
Ông đặt nhân dân ở trung tâm. Nhân nghĩa là

108
00:04:55,780 --> 00:04:58,170
làm cho dân được yên. Quân đội chính nghĩa là

109
00:04:58,260 --> 00:05:01,630
quân đội đánh kẻ tàn bạo để cứu dân khỏi đau khổ.

110
00:05:01,720 --> 00:05:03,970
Trong suốt cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi giúp Lê Lợi

111
00:05:04,060 --> 00:05:07,290
thực hiện chiến tranh tâm lý và ngoại giao rất hiệu quả.

112
00:05:07,380 --> 00:05:09,930
Ông viết nhiều thư dụ hàng gửi tướng Minh.

113
00:05:10,020 --> 00:05:13,230
Những bức thư ấy vừa mềm dẻo, vừa sắc bén.

114
00:05:13,320 --> 00:05:15,650
Ông phân tích tình thế, chỉ ra sự suy yếu

115
00:05:15,740 --> 00:05:18,650
của quân Minh, khuyên họ đầu hàng để tránh chết vô ích.

116
00:05:18,740 --> 00:05:20,550
Đây là điểm đặc biệt của Nguyễn Trãi:

117
00:05:20,640 --> 00:05:22,810
ông dùng chữ nghĩa như một loại binh khí.

118
00:05:22,900 --> 00:05:25,030
Trước khi gươm giáo kết thúc trận chiến,

119
00:05:25,120 --> 00:05:28,390
lời văn của ông đã làm lung lay ý chí đối phương.

120
00:05:28,480 --> 00:05:30,710
Nguyễn Trãi cũng góp phần tạo ra hình ảnh chính

121
00:05:30,800 --> 00:05:34,930
nghĩa cho nghĩa quân Lam Sơn. Trong một cuộc chiến lâu dài,

122
00:05:35,020 --> 00:05:37,430
niềm tin là thứ vô cùng quan trọng.

123
00:05:37,520 --> 00:05:40,290
Nghĩa quân cần tin rằng mình chiến đấu vì đất nước.

124
00:05:40,380 --> 00:05:42,710
Nhân dân cần tin rằng đi theo Lam Sơn là

125
00:05:42,800 --> 00:05:45,470
đi theo con đường cứu nước. Quân Minh cần cảm

126
00:05:45,560 --> 00:05:47,810
thấy họ đang đứng ở phía phi nghĩa.

127
00:05:47,900 --> 00:05:50,770
Nguyễn Trãi làm được điều đó bằng tư tưởng,

128
00:05:50,860 --> 00:05:53,000
bằng văn chương, bằng chính trị và bằng khả năng

129
00:05:53,480 --> 00:05:55,710
hiểu sâu lòng người. Sau những năm đầu gian khổ,

130
00:05:55,800 --> 00:05:58,090
khởi nghĩa Lam Sơn chuyển mình nhờ chiến lược mở

131
00:05:58,180 --> 00:06:00,770
rộng vào Nghệ An theo kế của Nguyễn Chích.

132
00:06:00,860 --> 00:06:03,130
Nghĩa quân từ thế bị vây ép trong rừng núi

133
00:06:03,220 --> 00:06:05,550
Thanh Hóa dần có hậu phương rộng lớn.

134
00:06:05,640 --> 00:06:08,410
Từ Nghệ An, phong trào lan vào Tân Bình,

135
00:06:08,500 --> 00:06:11,710
Thuận Hóa, rồi tiến ra Bắc. Cục diện thay đổi.

136
00:06:11,800 --> 00:06:14,290
Quân Minh dần bị cô lập trong các thành trì,

137
00:06:14,380 --> 00:06:16,650
trong khi nghĩa quân kiểm soát vùng rộng lớn và

138
00:06:16,740 --> 00:06:21,400
được nhân dân ủng hộ. Năm 1426, nghĩa quân Lam

139
00:06:21,560 --> 00:06:23,950
Sơn tiến ra Bắc. Các trận Tốt Động ,

140
00:06:24,040 --> 00:06:27,690
Chúc Động khiến quân Minh tổn thất nặng.

141
00:06:27,780 --> 00:06:31,090
Năm 1427, quân Minh đưa viện binh sang cứu Đông Quan.

142
00:06:31,180 --> 00:06:34,500
Đạo quân của Liễu Thăng bị tiêu diệt trong chuỗi

143
00:06:34,880 --> 00:06:37,760
trận Chi Lăng , Xương Giang. Đạo quân của Mộc

144
00:06:37,980 --> 00:06:40,730
Thạnh cũng hoảng sợ rút chạy. Đông Quan bị cô

145
00:06:40,820 --> 00:06:43,750
lập hoàn toàn. Vương Thông buộc phải thương lượng.

146
00:06:43,840 --> 00:06:45,870
Trong giờ phút chiến thắng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi

147
00:06:45,960 --> 00:06:48,050
không chọn con đường tiêu diệt đến cùng.

148
00:06:48,140 --> 00:06:51,490
Họ cho quân Minh rút về nước. Đây là một

149
00:06:51,580 --> 00:06:53,890
quyết định rất khôn ngoan. Sau nhiều năm chiến tranh,

150
00:06:53,980 --> 00:06:56,030
đất nước cần hòa bình để phục hồi.

151
00:06:56,120 --> 00:06:58,830
Nếu dồn quân Minh vào đường cùng, chiến tranh có

152
00:06:58,920 --> 00:07:01,330
thể kéo dài và gây thêm chết chóc.

153
00:07:01,420 --> 00:07:03,850
Nguyễn Trãi hiểu rằng thắng lợi lớn nhất không chỉ

154
00:07:03,940 --> 00:07:06,830
là giết nhiều quân địch, mà là kết thúc chiến tranh,

155
00:07:06,920 --> 00:07:11,180
khôi phục độc lập và yên dân. Năm 1428,

156
00:07:11,400 --> 00:07:14,170
Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra nhà Hậu Lê.

157
00:07:14,260 --> 00:07:17,090
Nguyễn Trãi thay mặt triều đình viết Bình Ngô đại cáo,

158
00:07:17,180 --> 00:07:19,710
một trong những áng văn chính luận vĩ đại nhất

159
00:07:19,800 --> 00:07:22,180
của lịch sử Việt Nam. Tác phẩm này không chỉ

160
00:07:22,340 --> 00:07:24,290
là lời tuyên bố chiến thắng, mà còn là bản

161
00:07:24,380 --> 00:07:27,130
tuyên ngôn độc lập của Đại Việt sau hai mươi

162
00:07:27,220 --> 00:07:29,350
năm bị đô hộ. Trong Bình Ngô đại cáo,

163
00:07:29,440 --> 00:07:32,000
Nguyễn Trãi khẳng định nền độc lập của Đại Việt

164
00:07:32,160 --> 00:07:34,730
bằng những luận điểm rất rõ ràng: “Như nước Đại

165
00:07:34,820 --> 00:07:37,370
Việt ta từ trước, Vốn xưng nền văn hiến đã lâu,

166
00:07:37,460 --> 00:07:41,050
Núi sông bờ cõi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác.”

167
00:07:41,140 --> 00:07:43,690
Ở đây, ông không chỉ nói Đại Việt có quân

168
00:07:43,780 --> 00:07:47,230
đội hay có vua riêng. Ông nói Đại Việt có văn hiến,

169
00:07:47,320 --> 00:07:50,430
có lãnh thổ, có phong tục, có lịch sử,

170
00:07:50,520 --> 00:07:53,310
có chủ quyền. Đó là một nhận thức rất sâu

171
00:07:53,400 --> 00:07:55,730
sắc về quốc gia. Trong tư tưởng của Nguyễn Trãi,

172
00:07:55,820 --> 00:07:58,410
độc lập không chỉ là việc không bị cai trị

173
00:07:58,500 --> 00:08:00,990
bởi nước ngoài. Độc lập còn là quyền tồn tại

174
00:08:01,080 --> 00:08:04,140
của một nền văn hiến riêng, một cộng đồng chính trị riêng,

175
00:08:04,320 --> 00:08:06,370
một dân tộc có bản sắc riêng. Bình Ngô đại

176
00:08:06,460 --> 00:08:09,770
cáo cũng thể hiện nghệ thuật tổng kết lịch sử tài tình.

177
00:08:09,860 --> 00:08:12,510
Nguyễn Trãi kể lại tội ác của quân Minh,

178
00:08:12,600 --> 00:08:15,330
sự gian khổ của nghĩa quân, quá trình phản công,

179
00:08:15,420 --> 00:08:18,610
các chiến thắng quyết định và thái độ khoan hòa

180
00:08:18,700 --> 00:08:20,970
khi kết thúc chiến tranh. Tác phẩm vừa có lý

181
00:08:21,060 --> 00:08:23,600
lẽ sắc bén, vừa có cảm xúc mãnh liệt,

182
00:08:23,740 --> 00:08:25,630
vừa có tầm vóc chính trị lớn. Nó đưa cuộc

183
00:08:25,720 --> 00:08:27,750
khởi nghĩa Lam Sơn lên vị trí một cuộc chiến

184
00:08:27,840 --> 00:08:31,870
chính nghĩa của dân tộc chống lại bạo quyền ngoại bang.

185
00:08:31,960 --> 00:08:35,150
Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi bước vào triều đình nhà Lê.

186
00:08:35,240 --> 00:08:38,190
Nhưng con đường làm quan của ông không hề bằng phẳng.

187
00:08:38,280 --> 00:08:41,030
Một cuộc khởi nghĩa khi còn trong chiến tranh có

188
00:08:41,120 --> 00:08:43,240
thể quy tụ nhiều người cùng mục tiêu.

189
00:08:43,460 --> 00:08:45,830
Nhưng khi hòa bình lập lại, quyền lực triều đình,

190
00:08:45,920 --> 00:08:48,470
lợi ích công thần, nghi kỵ chính trị và tranh

191
00:08:48,560 --> 00:08:51,410
chấp nội bộ bắt đầu xuất hiện. Nguyễn Trãi là

192
00:08:51,500 --> 00:08:54,130
người có tài lớn, công lớn, nhưng cũng sống trong

193
00:08:54,220 --> 00:08:57,410
một môi trường chính trị phức tạp. Dưới thời Lê Thái Tổ,

194
00:08:57,500 --> 00:08:59,450
ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng,

195
00:08:59,540 --> 00:09:03,730
nhưng không phải lúc nào cũng được trọng dụng trọn vẹn.

196
00:09:03,820 --> 00:09:05,690
Sau khi Lê Thái Tổ mất năm 1433,

197
00:09:05,780 --> 00:09:09,470
triều đình bước vào giai đoạn mới dưới thời Lê Thái Tông.

198
00:09:09,560 --> 00:09:11,970
Nguyễn Trãi có lúc lui về Côn Sơn,

199
00:09:12,060 --> 00:09:14,750
sống gần thiên nhiên, làm thơ, suy ngẫm về cuộc

200
00:09:14,840 --> 00:09:18,010
đời và thời thế. Nhưng ông không phải người hoàn

201
00:09:18,100 --> 00:09:20,520
toàn rời bỏ chính sự. Với ông, trách nhiệm của

202
00:09:21,040 --> 00:09:23,430
kẻ sĩ đối với đất nước vẫn luôn còn đó.

203
00:09:23,520 --> 00:09:26,350
Nguyễn Trãi để lại một di sản văn học và

204
00:09:26,440 --> 00:09:29,290
tư tưởng đồ sộ. Về chữ Hán, ông có Quân

205
00:09:29,380 --> 00:09:31,950
trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo,

206
00:09:32,040 --> 00:09:34,470
Ức Trai thi tập. Về chữ Nôm, ông có Quốc

207
00:09:34,560 --> 00:09:37,010
âm thi tập, một trong những tác phẩm quan trọng

208
00:09:37,100 --> 00:09:38,970
bậc nhất trong lịch sử văn học tiếng Việt.

209
00:09:39,060 --> 00:09:41,370
Việc Nguyễn Trãi sáng tác bằng chữ Nôm có ý

210
00:09:41,460 --> 00:09:43,430
nghĩa rất lớn. Nó cho thấy tiếng Việt đã có

211
00:09:43,520 --> 00:09:46,990
khả năng trở thành ngôn ngữ văn học giàu sức biểu đạt,

212
00:09:47,080 --> 00:09:49,310
không chỉ là lời ăn tiếng nói thường ngày.

213
00:09:49,400 --> 00:09:52,480
Trong thơ Nguyễn Trãi, ta thấy một con người nhiều chiều.

214
00:09:52,860 --> 00:09:55,350
Có lúc ông là nhà tư tưởng lo việc nước,

215
00:09:55,440 --> 00:09:58,090
thương dân. Có lúc ông là người ẩn sĩ tìm

216
00:09:58,180 --> 00:10:00,690
sự thanh thản nơi núi rừng. Có lúc ông đau

217
00:10:00,780 --> 00:10:03,270
đáu trước thói đời, bất lực trước danh lợi và

218
00:10:03,360 --> 00:10:06,970
hiểm họa chính trị. Có lúc ông hòa mình với thiên nhiên,

219
00:10:07,060 --> 00:10:09,410
nghe tiếng suối, ngắm bóng trăng, nhìn hoa cỏ mà

220
00:10:09,500 --> 00:10:11,800
suy ngẫm về nhân sinh. Một trong những điểm đẹp

221
00:10:12,440 --> 00:10:14,590
nhất trong tư tưởng Nguyễn Trãi là lòng thương dân.

222
00:10:14,680 --> 00:10:18,030
Ông từng viết về mong muốn cho dân được no ấm,

223
00:10:18,120 --> 00:10:20,100
cho xã hội được yên bình. Với ông,

224
00:10:20,580 --> 00:10:23,410
chính trị không chỉ là quyền lực của vua quan.

225
00:10:23,500 --> 00:10:26,330
Chính trị phải hướng đến đời sống của dân.

226
00:10:26,420 --> 00:10:28,330
Đây là lý do tư tưởng “yên dân”

227
00:10:28,420 --> 00:10:30,790
của ông vượt xa thời đại. Nó khiến Nguyễn Trãi

228
00:10:30,880 --> 00:10:33,250
không chỉ là công thần của một triều đại,

229
00:10:33,340 --> 00:10:35,090
mà còn là nhà tư tưởng nhân văn lớn.

230
00:10:35,180 --> 00:10:37,890
Nhưng bi kịch lớn nhất của Nguyễn Trãi lại đến

231
00:10:37,980 --> 00:10:42,210
vào cuối đời, trong một sự kiện được gọi là

232
00:10:42,300 --> 00:10:45,080
kỳ án Lệ Chi Viên. Năm 1442, vua Lê Thái

233
00:10:45,300 --> 00:10:47,870
Tông đi tuần ở miền Đông. Trên đường trở về,

234
00:10:47,960 --> 00:10:51,430
nhà vua ghé qua Côn Sơn, nơi Nguyễn Trãi đang sống,

235
00:10:51,520 --> 00:10:53,750
rồi sau đó nghỉ tại Lệ Chi Viên,

236
00:10:53,840 --> 00:10:56,790
tức vườn vải, thuộc vùng Gia Bình, Bắc Ninh ngày nay.

237
00:10:56,880 --> 00:10:58,690
Đi cùng nhà vua có Nguyễn Thị Lộ,

238
00:10:58,780 --> 00:11:01,650
người thiếp của Nguyễn Trãi, một phụ nữ nổi tiếng thông minh,

239
00:11:01,740 --> 00:11:05,550
có học, từng được vào cung giữ chức Lễ nghi học sĩ.

240
00:11:05,640 --> 00:11:08,210
Đêm tại Lệ Chi Viên, vua Lê Thái Tông đột

241
00:11:08,300 --> 00:11:11,040
ngột qua đời. Cái chết bất ngờ của một vị

242
00:11:11,180 --> 00:11:12,990
vua trẻ gây chấn động triều đình. Ngay lập tức,

243
00:11:13,080 --> 00:11:15,930
Nguyễn Thị Lộ bị quy kết là có liên quan

244
00:11:16,020 --> 00:11:19,150
đến cái chết của vua. Nguyễn Trãi, với tư cách

245
00:11:19,240 --> 00:11:21,910
là chồng của bà, cũng bị liên lụy.

246
00:11:22,000 --> 00:11:24,460
Triều đình kết tội Nguyễn Trãi mưu sát vua.

247
00:11:24,720 --> 00:11:26,610
Hình phạt dành cho ông là tru di tam tộc,

248
00:11:26,700 --> 00:11:29,230
một trong những hình phạt tàn khốc nhất trong chế

249
00:11:29,320 --> 00:11:31,110
độ phong kiến. Kỳ án Lệ Chi Viên là một

250
00:11:31,200 --> 00:11:34,430
trong những bi kịch đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam.

251
00:11:34,520 --> 00:11:38,010
Một người từng góp công lớn trong việc đánh đuổi quân Minh,

252
00:11:38,100 --> 00:11:40,790
từng viết Bình Ngô đại cáo, từng đặt nền móng

253
00:11:40,880 --> 00:11:42,890
tư tưởng nhân nghĩa cho nhà Lê, cuối cùng lại

254
00:11:42,980 --> 00:11:46,210
bị giết cùng gia tộc trong một vụ án đầy nghi vấn.

255
00:11:46,300 --> 00:11:48,770
Cho đến nay, cái chết của vua Lê Thái Tông

256
00:11:48,860 --> 00:11:51,450
tại Lệ Chi Viên vẫn còn nhiều điều chưa thể

257
00:11:51,540 --> 00:11:54,570
khẳng định chắc chắn. Sử liệu chính thống ghi theo

258
00:11:54,660 --> 00:11:57,110
hướng Nguyễn Thị Lộ có tội, nhưng nhiều nhà nghiên

259
00:11:57,200 --> 00:11:59,810
cứu đời sau cho rằng vụ án có thể liên

260
00:11:59,900 --> 00:12:02,170
quan đến đấu đá quyền lực trong triều đình.

261
00:12:02,260 --> 00:12:04,030
Lê Thái Tông qua đời khi còn trẻ,

262
00:12:04,120 --> 00:12:06,430
triều đình khi ấy có nhiều phe phái,

263
00:12:06,520 --> 00:12:09,490
vấn đề kế vị và quyền lực hậu cung rất phức tạp.

264
00:12:09,580 --> 00:12:11,870
Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ

265
00:12:11,960 --> 00:12:14,490
có thể đã trở thành nạn nhân của một cuộc

266
00:12:14,580 --> 00:12:18,970
thanh trừng chính trị. Điều đáng chú ý là hơn

267
00:12:19,060 --> 00:12:21,730
hai mươi năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông

268
00:12:21,820 --> 00:12:24,070
xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi. Nhà vua phục

269
00:12:24,160 --> 00:12:26,590
hồi danh dự cho ông, truy tặng chức tước và

270
00:12:26,680 --> 00:12:28,740
cho sưu tầm lại thơ văn của ông.

271
00:12:28,940 --> 00:12:31,660
Câu nói nổi tiếng “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo”

272
00:12:32,320 --> 00:12:34,970
thường được hiểu là lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê.

273
00:12:35,060 --> 00:12:37,270
Sự minh oan này cho thấy ngay trong triều Lê,

274
00:12:37,360 --> 00:12:40,150
công lao và phẩm giá của Nguyễn Trãi cuối cùng

275
00:12:40,240 --> 00:12:42,830
cũng được nhìn nhận lại. Kỳ án Lệ Chi Viên

276
00:12:42,920 --> 00:12:45,050
không chỉ là bi kịch cá nhân. Nó là lời

277
00:12:45,140 --> 00:12:48,170
nhắc nghiệt ngã về sự bất trắc của quyền lực phong kiến.

278
00:12:48,260 --> 00:12:50,250
Một con người có công lớn với đất nước vẫn

279
00:12:50,340 --> 00:12:53,510
có thể bị cuốn vào vòng xoáy nghi kỵ và đấu đá.

280
00:12:53,600 --> 00:12:55,880
Một nhà tư tưởng nhân nghĩa vẫn có thể bị

281
00:12:56,480 --> 00:12:58,410
giết bởi chính triều đại mà ông góp phần dựng nên.

282
00:12:58,500 --> 00:13:00,970
Bi kịch ấy khiến hình ảnh Nguyễn Trãi càng trở

283
00:13:01,060 --> 00:13:04,290
nên đau đớn và lớn lao hơn trong ký ức dân tộc.

284
00:13:04,380 --> 00:13:06,720
Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời Nguyễn Trãi,

285
00:13:07,300 --> 00:13:10,210
ta thấy một đường đời đầy ánh sáng và bóng tối.

286
00:13:10,300 --> 00:13:12,350
Ánh sáng là trí tuệ, lòng yêu nước,

287
00:13:12,440 --> 00:13:15,090
tư tưởng nhân nghĩa, tài văn chương và đóng góp

288
00:13:15,180 --> 00:13:17,210
to lớn cho cuộc kháng chiến Lam Sơn.

289
00:13:17,300 --> 00:13:19,450
Bóng tối là nỗi đau mất nước thời trẻ,

290
00:13:19,540 --> 00:13:21,770
sự phức tạp của chốn quan trường, những năm tháng

291
00:13:21,860 --> 00:13:25,070
bị nghi kỵ và cái chết oan khuất tại Lệ Chi Viên.

292
00:13:25,160 --> 00:13:27,730
Nhưng chính sự đan xen ấy làm Nguyễn Trãi trở

293
00:13:27,820 --> 00:13:29,560
thành một nhân vật lịch sử đặc biệt.

294
00:13:30,040 --> 00:13:33,050
Ông không phải hình tượng hoàn toàn xa cách đời thường.

295
00:13:33,140 --> 00:13:36,310
Ông là một con người bằng xương bằng thịt,

296
00:13:36,400 --> 00:13:38,870
có lý tưởng, có đau khổ, có mâu thuẫn,

297
00:13:38,960 --> 00:13:41,840
có những lúc muốn lui về ẩn dật nhưng vẫn

298
00:13:42,120 --> 00:13:45,010
không thể nguôi nỗi lo đời. Ông viết về núi rừng,

299
00:13:45,100 --> 00:13:47,030
nhưng trái tim vẫn hướng về nhân dân.

300
00:13:47,120 --> 00:13:49,090
Ông tìm sự thanh sạch nơi Côn Sơn,

301
00:13:49,180 --> 00:13:51,410
nhưng trí tuệ vẫn thuộc về vận mệnh Đại Việt.

302
00:13:51,500 --> 00:13:55,210
Di sản lớn nhất của Nguyễn Trãi nằm ở ba phương diện.

303
00:13:55,300 --> 00:13:57,270
Thứ nhất là di sản chính trị. Ông góp phần

304
00:13:57,360 --> 00:14:00,210
xây dựng tư tưởng chính nghĩa cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

305
00:14:00,300 --> 00:14:03,490
Ông đặt nhân dân ở trung tâm của lý tưởng trị nước.

306
00:14:03,580 --> 00:14:06,090
Ông chứng minh rằng một cuộc chiến giành độc lập

307
00:14:06,180 --> 00:14:08,550
không chỉ cần sức mạnh quân sự, mà cần cả

308
00:14:08,640 --> 00:14:12,470
tính chính danh, lòng dân và nghệ thuật kết thúc chiến tranh.

309
00:14:12,560 --> 00:14:14,570
Thứ hai là di sản văn học. Nguyễn Trãi là

310
00:14:14,660 --> 00:14:17,390
một trong những tác gia lớn nhất của văn học

311
00:14:17,480 --> 00:14:20,550
trung đại Việt Nam. Bình Ngô đại cáo là đỉnh

312
00:14:20,640 --> 00:14:23,790
cao văn chính luận. Quốc âm thi tập là cột

313
00:14:23,880 --> 00:14:26,710
mốc quan trọng của thơ Nôm. Thơ văn của ông

314
00:14:26,800 --> 00:14:30,270
vừa có tầm vóc quốc gia, vừa có chiều sâu nhân sinh,

315
00:14:30,360 --> 00:14:33,140
vừa mang vẻ đẹp giản dị của tiếng Việt.

316
00:14:33,320 --> 00:14:36,070
Thứ ba là di sản tư tưởng. Tư tưởng nhân nghĩa,

317
00:14:36,160 --> 00:14:38,790
yên dân, khoan thư sức dân và trách nhiệm của

318
00:14:38,880 --> 00:14:41,850
kẻ sĩ trước thời cuộc khiến Nguyễn Trãi vượt khỏi

319
00:14:41,940 --> 00:14:44,390
giới hạn của một công thần. Ông trở thành biểu

320
00:14:44,480 --> 00:14:46,930
tượng của trí tuệ Việt Nam, của lòng yêu nước

321
00:14:47,020 --> 00:14:51,710
gắn với lòng thương dân, của văn hóa gắn với chính trị,

322
00:14:51,800 --> 00:14:54,430
của chữ nghĩa gắn với hành động. Năm 1980,

323
00:14:54,520 --> 00:14:56,710
Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn

324
00:14:56,800 --> 00:14:59,150
hóa thế giới nhân dịp kỷ niệm 600 năm ngày

325
00:14:59,240 --> 00:15:01,690
sinh của ông. Sự vinh danh này không chỉ dành

326
00:15:01,780 --> 00:15:03,770
cho một nhà thơ hay một nhà chính trị,

327
00:15:03,860 --> 00:15:07,650
mà dành cho một con người có đóng góp lớn

328
00:15:07,740 --> 00:15:10,610
cho văn hóa, tư tưởng và lịch sử dân tộc.

329
00:15:10,700 --> 00:15:13,990
Ngày nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, người Việt nhớ

330
00:15:14,080 --> 00:15:15,730
đến một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng.

331
00:15:15,820 --> 00:15:18,210
Đại trí vì ông nhìn thấy con đường cứu nước

332
00:15:18,300 --> 00:15:21,690
không chỉ bằng gươm giáo, mà bằng nhân nghĩa và lòng dân.

333
00:15:21,780 --> 00:15:24,350
Đại nhân vì ông luôn đặt nỗi khổ của dân

334
00:15:24,440 --> 00:15:26,850
ở trung tâm suy nghĩ. Đại dũng vì ông dám

335
00:15:26,940 --> 00:15:30,130
dấn thân vào thời cuộc, dám dùng ngòi bút làm vũ khí,

336
00:15:30,220 --> 00:15:32,990
dám sống với trách nhiệm của kẻ sĩ trong một

337
00:15:33,080 --> 00:15:35,090
thời đại đầy hiểm nguy. Kỳ án Lệ Chi Viên

338
00:15:35,180 --> 00:15:38,550
khiến cuộc đời Nguyễn Trãi kết thúc trong máu và nước mắt.

339
00:15:38,640 --> 00:15:40,660
Nhưng nó không thể xóa đi ánh sáng của ông.

340
00:15:40,960 --> 00:15:43,010
Triều đình có thể kết án ông trong một thời khắc,

341
00:15:43,100 --> 00:15:46,330
nhưng lịch sử đã minh oan cho ông qua nhiều thế kỷ.

342
00:15:46,420 --> 00:15:48,910
Những kẻ tạo nên oan án đã chìm vào bóng tối,

343
00:15:49,000 --> 00:15:51,490
còn tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn được nhắc đến như

344
00:15:51,580 --> 00:15:54,170
một trong những tâm hồn lớn nhất của dân tộc.

345
00:15:54,260 --> 00:15:57,190
Nguyễn Trãi từng sống giữa thời loạn, góp phần dựng

346
00:15:57,280 --> 00:15:59,310
lại non sông, rồi chết trong oan khuất.

347
00:15:59,400 --> 00:16:01,970
Nhưng nếu lịch sử là một dòng sông dài,

348
00:16:02,060 --> 00:16:05,000
thì cuộc đời ông giống như một vệt sáng phản

349
00:16:05,500 --> 00:16:08,550
chiếu trên mặt nước: có lúc bị bóng tối che phủ,

350
00:16:08,640 --> 00:16:11,350
nhưng không bao giờ mất hẳn. Từ Bình Ngô đại

351
00:16:11,440 --> 00:16:14,310
cáo đến Quốc âm thi tập, từ tư tưởng yên

352
00:16:14,400 --> 00:16:16,770
dân đến nỗi đau Lệ Chi Viên, Nguyễn Trãi vẫn

353
00:16:16,860 --> 00:16:19,450
ở lại trong ký ức Việt Nam như một biểu

354
00:16:19,540 --> 00:16:22,210
tượng của trí tuệ, nhân nghĩa và bi kịch của

355
00:16:22,300 --> 00:16:24,350
người hiền trong vòng xoáy quyền lực. Câu chuyện về

356
00:16:24,440 --> 00:16:27,210
Nguyễn Trãi vì vậy không chỉ là câu chuyện về

357
00:16:27,300 --> 00:16:29,730
một danh nhân. Đó là câu chuyện về trách nhiệm

358
00:16:29,820 --> 00:16:32,890
của trí thức trước đất nước, về sức mạnh của

359
00:16:32,980 --> 00:16:35,470
chữ nghĩa trong chiến tranh, về lòng dân trong chính trị,

360
00:16:35,560 --> 00:16:37,670
về sự mong manh của công lý trước quyền lực,

361
00:16:37,760 --> 00:16:40,460
và về khả năng lịch sử cuối cùng vẫn tìm

362
00:16:40,620 --> 00:16:43,550
lại ánh sáng cho những người từng bị bóng tối vùi lấp.

363
00:16:43,640 --> 00:16:46,170
Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên Nguyễn

364
00:16:46,260 --> 00:16:48,850
Trãi vẫn còn vang vọng. Mỗi khi đọc lại Bình

365
00:16:48,940 --> 00:16:51,530
Ngô đại cáo, người ta nghe thấy khí phách của

366
00:16:51,620 --> 00:16:53,650
một dân tộc vừa thoát khỏi ách đô hộ.

367
00:16:53,740 --> 00:16:56,550
Mỗi khi nhắc đến Lệ Chi Viên, người ta cảm

368
00:16:56,640 --> 00:16:59,250
thấy nỗi đau của một bậc hiền tài bị oan khuất.

369
00:16:59,340 --> 00:17:01,890
Và mỗi khi nói đến hai chữ nhân nghĩa,

370
00:17:01,980 --> 00:17:04,110
người ta lại nhớ đến Nguyễn Trãi, người đã dùng

371
00:17:04,200 --> 00:17:06,330
cả đời mình để chứng minh rằng sức mạnh lớn

372
00:17:06,420 --> 00:17:09,900
nhất của một quốc gia không chỉ nằm ở thành

373
00:17:10,160 --> 00:17:12,030
trì hay binh mã, mà nằm ở lòng dân,

374
00:17:12,120 --> 00:17:13,820
ở văn hiến, và ở niềm tin rằng chính nghĩa