1
00:00:00,000 --> 00:00:02,137
Trong lịch sử Việt Nam, có những con người không

2
00:00:02,227 --> 00:00:04,363
chỉ sống trong một thời đại, mà còn trở thành

3
00:00:04,453 --> 00:00:06,680
tiếng nói lương tri của cả một dân tộc.

4
00:00:07,030 --> 00:00:09,575
Nguyễn Trãi là một con người như vậy. Ông là

5
00:00:09,665 --> 00:00:12,210
nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà

6
00:00:12,300 --> 00:00:14,845
văn hóa, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của Đại

7
00:00:14,935 --> 00:00:17,570
Việt thế kỷ XV.

8
00:00:17,920 --> 00:00:19,883
Cuộc đời ông gắn với những biến động dữ dội

9
00:00:19,973 --> 00:00:21,937
nhất của đất nước: sự sụp đổ của nhà Trần,

10
00:00:22,027 --> 00:00:24,080
thất bại của nhà Hồ,

11
00:00:24,430 --> 00:00:26,820
ách đô hộ tàn khốc của nhà Minh, cuộc khởi

12
00:00:26,910 --> 00:00:29,390
nghĩa Lam Sơn, sự ra đời của nhà Hậu Lê,

13
00:00:29,740 --> 00:00:31,590
rồi cuối cùng là bi kịch Lệ Chi Viên khiến

14
00:00:31,680 --> 00:00:33,620
cả dòng họ ông bị tru di.

15
00:00:33,970 --> 00:00:36,780
Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long. Cha ông

16
00:00:36,870 --> 00:00:39,680
là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ có học vấn,

17
00:00:39,770 --> 00:00:42,670
từng làm quan dưới triều Hồ.

18
00:00:43,020 --> 00:00:44,743
Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái của quan

19
00:00:44,833 --> 00:00:46,557
Tư đồ Trần Nguyên Đán, một nhân vật lớn cuối

20
00:00:46,647 --> 00:00:48,460
thời Trần.

21
00:00:48,810 --> 00:00:50,520
Như vậy, Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình

22
00:00:50,610 --> 00:00:52,320
có truyền thống văn học, chính trị và học thuật

23
00:00:52,410 --> 00:00:54,210
sâu sắc.

24
00:00:54,560 --> 00:00:56,737
Từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với nền giáo

25
00:00:56,827 --> 00:00:59,003
dục Nho học, với tinh thần trách nhiệm của kẻ

26
00:00:59,093 --> 00:01:01,360
sĩ trước vận mệnh đất nước.

27
00:01:01,710 --> 00:01:03,060
Tuổi thơ của Nguyễn Trãi không phải tuổi thơ bình

28
00:01:03,150 --> 00:01:04,590
lặng.

29
00:01:04,940 --> 00:01:07,037
Ông lớn lên trong giai đoạn nhà Trần suy yếu,

30
00:01:07,127 --> 00:01:09,223
quyền lực triều đình rạn nứt, xã hội biến động,

31
00:01:09,313 --> 00:01:11,500
lòng dân ly tán.

32
00:01:11,850 --> 00:01:13,667
Trần Nguyên Đán, ông ngoại của Nguyễn Trãi, là người

33
00:01:13,757 --> 00:01:15,573
có tầm nhìn xa, hiểu rằng thời cuộc đang đổi

34
00:01:15,663 --> 00:01:17,570
thay.

35
00:01:17,920 --> 00:01:19,737
Trong môi trường ấy, Nguyễn Trãi sớm hình thành tư

36
00:01:19,827 --> 00:01:21,643
duy chính trị và ý thức về trách nhiệm đối

37
00:01:21,733 --> 00:01:23,640
với quốc gia.

38
00:01:23,990 --> 00:01:26,730
Năm 1400, Hồ Quý Ly thay nhà Trần lập ra

39
00:01:26,820 --> 00:01:29,650
nhà Hồ. Đây là một biến cố lớn.

40
00:01:30,000 --> 00:01:32,297
Nhà Hồ tiến hành nhiều cải cách, nhưng chưa kịp

41
00:01:32,387 --> 00:01:34,683
ổn định lòng dân và củng cố đất nước thì

42
00:01:34,773 --> 00:01:37,160
phải đối mặt với quân Minh từ phương Bắc.

43
00:01:37,510 --> 00:01:40,020
Năm 1406, nhà Minh đem quân xâm lược Đại Việt

44
00:01:40,110 --> 00:01:42,710
với danh nghĩa “phù Trần diệt Hồ”.

45
00:01:43,060 --> 00:01:45,490
Nhưng sau khi đánh bại nhà Hồ, họ không khôi

46
00:01:45,580 --> 00:01:48,010
phục nhà Trần như lời hứa, mà sáp nhập Đại

47
00:01:48,100 --> 00:01:50,620
Việt thành quận huyện, đặt ách đô hộ trực tiếp.

48
00:01:50,970 --> 00:01:53,473
Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị bắt. Nguyễn

49
00:01:53,563 --> 00:01:56,067
Phi Khanh, cha của Nguyễn Trãi, cũng bị giải sang

50
00:01:56,157 --> 00:01:58,750
Trung Quốc.

51
00:01:59,100 --> 00:02:01,030
Theo truyền thuyết lịch sử, Nguyễn Trãi muốn đi theo

52
00:02:01,120 --> 00:02:03,140
cha để phụng dưỡng.

53
00:02:03,490 --> 00:02:05,360
Nhưng Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con quay về tìm

54
00:02:05,450 --> 00:02:07,320
cách rửa nhục cho nước, trả thù cho nhà, chứ

55
00:02:07,410 --> 00:02:09,280
không nên chỉ giữ chữ hiếu nhỏ mà quên nghĩa

56
00:02:09,370 --> 00:02:11,330
lớn.

57
00:02:11,680 --> 00:02:13,723
Dù chi tiết này có màu sắc biểu tượng, nó

58
00:02:13,813 --> 00:02:15,857
phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời

59
00:02:15,947 --> 00:02:18,080
Nguyễn Trãi: từ một trí thức trẻ,

60
00:02:18,430 --> 00:02:20,180
ông bước vào con đường gắn vận mệnh cá nhân

61
00:02:20,270 --> 00:02:22,110
với vận mệnh dân tộc.

62
00:02:22,460 --> 00:02:23,790
Những năm sau đó là thời kỳ đen tối của

63
00:02:23,880 --> 00:02:25,300
Đại Việt.

64
00:02:25,650 --> 00:02:27,980
Nhà Minh đổi tên nước ta thành Giao Chỉ, đặt

65
00:02:28,070 --> 00:02:30,400
quan lại cai trị, thu thuế nặng nề, bắt dân

66
00:02:30,490 --> 00:02:32,820
phu, vơ vét sản vật, đưa thợ giỏi và nhân

67
00:02:32,910 --> 00:02:35,330
tài về Trung Quốc.

68
00:02:35,680 --> 00:02:37,770
Nhiều sách vở, văn bia, tài liệu lịch sử bị

69
00:02:37,860 --> 00:02:40,040
thu gom hoặc phá hủy.

70
00:02:40,390 --> 00:02:42,130
Chính sách cai trị của nhà Minh không chỉ nhằm

71
00:02:42,220 --> 00:02:43,960
bóc lột kinh tế, mà còn muốn xóa bỏ ký

72
00:02:44,050 --> 00:02:45,790
ức độc lập và bản sắc văn hóa của người

73
00:02:45,880 --> 00:02:47,710
Việt.

74
00:02:48,060 --> 00:02:50,015
Trong hoàn cảnh ấy, nhiều cuộc nổi dậy đã nổ

75
00:02:50,105 --> 00:02:52,060
ra. Các phong trào của nhà Hậu Trần từng gây

76
00:02:52,150 --> 00:02:54,105
khó khăn cho quân Minh, nhưng cuối cùng đều thất

77
00:02:54,195 --> 00:02:56,240
bại.

78
00:02:56,590 --> 00:02:58,600
Nguyễn Trãi sống trong thời kỳ ấy, quan sát sự

79
00:02:58,690 --> 00:03:00,700
tàn bạo của quân đô hộ, sự đau khổ của

80
00:03:00,790 --> 00:03:02,800
nhân dân và sự thất bại của những nỗ lực

81
00:03:02,890 --> 00:03:04,990
kháng chiến rời rạc.

82
00:03:05,340 --> 00:03:07,770
Ông hiểu rằng muốn thắng nhà Minh, Đại Việt cần

83
00:03:07,860 --> 00:03:10,290
không chỉ lòng dũng cảm, mà còn cần một đường

84
00:03:10,380 --> 00:03:12,900
lối đúng, một ngọn cờ chính nghĩa,

85
00:03:13,250 --> 00:03:15,353
một chiến lược lâu dài và một người lãnh đạo

86
00:03:15,443 --> 00:03:17,547
đủ sức quy tụ nhân tâm. Người ấy xuất hiện

87
00:03:17,637 --> 00:03:19,830
ở Lam Sơn.

88
00:03:20,180 --> 00:03:23,920
Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại vùng

89
00:03:24,010 --> 00:03:27,840
Lam Sơn, Thanh Hóa. Ban đầu, nghĩa quân rất yếu.

90
00:03:28,190 --> 00:03:30,313
Họ thiếu lương thực, thiếu vũ khí, bị quân Minh

91
00:03:30,403 --> 00:03:32,527
truy đuổi liên tục, nhiều lần phải rút vào rừng

92
00:03:32,617 --> 00:03:34,830
núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.

93
00:03:35,180 --> 00:03:36,970
Nhưng Lê Lợi có một phẩm chất quan trọng: ông

94
00:03:37,060 --> 00:03:38,850
biết dùng người, biết lắng nghe mưu kế và biết

95
00:03:38,940 --> 00:03:40,730
đặt mục tiêu giành độc lập lên trên lợi ích

96
00:03:40,820 --> 00:03:42,700
cá nhân.

97
00:03:43,050 --> 00:03:44,720
Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và dâng Bình Ngô

98
00:03:44,810 --> 00:03:46,570
sách cho Lê Lợi.

99
00:03:46,920 --> 00:03:48,803
Tác phẩm này hiện không còn nguyên văn, nhưng theo

100
00:03:48,893 --> 00:03:50,777
sử sách, đó là bản kế sách lớn nhằm đánh

101
00:03:50,867 --> 00:03:52,840
đuổi quân Minh.

102
00:03:53,190 --> 00:03:55,480
Từ đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những bộ

103
00:03:55,570 --> 00:03:57,950
óc quan trọng nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

104
00:03:58,300 --> 00:04:00,363
Vai trò của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn

105
00:04:00,453 --> 00:04:02,517
không chỉ là một người viết văn hay. Ông là

106
00:04:02,607 --> 00:04:04,760
nhà chiến lược chính trị.

107
00:04:05,110 --> 00:04:07,220
Ông hiểu rằng quân Minh mạnh về thành trì, binh

108
00:04:07,310 --> 00:04:09,420
lực và bộ máy cai trị, nhưng yếu ở chỗ

109
00:04:09,510 --> 00:04:11,620
mất lòng dân, xa lạ với đất nước bị chiếm

110
00:04:11,710 --> 00:04:13,910
đóng,

111
00:04:14,260 --> 00:04:15,330
phải duy trì lực lượng ở một vùng đất luôn

112
00:04:15,420 --> 00:04:16,580
nổi dậy.

113
00:04:16,930 --> 00:04:19,360
Vì vậy, muốn thắng, nghĩa quân Lam Sơn phải dựa

114
00:04:19,450 --> 00:04:21,880
vào nhân dân, phải làm cho cuộc chiến trở thành

115
00:04:21,970 --> 00:04:24,490
cuộc chiến chính nghĩa của cả dân tộc.

116
00:04:24,840 --> 00:04:26,943
Tư tưởng nổi bật nhất của Nguyễn Trãi là “nhân

117
00:04:27,033 --> 00:04:29,137
nghĩa”. Nhưng nhân nghĩa trong tư tưởng của ông không

118
00:04:29,227 --> 00:04:31,420
phải lời nói đạo đức trừu tượng.

119
00:04:31,770 --> 00:04:34,567
Nó gắn trực tiếp với việc yên dân, cứu dân,

120
00:04:34,657 --> 00:04:37,453
trừ bạo. Sau này, trong Bình Ngô đại cáo, ông

121
00:04:37,543 --> 00:04:40,430
viết: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,

122
00:04:40,780 --> 00:04:42,620
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”

123
00:04:42,970 --> 00:04:44,800
Câu này có thể xem là linh hồn chính trị

124
00:04:44,890 --> 00:04:46,810
của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

125
00:04:47,160 --> 00:04:49,370
Nguyễn Trãi không nói đánh giặc chỉ vì phục thù,

126
00:04:49,460 --> 00:04:51,670
cũng không nói đánh giặc chỉ để giành ngai vàng.

127
00:04:51,760 --> 00:04:54,060
Ông đặt nhân dân ở trung tâm.

128
00:04:54,410 --> 00:04:56,380
Nhân nghĩa là làm cho dân được yên. Quân đội

129
00:04:56,470 --> 00:04:58,440
chính nghĩa là quân đội đánh kẻ tàn bạo để

130
00:04:58,530 --> 00:05:00,590
cứu dân khỏi đau khổ.

131
00:05:00,940 --> 00:05:02,785
Trong suốt cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi giúp Lê Lợi

132
00:05:02,875 --> 00:05:04,720
thực hiện chiến tranh tâm lý và ngoại giao rất

133
00:05:04,810 --> 00:05:06,655
hiệu quả. Ông viết nhiều thư dụ hàng gửi tướng

134
00:05:06,745 --> 00:05:08,680
Minh.

135
00:05:09,030 --> 00:05:11,045
Những bức thư ấy vừa mềm dẻo, vừa sắc bén.

136
00:05:11,135 --> 00:05:13,150
Ông phân tích tình thế, chỉ ra sự suy yếu

137
00:05:13,240 --> 00:05:15,255
của quân Minh, khuyên họ đầu hàng để tránh chết

138
00:05:15,345 --> 00:05:17,450
vô ích.

139
00:05:17,800 --> 00:05:19,630
Đây là điểm đặc biệt của Nguyễn Trãi: ông dùng

140
00:05:19,720 --> 00:05:21,640
chữ nghĩa như một loại binh khí.

141
00:05:21,990 --> 00:05:24,500
Trước khi gươm giáo kết thúc trận chiến, lời văn

142
00:05:24,590 --> 00:05:27,190
của ông đã làm lung lay ý chí đối phương.

143
00:05:27,540 --> 00:05:30,417
Nguyễn Trãi cũng góp phần tạo ra hình ảnh chính

144
00:05:30,507 --> 00:05:33,383
nghĩa cho nghĩa quân Lam Sơn. Trong một cuộc chiến

145
00:05:33,473 --> 00:05:36,440
lâu dài, niềm tin là thứ vô cùng quan trọng.

146
00:05:36,790 --> 00:05:38,907
Nghĩa quân cần tin rằng mình chiến đấu vì đất

147
00:05:38,997 --> 00:05:41,113
nước. Nhân dân cần tin rằng đi theo Lam Sơn

148
00:05:41,203 --> 00:05:43,410
là đi theo con đường cứu nước.

149
00:05:43,760 --> 00:05:45,150
Quân Minh cần cảm thấy họ đang đứng ở phía

150
00:05:45,240 --> 00:05:46,720
phi nghĩa.

151
00:05:47,070 --> 00:05:49,007
Nguyễn Trãi làm được điều đó bằng tư tưởng, bằng

152
00:05:49,097 --> 00:05:51,033
văn chương, bằng chính trị và bằng khả năng hiểu

153
00:05:51,123 --> 00:05:53,150
sâu lòng người.

154
00:05:53,500 --> 00:05:55,437
Sau những năm đầu gian khổ, khởi nghĩa Lam Sơn

155
00:05:55,527 --> 00:05:57,463
chuyển mình nhờ chiến lược mở rộng vào Nghệ An

156
00:05:57,553 --> 00:05:59,580
theo kế của Nguyễn Chích.

157
00:05:59,930 --> 00:06:02,175
Nghĩa quân từ thế bị vây ép trong rừng núi

158
00:06:02,265 --> 00:06:04,510
Thanh Hóa dần có hậu phương rộng lớn. Từ Nghệ

159
00:06:04,600 --> 00:06:06,845
An, phong trào lan vào Tân Bình, Thuận Hóa, rồi

160
00:06:06,935 --> 00:06:09,270
tiến ra Bắc.

161
00:06:09,620 --> 00:06:12,083
Cục diện thay đổi. Quân Minh dần bị cô lập

162
00:06:12,173 --> 00:06:14,637
trong các thành trì, trong khi nghĩa quân kiểm soát

163
00:06:14,727 --> 00:06:17,280
vùng rộng lớn và được nhân dân ủng hộ.

164
00:06:17,630 --> 00:06:20,510
Năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn tiến ra Bắc. Các

165
00:06:20,600 --> 00:06:23,480
trận Tốt Động , Chúc Động khiến quân Minh tổn

166
00:06:23,570 --> 00:06:26,450
thất nặng. Năm 1427, quân Minh đưa viện binh sang

167
00:06:26,540 --> 00:06:29,510
cứu Đông Quan.

168
00:06:29,860 --> 00:06:32,220
Đạo quân của Liễu Thăng bị tiêu diệt trong chuỗi

169
00:06:32,310 --> 00:06:34,670
trận Chi Lăng , Xương Giang. Đạo quân của Mộc

170
00:06:34,760 --> 00:06:37,120
Thạnh cũng hoảng sợ rút chạy. Đông Quan bị cô

171
00:06:37,210 --> 00:06:39,660
lập hoàn toàn.

172
00:06:40,010 --> 00:06:41,850
Vương Thông buộc phải thương lượng.

173
00:06:42,200 --> 00:06:44,320
Trong giờ phút chiến thắng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi

174
00:06:44,410 --> 00:06:46,530
không chọn con đường tiêu diệt đến cùng. Họ cho

175
00:06:46,620 --> 00:06:48,740
quân Minh rút về nước. Đây là một quyết định

176
00:06:48,830 --> 00:06:51,040
rất khôn ngoan.

177
00:06:51,390 --> 00:06:53,365
Sau nhiều năm chiến tranh, đất nước cần hòa bình

178
00:06:53,455 --> 00:06:55,430
để phục hồi. Nếu dồn quân Minh vào đường cùng,

179
00:06:55,520 --> 00:06:57,495
chiến tranh có thể kéo dài và gây thêm chết

180
00:06:57,585 --> 00:06:59,650
chóc.

181
00:07:00,000 --> 00:07:02,323
Nguyễn Trãi hiểu rằng thắng lợi lớn nhất không chỉ

182
00:07:02,413 --> 00:07:04,737
là giết nhiều quân địch, mà là kết thúc chiến

183
00:07:04,827 --> 00:07:07,240
tranh, khôi phục độc lập và yên dân.

184
00:07:07,590 --> 00:07:10,000
Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra

185
00:07:10,090 --> 00:07:12,590
nhà Hậu Lê.

186
00:07:12,940 --> 00:07:14,943
Nguyễn Trãi thay mặt triều đình viết Bình Ngô đại

187
00:07:15,033 --> 00:07:17,037
cáo, một trong những áng văn chính luận vĩ đại

188
00:07:17,127 --> 00:07:19,220
nhất của lịch sử Việt Nam.

189
00:07:19,570 --> 00:07:21,747
Tác phẩm này không chỉ là lời tuyên bố chiến

190
00:07:21,837 --> 00:07:24,013
thắng, mà còn là bản tuyên ngôn độc lập của

191
00:07:24,103 --> 00:07:26,370
Đại Việt sau hai mươi năm bị đô hộ.

192
00:07:26,720 --> 00:07:28,990
Trong Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi khẳng định nền

193
00:07:29,080 --> 00:07:31,350
độc lập của Đại Việt bằng những luận điểm rất

194
00:07:31,440 --> 00:07:33,800
rõ ràng: “Như nước Đại Việt ta từ trước,

195
00:07:34,150 --> 00:07:36,440
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Núi sông bờ

196
00:07:36,530 --> 00:07:38,910
cõi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác.”

197
00:07:39,260 --> 00:07:41,625
Ở đây, ông không chỉ nói Đại Việt có quân

198
00:07:41,715 --> 00:07:44,080
đội hay có vua riêng. Ông nói Đại Việt có

199
00:07:44,170 --> 00:07:46,535
văn hiến, có lãnh thổ, có phong tục, có lịch

200
00:07:46,625 --> 00:07:49,080
sử, có chủ quyền.

201
00:07:49,430 --> 00:07:51,987
Đó là một nhận thức rất sâu sắc về quốc

202
00:07:52,077 --> 00:07:54,633
gia. Trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, độc lập không

203
00:07:54,723 --> 00:07:57,370
chỉ là việc không bị cai trị bởi nước ngoài.

204
00:07:57,720 --> 00:07:59,697
Độc lập còn là quyền tồn tại của một nền

205
00:07:59,787 --> 00:08:01,763
văn hiến riêng, một cộng đồng chính trị riêng, một

206
00:08:01,853 --> 00:08:03,920
dân tộc có bản sắc riêng.

207
00:08:04,270 --> 00:08:05,960
Bình Ngô đại cáo cũng thể hiện nghệ thuật tổng

208
00:08:06,050 --> 00:08:07,830
kết lịch sử tài tình.

209
00:08:08,180 --> 00:08:10,530
Nguyễn Trãi kể lại tội ác của quân Minh, sự

210
00:08:10,620 --> 00:08:12,970
gian khổ của nghĩa quân, quá trình phản công, các

211
00:08:13,060 --> 00:08:15,410
chiến thắng quyết định và thái độ khoan hòa khi

212
00:08:15,500 --> 00:08:17,940
kết thúc chiến tranh.

213
00:08:18,290 --> 00:08:19,880
Tác phẩm vừa có lý lẽ sắc bén, vừa có

214
00:08:19,970 --> 00:08:21,560
cảm xúc mãnh liệt, vừa có tầm vóc chính trị

215
00:08:21,650 --> 00:08:23,330
lớn.

216
00:08:23,680 --> 00:08:25,390
Nó đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lên vị trí

217
00:08:25,480 --> 00:08:27,190
một cuộc chiến chính nghĩa của dân tộc chống lại

218
00:08:27,280 --> 00:08:29,080
bạo quyền ngoại bang.

219
00:08:29,430 --> 00:08:31,400
Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi bước vào triều đình nhà

220
00:08:31,490 --> 00:08:33,460
Lê. Nhưng con đường làm quan của ông không hề

221
00:08:33,550 --> 00:08:35,610
bằng phẳng.

222
00:08:35,960 --> 00:08:38,090
Một cuộc khởi nghĩa khi còn trong chiến tranh có

223
00:08:38,180 --> 00:08:40,400
thể quy tụ nhiều người cùng mục tiêu.

224
00:08:40,750 --> 00:08:42,940
Nhưng khi hòa bình lập lại, quyền lực triều đình,

225
00:08:43,030 --> 00:08:45,220
lợi ích công thần, nghi kỵ chính trị và tranh

226
00:08:45,310 --> 00:08:47,590
chấp nội bộ bắt đầu xuất hiện.

227
00:08:47,940 --> 00:08:50,490
Nguyễn Trãi là người có tài lớn, công lớn, nhưng

228
00:08:50,580 --> 00:08:53,220
cũng sống trong một môi trường chính trị phức tạp.

229
00:08:53,570 --> 00:08:55,600
Dưới thời Lê Thái Tổ, ông từng giữ nhiều chức

230
00:08:55,690 --> 00:08:57,720
vụ quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng được

231
00:08:57,810 --> 00:08:59,930
trọng dụng trọn vẹn.

232
00:09:00,280 --> 00:09:03,330
Sau khi Lê Thái Tổ mất năm 1433, triều đình

233
00:09:03,420 --> 00:09:06,560
bước vào giai đoạn mới dưới thời Lê Thái Tông.

234
00:09:06,910 --> 00:09:09,195
Nguyễn Trãi có lúc lui về Côn Sơn, sống gần

235
00:09:09,285 --> 00:09:11,570
thiên nhiên, làm thơ, suy ngẫm về cuộc đời và

236
00:09:11,660 --> 00:09:13,945
thời thế. Nhưng ông không phải người hoàn toàn rời

237
00:09:14,035 --> 00:09:16,410
bỏ chính sự.

238
00:09:16,760 --> 00:09:18,610
Với ông, trách nhiệm của kẻ sĩ đối với đất

239
00:09:18,700 --> 00:09:20,640
nước vẫn luôn còn đó.

240
00:09:20,990 --> 00:09:23,175
Nguyễn Trãi để lại một di sản văn học và

241
00:09:23,265 --> 00:09:25,450
tư tưởng đồ sộ. Về chữ Hán, ông có Quân

242
00:09:25,540 --> 00:09:27,725
trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai

243
00:09:27,815 --> 00:09:30,090
thi tập.

244
00:09:30,440 --> 00:09:32,403
Về chữ Nôm, ông có Quốc âm thi tập, một

245
00:09:32,493 --> 00:09:34,457
trong những tác phẩm quan trọng bậc nhất trong lịch

246
00:09:34,547 --> 00:09:36,600
sử văn học tiếng Việt.

247
00:09:36,950 --> 00:09:38,300
Việc Nguyễn Trãi sáng tác bằng chữ Nôm có ý

248
00:09:38,390 --> 00:09:39,830
nghĩa rất lớn.

249
00:09:40,180 --> 00:09:42,210
Nó cho thấy tiếng Việt đã có khả năng trở

250
00:09:42,300 --> 00:09:44,330
thành ngôn ngữ văn học giàu sức biểu đạt, không

251
00:09:44,420 --> 00:09:46,540
chỉ là lời ăn tiếng nói thường ngày.

252
00:09:46,890 --> 00:09:48,967
Trong thơ Nguyễn Trãi, ta thấy một con người nhiều

253
00:09:49,057 --> 00:09:51,133
chiều. Có lúc ông là nhà tư tưởng lo việc

254
00:09:51,223 --> 00:09:53,390
nước, thương dân.

255
00:09:53,740 --> 00:09:55,685
Có lúc ông là người ẩn sĩ tìm sự thanh

256
00:09:55,775 --> 00:09:57,720
thản nơi núi rừng. Có lúc ông đau đáu trước

257
00:09:57,810 --> 00:09:59,755
thói đời, bất lực trước danh lợi và hiểm họa

258
00:09:59,845 --> 00:10:01,880
chính trị.

259
00:10:02,230 --> 00:10:04,140
Có lúc ông hòa mình với thiên nhiên, nghe tiếng

260
00:10:04,230 --> 00:10:06,140
suối, ngắm bóng trăng, nhìn hoa cỏ mà suy ngẫm

261
00:10:06,230 --> 00:10:08,230
về nhân sinh.

262
00:10:08,580 --> 00:10:10,535
Một trong những điểm đẹp nhất trong tư tưởng Nguyễn

263
00:10:10,625 --> 00:10:12,580
Trãi là lòng thương dân. Ông từng viết về mong

264
00:10:12,670 --> 00:10:14,625
muốn cho dân được no ấm, cho xã hội được

265
00:10:14,715 --> 00:10:16,760
yên bình.

266
00:10:17,110 --> 00:10:19,780
Với ông, chính trị không chỉ là quyền lực của

267
00:10:19,870 --> 00:10:22,540
vua quan. Chính trị phải hướng đến đời sống của

268
00:10:22,630 --> 00:10:25,390
dân. Đây là lý do tư tưởng “yên dân”

269
00:10:25,740 --> 00:10:28,003
của ông vượt xa thời đại. Nó khiến Nguyễn Trãi

270
00:10:28,093 --> 00:10:30,357
không chỉ là công thần của một triều đại, mà

271
00:10:30,447 --> 00:10:32,800
còn là nhà tư tưởng nhân văn lớn.

272
00:10:33,150 --> 00:10:35,127
Nhưng bi kịch lớn nhất của Nguyễn Trãi lại đến

273
00:10:35,217 --> 00:10:37,193
vào cuối đời, trong một sự kiện được gọi là

274
00:10:37,283 --> 00:10:39,350
kỳ án Lệ Chi Viên.

275
00:10:39,700 --> 00:10:41,570
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền

276
00:10:41,660 --> 00:10:43,620
Đông.

277
00:10:43,970 --> 00:10:46,440
Trên đường trở về, nhà vua ghé qua Côn Sơn,

278
00:10:46,530 --> 00:10:49,000
nơi Nguyễn Trãi đang sống, rồi sau đó nghỉ tại

279
00:10:49,090 --> 00:10:51,560
Lệ Chi Viên, tức vườn vải, thuộc vùng Gia Bình,

280
00:10:51,650 --> 00:10:54,210
Bắc Ninh ngày nay.

281
00:10:54,560 --> 00:10:56,420
Đi cùng nhà vua có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp

282
00:10:56,510 --> 00:10:58,370
của Nguyễn Trãi, một phụ nữ nổi tiếng thông minh,

283
00:10:58,460 --> 00:11:00,320
có học, từng được vào cung giữ chức Lễ nghi

284
00:11:00,410 --> 00:11:02,360
học sĩ.

285
00:11:02,710 --> 00:11:05,067
Đêm tại Lệ Chi Viên, vua Lê Thái Tông đột

286
00:11:05,157 --> 00:11:07,513
ngột qua đời. Cái chết bất ngờ của một vị

287
00:11:07,603 --> 00:11:10,050
vua trẻ gây chấn động triều đình.

288
00:11:10,400 --> 00:11:12,315
Ngay lập tức, Nguyễn Thị Lộ bị quy kết là

289
00:11:12,405 --> 00:11:14,320
có liên quan đến cái chết của vua. Nguyễn Trãi,

290
00:11:14,410 --> 00:11:16,325
với tư cách là chồng của bà, cũng bị liên

291
00:11:16,415 --> 00:11:18,420
lụy.

292
00:11:18,770 --> 00:11:20,855
Triều đình kết tội Nguyễn Trãi mưu sát vua. Hình

293
00:11:20,945 --> 00:11:23,030
phạt dành cho ông là tru di tam tộc, một

294
00:11:23,120 --> 00:11:25,205
trong những hình phạt tàn khốc nhất trong chế độ

295
00:11:25,295 --> 00:11:27,470
phong kiến.

296
00:11:27,820 --> 00:11:29,750
Kỳ án Lệ Chi Viên là một trong những bi

297
00:11:29,840 --> 00:11:31,860
kịch đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam.

298
00:11:32,210 --> 00:11:34,680
Một người từng góp công lớn trong việc đánh đuổi

299
00:11:34,770 --> 00:11:37,240
quân Minh, từng viết Bình Ngô đại cáo, từng đặt

300
00:11:37,330 --> 00:11:39,890
nền móng tư tưởng nhân nghĩa cho nhà Lê,

301
00:11:40,240 --> 00:11:41,810
cuối cùng lại bị giết cùng gia tộc trong một

302
00:11:41,900 --> 00:11:43,560
vụ án đầy nghi vấn.

303
00:11:43,910 --> 00:11:45,860
Cho đến nay, cái chết của vua Lê Thái Tông

304
00:11:45,950 --> 00:11:47,900
tại Lệ Chi Viên vẫn còn nhiều điều chưa thể

305
00:11:47,990 --> 00:11:50,030
khẳng định chắc chắn.

306
00:11:50,380 --> 00:11:51,770
Sử liệu chính thống ghi theo hướng Nguyễn Thị Lộ

307
00:11:51,860 --> 00:11:53,340
có tội,

308
00:11:53,690 --> 00:11:55,480
nhưng nhiều nhà nghiên cứu đời sau cho rằng vụ

309
00:11:55,570 --> 00:11:57,360
án có thể liên quan đến đấu đá quyền lực

310
00:11:57,450 --> 00:11:59,330
trong triều đình.

311
00:11:59,680 --> 00:12:02,070
Lê Thái Tông qua đời khi còn trẻ, triều đình

312
00:12:02,160 --> 00:12:04,550
khi ấy có nhiều phe phái, vấn đề kế vị

313
00:12:04,640 --> 00:12:07,120
và quyền lực hậu cung rất phức tạp.

314
00:12:07,470 --> 00:12:09,220
Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ

315
00:12:09,310 --> 00:12:11,060
có thể đã trở thành nạn nhân của một cuộc

316
00:12:11,150 --> 00:12:12,990
thanh trừng chính trị.

317
00:12:13,340 --> 00:12:15,637
Điều đáng chú ý là hơn hai mươi năm sau,

318
00:12:15,727 --> 00:12:18,023
năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan

319
00:12:18,113 --> 00:12:20,500
cho Nguyễn Trãi.

320
00:12:20,850 --> 00:12:22,675
Nhà vua phục hồi danh dự cho ông, truy tặng

321
00:12:22,765 --> 00:12:24,590
chức tước và cho sưu tầm lại thơ văn của

322
00:12:24,680 --> 00:12:26,505
ông. Câu nói nổi tiếng “Ức Trai tâm thượng quang

323
00:12:26,595 --> 00:12:28,510
Khuê tảo”

324
00:12:28,860 --> 00:12:30,330
thường được hiểu là lòng Ức Trai sáng tựa sao

325
00:12:30,420 --> 00:12:31,980
Khuê.

326
00:12:32,330 --> 00:12:34,320
Sự minh oan này cho thấy ngay trong triều Lê,

327
00:12:34,410 --> 00:12:36,400
công lao và phẩm giá của Nguyễn Trãi cuối cùng

328
00:12:36,490 --> 00:12:38,570
cũng được nhìn nhận lại.

329
00:12:38,920 --> 00:12:41,037
Kỳ án Lệ Chi Viên không chỉ là bi kịch

330
00:12:41,127 --> 00:12:43,243
cá nhân. Nó là lời nhắc nghiệt ngã về sự

331
00:12:43,333 --> 00:12:45,540
bất trắc của quyền lực phong kiến.

332
00:12:45,890 --> 00:12:47,467
Một con người có công lớn với đất nước vẫn

333
00:12:47,557 --> 00:12:49,133
có thể bị cuốn vào vòng xoáy nghi kỵ và

334
00:12:49,223 --> 00:12:50,890
đấu đá.

335
00:12:51,240 --> 00:12:52,750
Một nhà tư tưởng nhân nghĩa vẫn có thể bị

336
00:12:52,840 --> 00:12:54,350
giết bởi chính triều đại mà ông góp phần dựng

337
00:12:54,440 --> 00:12:56,040
nên.

338
00:12:56,390 --> 00:12:58,020
Bi kịch ấy khiến hình ảnh Nguyễn Trãi càng trở

339
00:12:58,110 --> 00:12:59,740
nên đau đớn và lớn lao hơn trong ký ức

340
00:12:59,830 --> 00:13:01,550
dân tộc.

341
00:13:01,900 --> 00:13:04,290
Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời Nguyễn Trãi, ta

342
00:13:04,380 --> 00:13:06,860
thấy một đường đời đầy ánh sáng và bóng tối.

343
00:13:07,210 --> 00:13:09,467
Ánh sáng là trí tuệ, lòng yêu nước, tư tưởng

344
00:13:09,557 --> 00:13:11,813
nhân nghĩa, tài văn chương và đóng góp to lớn

345
00:13:11,903 --> 00:13:14,250
cho cuộc kháng chiến Lam Sơn.

346
00:13:14,600 --> 00:13:16,410
Bóng tối là nỗi đau mất nước thời trẻ, sự

347
00:13:16,500 --> 00:13:18,310
phức tạp của chốn quan trường, những năm tháng bị

348
00:13:18,400 --> 00:13:20,210
nghi kỵ và cái chết oan khuất tại Lệ Chi

349
00:13:20,300 --> 00:13:22,200
Viên.

350
00:13:22,550 --> 00:13:24,853
Nhưng chính sự đan xen ấy làm Nguyễn Trãi trở

351
00:13:24,943 --> 00:13:27,247
thành một nhân vật lịch sử đặc biệt. Ông không

352
00:13:27,337 --> 00:13:29,730
phải hình tượng hoàn toàn xa cách đời thường.

353
00:13:30,080 --> 00:13:32,520
Ông là một con người bằng xương bằng thịt, có

354
00:13:32,610 --> 00:13:35,050
lý tưởng, có đau khổ, có mâu thuẫn, có những

355
00:13:35,140 --> 00:13:37,580
lúc muốn lui về ẩn dật nhưng vẫn không thể

356
00:13:37,670 --> 00:13:40,200
nguôi nỗi lo đời.

357
00:13:40,550 --> 00:13:42,475
Ông viết về núi rừng, nhưng trái tim vẫn hướng

358
00:13:42,565 --> 00:13:44,490
về nhân dân. Ông tìm sự thanh sạch nơi Côn

359
00:13:44,580 --> 00:13:46,505
Sơn, nhưng trí tuệ vẫn thuộc về vận mệnh Đại

360
00:13:46,595 --> 00:13:48,610
Việt.

361
00:13:48,960 --> 00:13:50,330
Di sản lớn nhất của Nguyễn Trãi nằm ở ba

362
00:13:50,420 --> 00:13:51,880
phương diện.

363
00:13:52,230 --> 00:13:54,260
Thứ nhất là di sản chính trị. Ông góp phần

364
00:13:54,350 --> 00:13:56,380
xây dựng tư tưởng chính nghĩa cho cuộc khởi nghĩa

365
00:13:56,470 --> 00:13:58,500
Lam Sơn. Ông đặt nhân dân ở trung tâm của

366
00:13:58,590 --> 00:14:00,710
lý tưởng trị nước.

367
00:14:01,060 --> 00:14:02,950
Ông chứng minh rằng một cuộc chiến giành độc lập

368
00:14:03,040 --> 00:14:04,930
không chỉ cần sức mạnh quân sự, mà cần cả

369
00:14:05,020 --> 00:14:06,910
tính chính danh, lòng dân và nghệ thuật kết thúc

370
00:14:07,000 --> 00:14:08,980
chiến tranh.

371
00:14:09,330 --> 00:14:11,470
Thứ hai là di sản văn học. Nguyễn Trãi là

372
00:14:11,560 --> 00:14:13,700
một trong những tác gia lớn nhất của văn học

373
00:14:13,790 --> 00:14:15,930
trung đại Việt Nam. Bình Ngô đại cáo là đỉnh

374
00:14:16,020 --> 00:14:18,250
cao văn chính luận.

375
00:14:18,600 --> 00:14:20,410
Quốc âm thi tập là cột mốc quan trọng của

376
00:14:20,500 --> 00:14:22,400
thơ Nôm.

377
00:14:22,750 --> 00:14:24,915
Thơ văn của ông vừa có tầm vóc quốc gia,

378
00:14:25,005 --> 00:14:27,170
vừa có chiều sâu nhân sinh, vừa mang vẻ đẹp

379
00:14:27,260 --> 00:14:29,425
giản dị của tiếng Việt. Thứ ba là di sản

380
00:14:29,515 --> 00:14:31,770
tư tưởng.

381
00:14:32,120 --> 00:14:34,777
Tư tưởng nhân nghĩa, yên dân, khoan thư sức dân

382
00:14:34,867 --> 00:14:37,523
và trách nhiệm của kẻ sĩ trước thời cuộc khiến

383
00:14:37,613 --> 00:14:40,360
Nguyễn Trãi vượt khỏi giới hạn của một công thần.

384
00:14:40,710 --> 00:14:42,730
Ông trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam,

385
00:14:42,820 --> 00:14:44,840
của lòng yêu nước gắn với lòng thương dân, của

386
00:14:44,930 --> 00:14:46,950
văn hóa gắn với chính trị, của chữ nghĩa gắn

387
00:14:47,040 --> 00:14:49,150
với hành động.

388
00:14:49,500 --> 00:14:52,037
Năm 1980, Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh

389
00:14:52,127 --> 00:14:54,663
nhân văn hóa thế giới nhân dịp kỷ niệm 600

390
00:14:54,753 --> 00:14:57,380
năm ngày sinh của ông.

391
00:14:57,730 --> 00:14:59,973
Sự vinh danh này không chỉ dành cho một nhà

392
00:15:00,063 --> 00:15:02,307
thơ hay một nhà chính trị, mà dành cho một

393
00:15:02,397 --> 00:15:04,730
con người có đóng góp lớn cho văn hóa,

394
00:15:05,080 --> 00:15:07,240
tư tưởng và lịch sử dân tộc.

395
00:15:07,590 --> 00:15:10,360
Ngày nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, người Việt nhớ

396
00:15:10,450 --> 00:15:13,310
đến một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng.

397
00:15:13,660 --> 00:15:15,263
Đại trí vì ông nhìn thấy con đường cứu nước

398
00:15:15,353 --> 00:15:16,957
không chỉ bằng gươm giáo, mà bằng nhân nghĩa và

399
00:15:17,047 --> 00:15:18,740
lòng dân.

400
00:15:19,090 --> 00:15:20,820
Đại nhân vì ông luôn đặt nỗi khổ của dân

401
00:15:20,910 --> 00:15:22,730
ở trung tâm suy nghĩ.

402
00:15:23,080 --> 00:15:25,120
Đại dũng vì ông dám dấn thân vào thời cuộc,

403
00:15:25,210 --> 00:15:27,250
dám dùng ngòi bút làm vũ khí, dám sống với

404
00:15:27,340 --> 00:15:29,380
trách nhiệm của kẻ sĩ trong một thời đại đầy

405
00:15:29,470 --> 00:15:31,600
hiểm nguy.

406
00:15:31,950 --> 00:15:33,907
Kỳ án Lệ Chi Viên khiến cuộc đời Nguyễn Trãi

407
00:15:33,997 --> 00:15:35,953
kết thúc trong máu và nước mắt. Nhưng nó không

408
00:15:36,043 --> 00:15:38,090
thể xóa đi ánh sáng của ông.

409
00:15:38,440 --> 00:15:40,017
Triều đình có thể kết án ông trong một thời

410
00:15:40,107 --> 00:15:41,683
khắc, nhưng lịch sử đã minh oan cho ông qua

411
00:15:41,773 --> 00:15:43,440
nhiều thế kỷ.

412
00:15:43,790 --> 00:15:45,470
Những kẻ tạo nên oan án đã chìm vào bóng

413
00:15:45,560 --> 00:15:47,240
tối, còn tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn được nhắc đến

414
00:15:47,330 --> 00:15:49,010
như một trong những tâm hồn lớn nhất của dân

415
00:15:49,100 --> 00:15:50,870
tộc.

416
00:15:51,220 --> 00:15:53,730
Nguyễn Trãi từng sống giữa thời loạn, góp phần dựng

417
00:15:53,820 --> 00:15:56,420
lại non sông, rồi chết trong oan khuất.

418
00:15:56,770 --> 00:15:59,467
Nhưng nếu lịch sử là một dòng sông dài, thì

419
00:15:59,557 --> 00:16:02,253
cuộc đời ông giống như một vệt sáng phản chiếu

420
00:16:02,343 --> 00:16:05,130
trên mặt nước: có lúc bị bóng tối che phủ,

421
00:16:05,480 --> 00:16:07,837
nhưng không bao giờ mất hẳn. Từ Bình Ngô đại

422
00:16:07,927 --> 00:16:10,283
cáo đến Quốc âm thi tập, từ tư tưởng yên

423
00:16:10,373 --> 00:16:12,820
dân đến nỗi đau Lệ Chi Viên,

424
00:16:13,170 --> 00:16:15,640
Nguyễn Trãi vẫn ở lại trong ký ức Việt Nam

425
00:16:15,730 --> 00:16:18,200
như một biểu tượng của trí tuệ, nhân nghĩa và

426
00:16:18,290 --> 00:16:20,850
bi kịch của người hiền trong vòng xoáy quyền lực.

427
00:16:21,200 --> 00:16:22,930
Câu chuyện về Nguyễn Trãi vì vậy không chỉ là

428
00:16:23,020 --> 00:16:24,840
câu chuyện về một danh nhân.

429
00:16:25,190 --> 00:16:27,527
Đó là câu chuyện về trách nhiệm của trí thức

430
00:16:27,617 --> 00:16:29,953
trước đất nước, về sức mạnh của chữ nghĩa trong

431
00:16:30,043 --> 00:16:32,470
chiến tranh, về lòng dân trong chính trị,

432
00:16:32,820 --> 00:16:34,590
về sự mong manh của công lý trước quyền lực,

433
00:16:34,680 --> 00:16:36,450
và về khả năng lịch sử cuối cùng vẫn tìm

434
00:16:36,540 --> 00:16:38,310
lại ánh sáng cho những người từng bị bóng tối

435
00:16:38,400 --> 00:16:40,260
vùi lấp.

436
00:16:40,610 --> 00:16:42,460
Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên Nguyễn

437
00:16:42,550 --> 00:16:44,490
Trãi vẫn còn vang vọng.

438
00:16:44,840 --> 00:16:46,710
Mỗi khi đọc lại Bình Ngô đại cáo, người ta

439
00:16:46,800 --> 00:16:48,670
nghe thấy khí phách của một dân tộc vừa thoát

440
00:16:48,760 --> 00:16:50,720
khỏi ách đô hộ.

441
00:16:51,070 --> 00:16:52,633
Mỗi khi nhắc đến Lệ Chi Viên, người ta cảm

442
00:16:52,723 --> 00:16:54,287
thấy nỗi đau của một bậc hiền tài bị oan

443
00:16:54,377 --> 00:16:56,030
khuất.

444
00:16:56,380 --> 00:16:58,450
Và mỗi khi nói đến hai chữ nhân nghĩa, người

445
00:16:58,540 --> 00:17:00,700
ta lại nhớ đến Nguyễn Trãi,

446
00:17:01,050 --> 00:17:02,810
người đã dùng cả đời mình để chứng minh rằng

447
00:17:02,900 --> 00:17:04,660
sức mạnh lớn nhất của một quốc gia không chỉ

448
00:17:04,750 --> 00:17:06,510
nằm ở thành trì hay binh mã, mà nằm ở

449
00:17:06,600 --> 00:17:08,450
lòng dân,

450
00:17:08,800 --> 00:17:11,230
ở văn hiến, và ở niềm tin rằng chính nghĩa

451
00:17:11,320 --> 00:17:13,840
cuối cùng sẽ không bị chôn vùi mãi mãi.