Trong lịch sử Việt Nam, có những con người không
chỉ sống trong một thời đại, mà còn trở thành
tiếng nói lương tri của cả một dân tộc.
Nguyễn Trãi là một con người như vậy. Ông là
nhà chính trị, nhà quân sự, nhà ngoại giao, nhà
văn hóa, nhà thơ, nhà tư tưởng lớn của Đại
Việt thế kỷ XV.
Cuộc đời ông gắn với những biến động dữ dội
nhất của đất nước: sự sụp đổ của nhà Trần,
thất bại của nhà Hồ,
ách đô hộ tàn khốc của nhà Minh, cuộc khởi
nghĩa Lam Sơn, sự ra đời của nhà Hậu Lê,
rồi cuối cùng là bi kịch Lệ Chi Viên khiến
cả dòng họ ông bị tru di.
Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại Thăng Long. Cha ông
là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ có học vấn,
từng làm quan dưới triều Hồ.
Mẹ ông là Trần Thị Thái, con gái của quan
Tư đồ Trần Nguyên Đán, một nhân vật lớn cuối
thời Trần.
Như vậy, Nguyễn Trãi sinh ra trong một gia đình
có truyền thống văn học, chính trị và học thuật
sâu sắc.
Từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với nền giáo
dục Nho học, với tinh thần trách nhiệm của kẻ
sĩ trước vận mệnh đất nước.
Tuổi thơ của Nguyễn Trãi không phải tuổi thơ bình
lặng.
Ông lớn lên trong giai đoạn nhà Trần suy yếu,
quyền lực triều đình rạn nứt, xã hội biến động,
lòng dân ly tán.
Trần Nguyên Đán, ông ngoại của Nguyễn Trãi, là người
có tầm nhìn xa, hiểu rằng thời cuộc đang đổi
thay.
Trong môi trường ấy, Nguyễn Trãi sớm hình thành tư
duy chính trị và ý thức về trách nhiệm đối
với quốc gia.
Năm 1400, Hồ Quý Ly thay nhà Trần lập ra
nhà Hồ. Đây là một biến cố lớn.
Nhà Hồ tiến hành nhiều cải cách, nhưng chưa kịp
ổn định lòng dân và củng cố đất nước thì
phải đối mặt với quân Minh từ phương Bắc.
Năm 1406, nhà Minh đem quân xâm lược Đại Việt
với danh nghĩa “phù Trần diệt Hồ”.
Nhưng sau khi đánh bại nhà Hồ, họ không khôi
phục nhà Trần như lời hứa, mà sáp nhập Đại
Việt thành quận huyện, đặt ách đô hộ trực tiếp.
Năm 1407, cha con Hồ Quý Ly bị bắt. Nguyễn
Phi Khanh, cha của Nguyễn Trãi, cũng bị giải sang
Trung Quốc.
Theo truyền thuyết lịch sử, Nguyễn Trãi muốn đi theo
cha để phụng dưỡng.
Nhưng Nguyễn Phi Khanh đã khuyên con quay về tìm
cách rửa nhục cho nước, trả thù cho nhà, chứ
không nên chỉ giữ chữ hiếu nhỏ mà quên nghĩa
lớn.
Dù chi tiết này có màu sắc biểu tượng, nó
phản ánh một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời
Nguyễn Trãi: từ một trí thức trẻ,
ông bước vào con đường gắn vận mệnh cá nhân
với vận mệnh dân tộc.
Những năm sau đó là thời kỳ đen tối của
Đại Việt.
Nhà Minh đổi tên nước ta thành Giao Chỉ, đặt
quan lại cai trị, thu thuế nặng nề, bắt dân
phu, vơ vét sản vật, đưa thợ giỏi và nhân
tài về Trung Quốc.
Nhiều sách vở, văn bia, tài liệu lịch sử bị
thu gom hoặc phá hủy.
Chính sách cai trị của nhà Minh không chỉ nhằm
bóc lột kinh tế, mà còn muốn xóa bỏ ký
ức độc lập và bản sắc văn hóa của người
Việt.
Trong hoàn cảnh ấy, nhiều cuộc nổi dậy đã nổ
ra. Các phong trào của nhà Hậu Trần từng gây
khó khăn cho quân Minh, nhưng cuối cùng đều thất
bại.
Nguyễn Trãi sống trong thời kỳ ấy, quan sát sự
tàn bạo của quân đô hộ, sự đau khổ của
nhân dân và sự thất bại của những nỗ lực
kháng chiến rời rạc.
Ông hiểu rằng muốn thắng nhà Minh, Đại Việt cần
không chỉ lòng dũng cảm, mà còn cần một đường
lối đúng, một ngọn cờ chính nghĩa,
một chiến lược lâu dài và một người lãnh đạo
đủ sức quy tụ nhân tâm. Người ấy xuất hiện
ở Lam Sơn.
Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa tại vùng
Lam Sơn, Thanh Hóa. Ban đầu, nghĩa quân rất yếu.
Họ thiếu lương thực, thiếu vũ khí, bị quân Minh
truy đuổi liên tục, nhiều lần phải rút vào rừng
núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.
Nhưng Lê Lợi có một phẩm chất quan trọng: ông
biết dùng người, biết lắng nghe mưu kế và biết
đặt mục tiêu giành độc lập lên trên lợi ích
cá nhân.
Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn và dâng Bình Ngô
sách cho Lê Lợi.
Tác phẩm này hiện không còn nguyên văn, nhưng theo
sử sách, đó là bản kế sách lớn nhằm đánh
đuổi quân Minh.
Từ đây, Nguyễn Trãi trở thành một trong những bộ
óc quan trọng nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Vai trò của Nguyễn Trãi trong khởi nghĩa Lam Sơn
không chỉ là một người viết văn hay. Ông là
nhà chiến lược chính trị.
Ông hiểu rằng quân Minh mạnh về thành trì, binh
lực và bộ máy cai trị, nhưng yếu ở chỗ
mất lòng dân, xa lạ với đất nước bị chiếm
đóng,
phải duy trì lực lượng ở một vùng đất luôn
nổi dậy.
Vì vậy, muốn thắng, nghĩa quân Lam Sơn phải dựa
vào nhân dân, phải làm cho cuộc chiến trở thành
cuộc chiến chính nghĩa của cả dân tộc.
Tư tưởng nổi bật nhất của Nguyễn Trãi là “nhân
nghĩa”. Nhưng nhân nghĩa trong tư tưởng của ông không
phải lời nói đạo đức trừu tượng.
Nó gắn trực tiếp với việc yên dân, cứu dân,
trừ bạo. Sau này, trong Bình Ngô đại cáo, ông
viết: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.”
Câu này có thể xem là linh hồn chính trị
của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Nguyễn Trãi không nói đánh giặc chỉ vì phục thù,
cũng không nói đánh giặc chỉ để giành ngai vàng.
Ông đặt nhân dân ở trung tâm.
Nhân nghĩa là làm cho dân được yên. Quân đội
chính nghĩa là quân đội đánh kẻ tàn bạo để
cứu dân khỏi đau khổ.
Trong suốt cuộc khởi nghĩa, Nguyễn Trãi giúp Lê Lợi
thực hiện chiến tranh tâm lý và ngoại giao rất
hiệu quả. Ông viết nhiều thư dụ hàng gửi tướng
Minh.
Những bức thư ấy vừa mềm dẻo, vừa sắc bén.
Ông phân tích tình thế, chỉ ra sự suy yếu
của quân Minh, khuyên họ đầu hàng để tránh chết
vô ích.
Đây là điểm đặc biệt của Nguyễn Trãi: ông dùng
chữ nghĩa như một loại binh khí.
Trước khi gươm giáo kết thúc trận chiến, lời văn
của ông đã làm lung lay ý chí đối phương.
Nguyễn Trãi cũng góp phần tạo ra hình ảnh chính
nghĩa cho nghĩa quân Lam Sơn. Trong một cuộc chiến
lâu dài, niềm tin là thứ vô cùng quan trọng.
Nghĩa quân cần tin rằng mình chiến đấu vì đất
nước. Nhân dân cần tin rằng đi theo Lam Sơn
là đi theo con đường cứu nước.
Quân Minh cần cảm thấy họ đang đứng ở phía
phi nghĩa.
Nguyễn Trãi làm được điều đó bằng tư tưởng, bằng
văn chương, bằng chính trị và bằng khả năng hiểu
sâu lòng người.
Sau những năm đầu gian khổ, khởi nghĩa Lam Sơn
chuyển mình nhờ chiến lược mở rộng vào Nghệ An
theo kế của Nguyễn Chích.
Nghĩa quân từ thế bị vây ép trong rừng núi
Thanh Hóa dần có hậu phương rộng lớn. Từ Nghệ
An, phong trào lan vào Tân Bình, Thuận Hóa, rồi
tiến ra Bắc.
Cục diện thay đổi. Quân Minh dần bị cô lập
trong các thành trì, trong khi nghĩa quân kiểm soát
vùng rộng lớn và được nhân dân ủng hộ.
Năm 1426, nghĩa quân Lam Sơn tiến ra Bắc. Các
trận Tốt Động , Chúc Động khiến quân Minh tổn
thất nặng. Năm 1427, quân Minh đưa viện binh sang
cứu Đông Quan.
Đạo quân của Liễu Thăng bị tiêu diệt trong chuỗi
trận Chi Lăng , Xương Giang. Đạo quân của Mộc
Thạnh cũng hoảng sợ rút chạy. Đông Quan bị cô
lập hoàn toàn.
Vương Thông buộc phải thương lượng.
Trong giờ phút chiến thắng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi
không chọn con đường tiêu diệt đến cùng. Họ cho
quân Minh rút về nước. Đây là một quyết định
rất khôn ngoan.
Sau nhiều năm chiến tranh, đất nước cần hòa bình
để phục hồi. Nếu dồn quân Minh vào đường cùng,
chiến tranh có thể kéo dài và gây thêm chết
chóc.
Nguyễn Trãi hiểu rằng thắng lợi lớn nhất không chỉ
là giết nhiều quân địch, mà là kết thúc chiến
tranh, khôi phục độc lập và yên dân.
Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, lập ra
nhà Hậu Lê.
Nguyễn Trãi thay mặt triều đình viết Bình Ngô đại
cáo, một trong những áng văn chính luận vĩ đại
nhất của lịch sử Việt Nam.
Tác phẩm này không chỉ là lời tuyên bố chiến
thắng, mà còn là bản tuyên ngôn độc lập của
Đại Việt sau hai mươi năm bị đô hộ.
Trong Bình Ngô đại cáo, Nguyễn Trãi khẳng định nền
độc lập của Đại Việt bằng những luận điểm rất
rõ ràng: “Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu, Núi sông bờ
cõi đã chia, Phong tục Bắc Nam cũng khác.”
Ở đây, ông không chỉ nói Đại Việt có quân
đội hay có vua riêng. Ông nói Đại Việt có
văn hiến, có lãnh thổ, có phong tục, có lịch
sử, có chủ quyền.
Đó là một nhận thức rất sâu sắc về quốc
gia. Trong tư tưởng của Nguyễn Trãi, độc lập không
chỉ là việc không bị cai trị bởi nước ngoài.
Độc lập còn là quyền tồn tại của một nền
văn hiến riêng, một cộng đồng chính trị riêng, một
dân tộc có bản sắc riêng.
Bình Ngô đại cáo cũng thể hiện nghệ thuật tổng
kết lịch sử tài tình.
Nguyễn Trãi kể lại tội ác của quân Minh, sự
gian khổ của nghĩa quân, quá trình phản công, các
chiến thắng quyết định và thái độ khoan hòa khi
kết thúc chiến tranh.
Tác phẩm vừa có lý lẽ sắc bén, vừa có
cảm xúc mãnh liệt, vừa có tầm vóc chính trị
lớn.
Nó đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lên vị trí
một cuộc chiến chính nghĩa của dân tộc chống lại
bạo quyền ngoại bang.
Sau chiến thắng, Nguyễn Trãi bước vào triều đình nhà
Lê. Nhưng con đường làm quan của ông không hề
bằng phẳng.
Một cuộc khởi nghĩa khi còn trong chiến tranh có
thể quy tụ nhiều người cùng mục tiêu.
Nhưng khi hòa bình lập lại, quyền lực triều đình,
lợi ích công thần, nghi kỵ chính trị và tranh
chấp nội bộ bắt đầu xuất hiện.
Nguyễn Trãi là người có tài lớn, công lớn, nhưng
cũng sống trong một môi trường chính trị phức tạp.
Dưới thời Lê Thái Tổ, ông từng giữ nhiều chức
vụ quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng được
trọng dụng trọn vẹn.
Sau khi Lê Thái Tổ mất năm 1433, triều đình
bước vào giai đoạn mới dưới thời Lê Thái Tông.
Nguyễn Trãi có lúc lui về Côn Sơn, sống gần
thiên nhiên, làm thơ, suy ngẫm về cuộc đời và
thời thế. Nhưng ông không phải người hoàn toàn rời
bỏ chính sự.
Với ông, trách nhiệm của kẻ sĩ đối với đất
nước vẫn luôn còn đó.
Nguyễn Trãi để lại một di sản văn học và
tư tưởng đồ sộ. Về chữ Hán, ông có Quân
trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai
thi tập.
Về chữ Nôm, ông có Quốc âm thi tập, một
trong những tác phẩm quan trọng bậc nhất trong lịch
sử văn học tiếng Việt.
Việc Nguyễn Trãi sáng tác bằng chữ Nôm có ý
nghĩa rất lớn.
Nó cho thấy tiếng Việt đã có khả năng trở
thành ngôn ngữ văn học giàu sức biểu đạt, không
chỉ là lời ăn tiếng nói thường ngày.
Trong thơ Nguyễn Trãi, ta thấy một con người nhiều
chiều. Có lúc ông là nhà tư tưởng lo việc
nước, thương dân.
Có lúc ông là người ẩn sĩ tìm sự thanh
thản nơi núi rừng. Có lúc ông đau đáu trước
thói đời, bất lực trước danh lợi và hiểm họa
chính trị.
Có lúc ông hòa mình với thiên nhiên, nghe tiếng
suối, ngắm bóng trăng, nhìn hoa cỏ mà suy ngẫm
về nhân sinh.
Một trong những điểm đẹp nhất trong tư tưởng Nguyễn
Trãi là lòng thương dân. Ông từng viết về mong
muốn cho dân được no ấm, cho xã hội được
yên bình.
Với ông, chính trị không chỉ là quyền lực của
vua quan. Chính trị phải hướng đến đời sống của
dân. Đây là lý do tư tưởng “yên dân”
của ông vượt xa thời đại. Nó khiến Nguyễn Trãi
không chỉ là công thần của một triều đại, mà
còn là nhà tư tưởng nhân văn lớn.
Nhưng bi kịch lớn nhất của Nguyễn Trãi lại đến
vào cuối đời, trong một sự kiện được gọi là
kỳ án Lệ Chi Viên.
Năm 1442, vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền
Đông.
Trên đường trở về, nhà vua ghé qua Côn Sơn,
nơi Nguyễn Trãi đang sống, rồi sau đó nghỉ tại
Lệ Chi Viên, tức vườn vải, thuộc vùng Gia Bình,
Bắc Ninh ngày nay.
Đi cùng nhà vua có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp
của Nguyễn Trãi, một phụ nữ nổi tiếng thông minh,
có học, từng được vào cung giữ chức Lễ nghi
học sĩ.
Đêm tại Lệ Chi Viên, vua Lê Thái Tông đột
ngột qua đời. Cái chết bất ngờ của một vị
vua trẻ gây chấn động triều đình.
Ngay lập tức, Nguyễn Thị Lộ bị quy kết là
có liên quan đến cái chết của vua. Nguyễn Trãi,
với tư cách là chồng của bà, cũng bị liên
lụy.
Triều đình kết tội Nguyễn Trãi mưu sát vua. Hình
phạt dành cho ông là tru di tam tộc, một
trong những hình phạt tàn khốc nhất trong chế độ
phong kiến.
Kỳ án Lệ Chi Viên là một trong những bi
kịch đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam.
Một người từng góp công lớn trong việc đánh đuổi
quân Minh, từng viết Bình Ngô đại cáo, từng đặt
nền móng tư tưởng nhân nghĩa cho nhà Lê,
cuối cùng lại bị giết cùng gia tộc trong một
vụ án đầy nghi vấn.
Cho đến nay, cái chết của vua Lê Thái Tông
tại Lệ Chi Viên vẫn còn nhiều điều chưa thể
khẳng định chắc chắn.
Sử liệu chính thống ghi theo hướng Nguyễn Thị Lộ
có tội,
nhưng nhiều nhà nghiên cứu đời sau cho rằng vụ
án có thể liên quan đến đấu đá quyền lực
trong triều đình.
Lê Thái Tông qua đời khi còn trẻ, triều đình
khi ấy có nhiều phe phái, vấn đề kế vị
và quyền lực hậu cung rất phức tạp.
Trong bối cảnh ấy, Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ
có thể đã trở thành nạn nhân của một cuộc
thanh trừng chính trị.
Điều đáng chú ý là hơn hai mươi năm sau,
năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan
cho Nguyễn Trãi.
Nhà vua phục hồi danh dự cho ông, truy tặng
chức tước và cho sưu tầm lại thơ văn của
ông. Câu nói nổi tiếng “Ức Trai tâm thượng quang
Khuê tảo”
thường được hiểu là lòng Ức Trai sáng tựa sao
Khuê.
Sự minh oan này cho thấy ngay trong triều Lê,
công lao và phẩm giá của Nguyễn Trãi cuối cùng
cũng được nhìn nhận lại.
Kỳ án Lệ Chi Viên không chỉ là bi kịch
cá nhân. Nó là lời nhắc nghiệt ngã về sự
bất trắc của quyền lực phong kiến.
Một con người có công lớn với đất nước vẫn
có thể bị cuốn vào vòng xoáy nghi kỵ và
đấu đá.
Một nhà tư tưởng nhân nghĩa vẫn có thể bị
giết bởi chính triều đại mà ông góp phần dựng
nên.
Bi kịch ấy khiến hình ảnh Nguyễn Trãi càng trở
nên đau đớn và lớn lao hơn trong ký ức
dân tộc.
Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời Nguyễn Trãi, ta
thấy một đường đời đầy ánh sáng và bóng tối.
Ánh sáng là trí tuệ, lòng yêu nước, tư tưởng
nhân nghĩa, tài văn chương và đóng góp to lớn
cho cuộc kháng chiến Lam Sơn.
Bóng tối là nỗi đau mất nước thời trẻ, sự
phức tạp của chốn quan trường, những năm tháng bị
nghi kỵ và cái chết oan khuất tại Lệ Chi
Viên.
Nhưng chính sự đan xen ấy làm Nguyễn Trãi trở
thành một nhân vật lịch sử đặc biệt. Ông không
phải hình tượng hoàn toàn xa cách đời thường.
Ông là một con người bằng xương bằng thịt, có
lý tưởng, có đau khổ, có mâu thuẫn, có những
lúc muốn lui về ẩn dật nhưng vẫn không thể
nguôi nỗi lo đời.
Ông viết về núi rừng, nhưng trái tim vẫn hướng
về nhân dân. Ông tìm sự thanh sạch nơi Côn
Sơn, nhưng trí tuệ vẫn thuộc về vận mệnh Đại
Việt.
Di sản lớn nhất của Nguyễn Trãi nằm ở ba
phương diện.
Thứ nhất là di sản chính trị. Ông góp phần
xây dựng tư tưởng chính nghĩa cho cuộc khởi nghĩa
Lam Sơn. Ông đặt nhân dân ở trung tâm của
lý tưởng trị nước.
Ông chứng minh rằng một cuộc chiến giành độc lập
không chỉ cần sức mạnh quân sự, mà cần cả
tính chính danh, lòng dân và nghệ thuật kết thúc
chiến tranh.
Thứ hai là di sản văn học. Nguyễn Trãi là
một trong những tác gia lớn nhất của văn học
trung đại Việt Nam. Bình Ngô đại cáo là đỉnh
cao văn chính luận.
Quốc âm thi tập là cột mốc quan trọng của
thơ Nôm.
Thơ văn của ông vừa có tầm vóc quốc gia,
vừa có chiều sâu nhân sinh, vừa mang vẻ đẹp
giản dị của tiếng Việt. Thứ ba là di sản
tư tưởng.
Tư tưởng nhân nghĩa, yên dân, khoan thư sức dân
và trách nhiệm của kẻ sĩ trước thời cuộc khiến
Nguyễn Trãi vượt khỏi giới hạn của một công thần.
Ông trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam,
của lòng yêu nước gắn với lòng thương dân, của
văn hóa gắn với chính trị, của chữ nghĩa gắn
với hành động.
Năm 1980, Nguyễn Trãi được UNESCO vinh danh là Danh
nhân văn hóa thế giới nhân dịp kỷ niệm 600
năm ngày sinh của ông.
Sự vinh danh này không chỉ dành cho một nhà
thơ hay một nhà chính trị, mà dành cho một
con người có đóng góp lớn cho văn hóa,
tư tưởng và lịch sử dân tộc.
Ngày nay, khi nhắc đến Nguyễn Trãi, người Việt nhớ
đến một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng.
Đại trí vì ông nhìn thấy con đường cứu nước
không chỉ bằng gươm giáo, mà bằng nhân nghĩa và
lòng dân.
Đại nhân vì ông luôn đặt nỗi khổ của dân
ở trung tâm suy nghĩ.
Đại dũng vì ông dám dấn thân vào thời cuộc,
dám dùng ngòi bút làm vũ khí, dám sống với
trách nhiệm của kẻ sĩ trong một thời đại đầy
hiểm nguy.
Kỳ án Lệ Chi Viên khiến cuộc đời Nguyễn Trãi
kết thúc trong máu và nước mắt. Nhưng nó không
thể xóa đi ánh sáng của ông.
Triều đình có thể kết án ông trong một thời
khắc, nhưng lịch sử đã minh oan cho ông qua
nhiều thế kỷ.
Những kẻ tạo nên oan án đã chìm vào bóng
tối, còn tên tuổi Nguyễn Trãi vẫn được nhắc đến
như một trong những tâm hồn lớn nhất của dân
tộc.
Nguyễn Trãi từng sống giữa thời loạn, góp phần dựng
lại non sông, rồi chết trong oan khuất.
Nhưng nếu lịch sử là một dòng sông dài, thì
cuộc đời ông giống như một vệt sáng phản chiếu
trên mặt nước: có lúc bị bóng tối che phủ,
nhưng không bao giờ mất hẳn. Từ Bình Ngô đại
cáo đến Quốc âm thi tập, từ tư tưởng yên
dân đến nỗi đau Lệ Chi Viên,
Nguyễn Trãi vẫn ở lại trong ký ức Việt Nam
như một biểu tượng của trí tuệ, nhân nghĩa và
bi kịch của người hiền trong vòng xoáy quyền lực.
Câu chuyện về Nguyễn Trãi vì vậy không chỉ là
câu chuyện về một danh nhân.
Đó là câu chuyện về trách nhiệm của trí thức
trước đất nước, về sức mạnh của chữ nghĩa trong
chiến tranh, về lòng dân trong chính trị,
về sự mong manh của công lý trước quyền lực,
và về khả năng lịch sử cuối cùng vẫn tìm
lại ánh sáng cho những người từng bị bóng tối
vùi lấp.
Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên Nguyễn
Trãi vẫn còn vang vọng.
Mỗi khi đọc lại Bình Ngô đại cáo, người ta
nghe thấy khí phách của một dân tộc vừa thoát
khỏi ách đô hộ.
Mỗi khi nhắc đến Lệ Chi Viên, người ta cảm
thấy nỗi đau của một bậc hiền tài bị oan
khuất.
Và mỗi khi nói đến hai chữ nhân nghĩa, người
ta lại nhớ đến Nguyễn Trãi,
người đã dùng cả đời mình để chứng minh rằng
sức mạnh lớn nhất của một quốc gia không chỉ
nằm ở thành trì hay binh mã, mà nằm ở
lòng dân,
ở văn hiến, và ở niềm tin rằng chính nghĩa
cuối cùng sẽ không bị chôn vùi mãi mãi.