Cuộc đời Lý Thường Kiệt trải dài trong một giai đoạn Đại
Việt đang vươn lên mạnh mẽ. Sau khi giành được nền tự
chủ lâu dài từ thế kỷ X, đất nước dưới các triều
Đinh, Tiền Lê và Lý từng bước xây dựng bộ máy nhà
nước, củng cố quân đội, phát triển văn hóa và khẳng định
vị thế trước các thế lực lớn trong khu vực. Nhà Lý,
đặc biệt từ thời Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Thánh
Tông đến Lý Nhân Tông, đã đưa Đại Việt vào một thời
kỳ ổn định và phát triển. Nhưng sự ổn định ấy không
đến một cách dễ dàng. Ở phía bắc là nhà Tống, một
đế quốc lớn luôn xem vùng biên giới phương nam là khu
vực cần kiểm soát. Ở phía nam là Champa, một vương quốc
nhiều lần xung đột với Đại Việt. Trong bối cảnh ấy, Đại
Việt cần những người vừa có tài quân sự, vừa có bản
lĩnh chính trị, vừa có khả năng nhìn xa. Lý Thường Kiệt
chính là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất. Lý Thường
Kiệt tên thật thường được ghi là Ngô Tuấn. Ông sinh năm
1019, tại phường Thái Hòa, thành Thăng Long, trong một gia đình
có truyền thống làm quan. Cha ông là Ngô An Ngữ, từng
giữ chức quan trong triều. Từ nhỏ, Ngô Tuấn đã được giáo
dục trong môi trường gần gũi với triều đình, có điều kiện
học tập chữ nghĩa, võ nghệ và lễ nghi. Ông lớn lên
giữa kinh đô Thăng Long, nơi đang trở thành trung tâm chính
trị, văn hóa và quân sự của Đại Việt thời Lý. Theo
sử sách, Ngô Tuấn từ trẻ đã nổi bật vì dung mạo
khôi ngô, tính cách cẩn trọng, thông minh và có chí lớn.
Ông sớm vào cung phục vụ triều đình. Sau này, vì có
công lao và được vua tin dùng, ông được ban quốc tính
họ Lý, nên thường được biết đến với tên Lý Thường Kiệt.
Trong lịch sử phong kiến, việc được ban quốc tính là một
vinh dự lớn, cho thấy vị trí đặc biệt của ông trong
triều đình nhà Lý. Lý Thường Kiệt không phải chỉ là một
võ tướng thuần túy. Ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng
trong cung đình và quân đội. Điều này giúp ông hiểu rất
rõ cách vận hành của triều đình, tâm lý của vua quan,
tình hình biên giới và nhu cầu thực tế của đất nước.
Một vị tướng chỉ biết đánh trận có thể thắng một vài
trận. Nhưng một vị tướng hiểu chính trị, hiểu ngoại giao và
hiểu thế nước mới có thể tạo ra chiến lược lớn. Lý
Thường Kiệt thuộc kiểu thứ hai. Thời trẻ của ông gắn với
triều Lý Thái Tông và Lý Thánh Tông. Đây là giai đoạn
nhà Lý tiếp tục củng cố quyền lực trung ương, phát triển
Phật giáo, mở mang kinh tế và tổ chức quân đội. Đại
Việt lúc ấy chưa phải một quốc gia rộng lớn như về
sau, nhưng đã có nền tảng chính trị khá vững. Nhà Lý
biết kết hợp giữa triều đình trung ương, lực lượng quý tộc,
các tù trưởng miền núi và quân đội địa phương. Chính cấu
trúc ấy giúp Đại Việt có khả năng huy động sức mạnh
khi chiến tranh xảy ra. Một trong những đóng góp sớm của
Lý Thường Kiệt là trong các hoạt động quân sự ở phía
nam. Đại Việt và Champa có quan hệ phức tạp, lúc hòa
hiếu, lúc xung đột. Năm 1069, vua Lý Thánh Tông thân chinh
đánh Champa. Lý Thường Kiệt tham gia chiến dịch này và lập
công lớn. Quân Đại Việt tiến sâu vào đất Chiêm, bắt được
vua Champa là Chế Củ. Sau đó, Chế Củ phải dâng ba
châu Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh để được tha về.
Đây là một bước mở rộng lãnh thổ quan trọng về phía
nam, đặt nền tảng cho quá trình Nam tiến lâu dài trong
lịch sử Việt Nam. Chiến dịch Champa cho thấy Lý Thường Kiệt
là người có kinh nghiệm quân sự thực tế trước khi bước
vào cuộc đối đầu lớn với nhà Tống. Ông hiểu rằng chiến
tranh không chỉ là xung phong đánh trận, mà còn là hậu
cần, địa hình, tốc độ hành quân, sự phối hợp giữa thủy
quân và bộ binh, cũng như cách kết thúc chiến tranh bằng
điều kiện chính trị có lợi. Những kinh nghiệm ấy sau này
trở thành nền tảng cho chiến lược chống Tống. Sau khi Lý
Thánh Tông mất năm 1072, Lý Nhân Tông lên ngôi khi còn
nhỏ. Triều đình do Thái hậu Ỷ Lan, Thái sư Lý Đạo
Thành và các đại thần phụ chính. Trong bối cảnh vua còn
nhỏ, nguy cơ từ bên ngoài trở nên nghiêm trọng hơn. Nhà
Tống ở phương bắc lúc ấy đang dưới thời Tống Thần Tông,
với tể tướng Vương An Thạch tiến hành cải cách để tăng
cường sức mạnh quốc gia. Triều Tống gặp nhiều khó khăn ở
phía bắc với Liêu và Tây Hạ, nhưng cũng muốn tạo thế
chủ động ở phía nam. Đại Việt bị xem là mục tiêu
có thể tấn công nhằm củng cố uy thế và giải quyết
một phần áp lực chính trị nội bộ. Lý Thường Kiệt nhận
ra nguy cơ ấy rất sớm. Đây là điểm làm ông trở
nên đặc biệt. Nhiều người khi đối diện một đế quốc lớn
thường chọn cách phòng thủ bị động, chờ đối phương kéo quân
sang rồi chống đỡ. Nhưng Lý Thường Kiệt không nghĩ như vậy.
Ông hiểu rằng nếu để nhà Tống chuẩn bị đầy đủ lương
thảo, quân đội, kho tàng và căn cứ hậu cần ở biên
giới, Đại Việt sẽ rơi vào thế bất lợi. Muốn giữ nước,
đôi khi phải đánh trước để phá thế chuẩn bị của kẻ
thù. Từ nhận định ấy, Lý Thường Kiệt đề xuất chiến lược
“tiên phát chế nhân”, tức ra tay trước để khống chế đối
phương. Đây là một tư duy quân sự táo bạo. Nó không
phải hành động xâm lược nhằm chiếm đất lâu dài, mà là
một đòn phủ đầu nhằm phá căn cứ chuẩn bị chiến tranh
của nhà Tống. Mục tiêu của ông là các châu Ung, Khâm,
Liêm ở vùng Quảng Tây và Quảng Đông ngày nay, nơi quân
Tống đang tập trung lương thảo, khí giới và lực lượng cho
cuộc tiến công Đại Việt. Năm 1075, Lý Thường Kiệt cùng Tông
Đản chỉ huy đại quân tiến sang đất Tống. Quân Đại Việt
chia làm nhiều mũi, thủy bộ phối hợp. Các lực lượng miền
núi do các tù trưởng như Thân Cảnh Phúc phối hợp hoạt
động ở vùng biên. Quân Đại Việt đánh vào Khâm Châu, Liêm
Châu, rồi tiến đến Ung Châu, căn cứ quan trọng của nhà
Tống. Chiến dịch này là một trong những chiến công đặc biệt
nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam. Một quốc gia nhỏ
hơn đã chủ động đánh vào lãnh thổ của đế quốc lớn
để phá thế tấn công. Quân Đại Việt không đánh theo kiểu
cướp phá vô tổ chức. Lý Thường Kiệt còn cho ban bố
bài hịch Phạt Tống lộ bố, nêu rõ lý do xuất quân
là để cứu dân khỏi chính sách hà khắc của nhà Tống
và ngăn âm mưu xâm lược Đại Việt. Dù lời hịch có
tính tuyên truyền chiến tranh, nó cho thấy Lý Thường Kiệt hiểu
rất rõ sức mạnh của chính nghĩa và tâm lý dân chúng.
Ung Châu là mục tiêu quan trọng nhất. Thành này được phòng
thủ kiên cố, do Tô Giám trấn giữ. Quân Đại Việt vây
thành trong thời gian dài. Cuộc vây hãm rất ác liệt. Cuối
cùng, thành Ung Châu thất thủ. Kho tàng, lương thảo và cơ
sở quân sự của nhà Tống bị phá hủy nghiêm trọng. Sau
khi đạt mục tiêu, Lý Thường Kiệt chủ động rút quân về
nước, không sa lầy trên đất Tống. Đòn đánh năm 1075 làm
triều Tống chấn động. Nhà Tống quyết định mở cuộc tiến công
lớn xuống Đại Việt để trả đũa và thực hiện mục tiêu
xâm lược. Năm 1076, quân Tống do Quách Quỳ và Triệu Tiết
chỉ huy tiến xuống phía nam. Đạo quân bộ binh lớn đi
qua đường Quảng Tây, trong khi thủy quân Tống dự định phối
hợp theo đường biển. Nhưng Lý Thường Kiệt đã chuẩn bị trước.
Ông hiểu rằng Đại Việt không nên đem toàn bộ lực lượng
ra đánh trực diện ngay từ đầu. Quân Tống đông, được tổ
chức tốt, có kinh nghiệm và khí giới mạnh. Nếu đánh một
trận quyết định ở biên giới trong thế bất lợi, Đại Việt
có thể chịu tổn thất lớn. Vì vậy, Lý Thường Kiệt xây
dựng phòng tuyến trên sông Như Nguyệt, tức sông Cầu ngày nay.
Đây là một phòng tuyến tự nhiên kết hợp với công sự
nhân tạo, nằm ở vị trí chặn đường tiến về Thăng Long.
Phòng tuyến Như Nguyệt là biểu hiện rõ nhất của tài năng
phòng thủ chiến lược của Lý Thường Kiệt. Ông tận dụng dòng
sông làm hào tự nhiên, xây lũy đất, cắm tre, bố trí
quân phòng thủ ở bờ nam. Quân Tống muốn tiến vào trung
tâm Đại Việt thì phải vượt sông trong điều kiện bị quân
Đại Việt chống trả. Đây là cách biến ưu thế đông quân
của đối phương thành bất lợi, buộc họ phải dừng lại trước
một chướng ngại khó vượt. Trong khi đó, thủy quân Tống bị
quân Đại Việt chặn đánh, không thể phối hợp hiệu quả với
bộ binh. Quân Tống tiến sâu vào vùng đất lạ, đường tiếp
tế kéo dài, khí hậu không quen, bệnh tật và thiếu lương
trở thành vấn đề lớn. Lý Thường Kiệt chủ trương cầm cự,
tiêu hao, làm suy giảm tinh thần địch trước khi phản công.
Đây là nghệ thuật chiến tranh rất tỉnh táo: không nóng vội,
không ham thắng nhanh, mà buộc địch rơi vào thế mệt mỏi.
Chính tại phòng tuyến Như Nguyệt, bài thơ Nam quốc sơn hà
được truyền tụng. Theo sử liệu, bài thơ được đọc vang trong
đền Trương Hống, Trương Hát để khích lệ quân sĩ. Nội dung
bài thơ khẳng định: Nam quốc sơn hà Nam đế cư, Tiệt
nhiên định phận tại thiên thư. Như hà nghịch lỗ lai xâm
phạm, Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư. Dịch nghĩa thường hiểu
là: Sông núi nước Nam, vua Nam ở, Rành rành định phận
tại sách trời. Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm, Chúng bay
sẽ bị đánh tơi bời. Dù vẫn còn tranh luận về tác
giả và hoàn cảnh chính xác của bài thơ, trong truyền thống
lịch sử Việt Nam, Nam quốc sơn hà gắn chặt với Lý
Thường Kiệt và cuộc kháng chiến chống Tống. Bài thơ có ý
nghĩa lớn vì nó khẳng định chủ quyền của Đại Việt bằng
một giọng điệu mạnh mẽ, dứt khoát. Nó không chỉ động viên
quân sĩ, mà còn tuyên bố rằng Đại Việt là một quốc
gia có cương vực, có vua, có quyền tồn tại độc lập,
không thể bị phương Bắc tùy tiện xâm phạm. Trên phòng tuyến
Như Nguyệt, quân Tống nhiều lần tìm cách vượt sông nhưng bị
chặn đứng. Càng kéo dài, họ càng rơi vào thế khó. Lý
Thường Kiệt sau đó tổ chức phản công, đánh mạnh vào doanh
trại địch. Quân Tống bị tổn thất, tinh thần suy giảm. Tuy
nhiên, Lý Thường Kiệt không chọn tiêu diệt đến cùng bằng mọi
giá. Ông hiểu rằng chiến tranh kéo dài sẽ làm Đại Việt
kiệt quệ. Vì vậy, khi đã nắm thế chủ động, ông chủ
trương giảng hòa, mở đường cho quân Tống rút về. Quyết định
ấy cho thấy tầm vóc chính trị của Lý Thường Kiệt. Một
vị tướng bình thường có thể chỉ nghĩ đến chiến thắng quân
sự. Nhưng Lý Thường Kiệt nghĩ đến lợi ích lâu dài của
đất nước. Mục tiêu của Đại Việt không phải chiếm đất Tống,
cũng không phải kéo dài chiến tranh để lấy danh tiếng. Mục
tiêu là bảo vệ độc lập, giữ vững biên cương, giảm tổn
thất cho dân và buộc đối phương từ bỏ ý định xâm
lược. Khi mục tiêu ấy đạt được, hòa hoãn là lựa chọn
khôn ngoan. Cuộc kháng chiến chống Tống kết thúc với thắng lợi
của Đại Việt. Nhà Tống không đạt được mục tiêu xâm lược.
Đại Việt bảo vệ được kinh đô, giữ được nền độc lập
và khẳng định vị thế trước một đế quốc lớn. Chiến thắng
này là một trong những mốc son của lịch sử dân tộc,
sánh cùng các cuộc kháng chiến lớn chống ngoại xâm về sau.
Sau chiến tranh, Lý Thường Kiệt tiếp tục giữ vai trò quan
trọng trong triều đình. Ông không chỉ là người chiến thắng quân
Tống, mà còn là trụ cột của nhà Lý trong nhiều năm.
Ông tham gia quản lý đất nước, giữ ổn định triều chính
và tiếp tục bảo vệ biên giới. Uy tín của ông rất
lớn, không chỉ trong quân đội mà còn trong dân gian. Một
đóng góp quan trọng khác của Lý Thường Kiệt là trong việc
củng cố vùng biên. Đại Việt thời Lý không chỉ phải đối
phó với các triều đại phương Bắc, mà còn phải duy trì
quan hệ với các tù trưởng miền núi, các cộng đồng dân
tộc ở vùng biên giới và các thế lực địa phương. Lý
Thường Kiệt hiểu rằng biên cương không thể giữ chỉ bằng quân
từ kinh đô đưa lên. Nó cần sự gắn kết giữa triều
đình và lực lượng địa phương. Việc phối hợp với các tù
trưởng trong chiến dịch chống Tống cho thấy ông biết tận dụng
sức mạnh toàn quốc, không chỉ dựa vào quân chính quy. Ở
phía nam, sau chiến dịch Champa và những biến động tiếp theo,
Đại Việt tiếp tục củng cố vị thế. Ba châu Bố Chính,
Địa Lý, Ma Linh được sáp nhập vào Đại Việt, mở rộng
không gian sinh tồn về phía nam. Dù quá trình Nam tiến
còn kéo dài nhiều thế kỷ, thời Lý đã đặt những viên
gạch quan trọng đầu tiên. Lý Thường Kiệt là một trong những
người góp phần vào bước chuyển ấy. Di sản quân sự của
Lý Thường Kiệt có thể nhìn qua ba điểm lớn. Thứ nhất
là tư duy chủ động chiến lược. Chiến dịch đánh sang đất
Tống năm 1075 cho thấy ông không bị trói buộc bởi tâm
lý phòng thủ thụ động. Ông hiểu rằng muốn phòng thủ hiệu
quả, đôi khi phải đánh vào nơi đối phương chuẩn bị tấn
công. Đây là tư duy rất hiện đại: phòng ngự không chỉ
là chờ địch đến, mà là phá thế địch từ trước. Thứ
hai là nghệ thuật kết hợp tiến công và phòng thủ. Sau
khi đánh phủ đầu, ông rút về xây phòng tuyến Như Nguyệt.
Khi địch mạnh, ông phòng thủ tiêu hao. Khi địch suy, ông
phản công. Khi đã đạt mục tiêu, ông chủ động hòa. Cả
chuỗi hành động ấy cho thấy một chiến lược hoàn chỉnh, không
phải những phản ứng rời rạc. Thứ ba là chiến tranh tâm
lý và chính nghĩa. Từ Phạt Tống lộ bố đến Nam quốc
sơn hà, Lý Thường Kiệt hiểu rằng tinh thần quân dân có
thể quyết định cục diện. Một đội quân chiến đấu vì niềm
tin bảo vệ đất nước sẽ có sức mạnh khác hẳn một
đội quân chỉ bị ép ra trận. Ông biết dùng lời nói,
biểu tượng và niềm tin để biến cuộc kháng chiến thành sự
nghiệp chung của cả dân tộc. Lý Thường Kiệt cũng là biểu
tượng của lòng trung thành với triều Lý. Ông phục vụ nhiều
đời vua, từ Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông đến Lý Nhân
Tông. Trong thời Lý Nhân Tông còn nhỏ, triều đình có nhiều
yếu tố phức tạp, nhưng Lý Thường Kiệt vẫn giữ vai trò
ổn định. Ông không dùng uy tín quân sự để lấn át
hoàng quyền, mà đặt tài năng của mình vào việc bảo vệ
triều đại và đất nước. Đây là điểm quan trọng trong đánh
giá các công thần thời phong kiến. Dân gian về sau tôn
kính Lý Thường Kiệt như một vị anh hùng bảo quốc. Tên
ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học, công trình và
địa danh. Ở nhiều nơi, người dân lập đền thờ ông, nhớ
đến công lao chống Tống và giữ nước. Hình ảnh Lý Thường
Kiệt gắn với dáng vẻ của một vị tướng văn võ song
toàn: cứng rắn khi cần đánh, mềm dẻo khi cần hòa, táo
bạo khi phải ra tay trước, thận trọng khi phải giữ thế
nước. Tuy nhiên, khi kể về Lý Thường Kiệt, cũng cần nhìn
ông trong bối cảnh lịch sử thật sự. Ông sống trong thời
phong kiến, nơi chiến tranh, mở rộng lãnh thổ, tranh chấp quyền
lực và quan hệ triều cống là thực tế bình thường của
khu vực. Những quyết định quân sự của ông, kể cả việc
đánh sang đất Tống, không thể hiểu theo nghĩa đơn giản của
thời hiện đại, mà phải đặt trong bối cảnh nhà Tống đang
chuẩn bị chiến tranh và Đại Việt cần tự vệ. Chính vì
vậy, chiến dịch năm 1075 được xem là đòn phủ đầu chiến
lược nhằm bảo vệ đất nước, chứ không phải cuộc xâm lược
nhằm thôn tính lâu dài. Lý Thường Kiệt mất năm 1105, thọ
khoảng 86 tuổi. Cuộc đời ông kéo dài gần trọn một thế
kỷ đầy biến động của nhà Lý. Khi ông qua đời, Đại
Việt đã vượt qua một trong những thử thách lớn nhất từ
phương Bắc, biên cương được giữ vững, uy thế quốc gia được
nâng cao. Ông để lại một di sản lớn trong ký ức
dân tộc. Nếu nhìn lại toàn bộ cuộc đời Lý Thường Kiệt,
ta thấy một con người có tầm vóc hiếm có. Ông không
chỉ thắng trận, mà còn biết chọn thời điểm đánh, biết chọn
nơi phòng thủ, biết khi nào phản công và khi nào hòa.
Ông không chỉ bảo vệ lãnh thổ, mà còn góp phần khẳng
định ý thức chủ quyền của Đại Việt. Ông không chỉ là
danh tướng của triều Lý, mà là một trong những biểu tượng
lớn của truyền thống chống ngoại xâm Việt Nam. Chiến công của
ông ở Ung Châu thể hiện sự táo bạo. Phòng tuyến Như
Nguyệt thể hiện sự vững vàng. Nam quốc sơn hà thể hiện
tinh thần độc lập. Việc chủ động giảng hòa sau khi thắng
thế thể hiện sự khôn ngoan chính trị. Tất cả những điều
ấy tạo nên một Lý Thường Kiệt không đơn giản là người
cầm quân, mà là nhà chiến lược lớn. Trong dòng chảy lịch
sử Việt Nam, mỗi thời đại chống ngoại xâm đều có những
gương mặt tiêu biểu. Thế kỷ X có Ngô Quyền với Bạch
Đằng. Thế kỷ XI có Lý Thường Kiệt với Như Nguyệt. Thế
kỷ XIII có Trần Hưng Đạo với ba lần kháng chiến chống
Nguyên Mông. Thế kỷ XV có Lê Lợi và Nguyễn Trãi với
khởi nghĩa Lam Sơn. Những con người ấy khác nhau về thời
đại, hoàn cảnh và phương pháp, nhưng cùng gặp nhau ở một
điểm: khi đất nước đứng trước nguy cơ, họ biết đặt vận
mệnh quốc gia lên trên tất cả. Lý Thường Kiệt là một
trong những người đã giúp Đại Việt chứng minh rằng một quốc
gia không cần quá rộng lớn mới có thể giữ được độc
lập. Điều quan trọng là có tổ chức, có lòng dân, có
tướng tài, có chiến lược đúng và có ý thức rõ ràng
về chủ quyền. Trước sức ép của nhà Tống, Đại Việt không
khuất phục. Trước nguy cơ xâm lược, Đại Việt không chờ bị
động. Và trước chiến thắng, Đại Việt không sa vào hiếu chiến
mù quáng. Đó là bản lĩnh của một quốc gia trưởng thành.
Câu chuyện về Lý Thường Kiệt vì vậy không chỉ là câu
chuyện của một vị tướng đánh giặc. Đó là câu chuyện về
trí tuệ giữ nước. Đó là bài học về việc phải nhìn
thấy nguy cơ từ sớm, phải chuẩn bị trước khi kẻ thù
hành động, phải biết kết hợp sức mạnh quân sự với tinh
thần chính nghĩa, và phải luôn nhớ rằng mục tiêu cuối cùng
của chiến tranh bảo vệ Tổ quốc là hòa bình cho nhân
dân. Hơn chín thế kỷ đã trôi qua, nhưng tên tuổi Lý
Thường Kiệt vẫn còn vang trong lịch sử. Mỗi khi nhắc đến
sông Như Nguyệt, người ta nhớ đến phòng tuyến đã chặn đứng
quân Tống. Mỗi khi nhắc đến Nam quốc sơn hà, người ta
nhớ đến lời khẳng định mạnh mẽ về chủ quyền nước Nam.
Mỗi khi nói về nghệ thuật quân sự Việt Nam, người ta
không thể bỏ qua chiến lược tiên phát chế nhân của ông.
Lý Thường Kiệt đã sống một cuộc đời dài, phụng sự triều
Lý và Đại Việt bằng tài năng, bản lĩnh và lòng trung
thành. Ông ra đi, nhưng di sản của ông còn ở lại
trong từng trang sử, từng địa danh, từng câu thơ khẳng định
non sông. Với dân tộc Việt Nam, ông mãi là một trong
những danh tướng kiệt xuất nhất, người đã dùng trí tuệ và
gươm giáo để bảo vệ bờ cõi, để lại bài học lớn
về cách một quốc gia nhỏ có thể đứng vững trước một
đế quốc lớn. Nếu phải tóm gọn cuộc đời Lý Thường Kiệt
trong một hình ảnh, đó là hình ảnh một vị tướng đứng
bên bờ sông Như Nguyệt, phía trước là đại quân Tống, phía
sau là kinh thành Thăng Long và vận mệnh Đại Việt. Trong
khoảnh khắc ấy, ông không chỉ chỉ huy một trận đánh. Ông
đại diện cho ý chí của một dân tộc: sông núi nước
Nam là của người Nam, và bất cứ thế lực nào xâm
phạm cũng