về phía nam. Dù quá trình Nam tiến còn kéo
dài nhiều thế kỷ, thời Lý đã đặt những viên
gạch quan trọng đầu tiên. Lý Thường Kiệt là một
trong những người góp phần vào bước chuyển ấy. Di
sản quân sự của Lý Thường Kiệt có thể nhìn
qua ba điểm lớn. Thứ nhất là tư duy chủ
động chiến lược. Chiến dịch đánh sang đất Tống năm
1075 cho thấy ông không bị trói buộc bởi tâm
lý phòng thủ thụ động. Ông hiểu rằng muốn phòng
thủ hiệu quả, đôi khi phải đánh vào nơi đối
phương chuẩn bị tấn công. Đây là tư duy rất
hiện đại: phòng ngự không chỉ là chờ địch đến,
mà là phá thế địch từ trước. Thứ hai là
nghệ thuật kết hợp tiến công và phòng thủ. Sau
khi đánh phủ đầu, ông rút về xây phòng tuyến
Như Nguyệt. Khi địch mạnh, ông phòng thủ tiêu hao.
Khi địch suy, ông phản công. Khi đã đạt mục
tiêu, ông chủ động hòa. Cả chuỗi hành động ấy
cho thấy một chiến lược hoàn chỉnh, không phải những
phản ứng rời rạc. Thứ ba là chiến tranh tâm
lý và chính nghĩa. Từ Phạt Tống lộ bố đến
Nam quốc sơn hà, Lý Thường Kiệt hiểu rằng tinh
thần quân dân có thể quyết định cục diện. Một
đội quân chiến đấu vì niềm tin bảo vệ đất
nước sẽ có sức mạnh khác hẳn một đội quân
chỉ bị ép ra trận. Ông biết dùng lời nói,
biểu tượng và niềm tin để biến cuộc kháng chiến
thành sự nghiệp chung của cả dân tộc. Lý Thường
Kiệt cũng là biểu tượng của lòng trung thành với
triều Lý. Ông phục vụ nhiều đời vua, từ Lý
Thái Tông, Lý Thánh Tông đến Lý Nhân Tông. Trong
thời Lý Nhân Tông còn nhỏ, triều đình có nhiều
yếu tố phức tạp, nhưng Lý Thường Kiệt vẫn giữ
vai trò ổn định. Ông không dùng uy tín quân
sự để lấn át hoàng quyền, mà đặt tài năng
của mình vào việc bảo vệ triều đại và đất
nước. Đây là điểm quan trọng trong đánh giá các
công thần thời phong kiến. Dân gian về sau tôn
kính Lý Thường Kiệt như một vị anh hùng bảo
quốc. Tên ông được đặt cho nhiều đường phố, trường
học, công trình và địa danh. Ở nhiều nơi, người
dân lập đền thờ ông, nhớ đến công lao chống
Tống và giữ nước. Hình ảnh Lý Thường Kiệt gắn
với dáng vẻ của một vị tướng văn võ song
toàn: cứng rắn khi cần đánh, mềm dẻo khi cần
hòa, táo bạo khi phải ra tay trước, thận trọng