Có những dòng sông không chỉ chảy qua đất đai,
mà còn chảy qua ký ức của một dân tộc.
Bạch Đằng là một dòng sông như thế.
Hơn một nghìn năm đã trôi qua, nước sông vẫn lên xuống theo con nước thủy triều,
bãi bồi vẫn đổi thay theo mùa, lau sậy vẫn nghiêng mình trong gió.
Nhưng trong tiếng sóng ấy, người Việt vẫn nghe như có âm vang của một buổi cuối
năm 938:
tiếng mái chèo rẽ nước, tiếng quân reo dậy trời,
tiếng thuyền giặc vỡ toang giữa bãi cọc ngầm,
và tiếng lịch sử lật sang một trang mới.
Ở nơi ấy, một con người đã đứng lên trong thời khắc quyết định.
Ông không chỉ thắng một trận thủy chiến.
Ông đã chấm dứt về cơ bản thời kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ,
đặt nền móng cho kỷ nguyên độc lập lâu dài của dân tộc Việt.
Tên ông là Ngô Quyền.
Một Người Sinh ra giữa Thời Loạn
Theo nhiều tài liệu sử học truyền thống,
Ngô Quyền sinh năm 898.
Quê hương của ông thường được ghi là Đường Lâm,
thuộc vùng Sơn Tây cũ, nay thuộc Hà Nội.
Tuy nhiên, cần nói thận trọng rằng trong nghiên cứu hiện đại vẫn có một số ý kiến
trao đổi về quê gốc chính xác của Ngô Quyền.
Dù vậy, hình ảnh Ngô Quyền gắn với Đường Lâm đã trở thành một phần quen thuộc trong
ký ức lịch sử Việt Nam.
Ông sinh ra trong một thời đại đặc biệt dữ dội.
Đất nước khi ấy chưa có một triều đình độc lập bền vững như về sau.
Sau nhiều thế kỷ bị các triều đại phương Bắc đô hộ,
người Việt vẫn luôn tìm cách giữ lấy tiếng nói,
phong tục, làng xóm, ruộng đồng và tinh thần riêng của mình.
Những cuộc nổi dậy đã từng bùng lên, có lúc rực sáng,
có lúc bị dập tắt.
Nhưng ngọn lửa tự chủ chưa bao giờ tắt hẳn.
Đến đầu thế kỷ X, nhà Đường ở Trung Hoa suy yếu rồi sụp đổ.
Cục diện phương Bắc rối ren, các thế lực chia cắt,
tranh hùng.
Ở đất Tĩnh Hải quân, tức vùng đất Việt khi ấy,
cơ hội tự chủ mở ra.
Khúc Thừa Dụ, rồi Khúc Hạo, Khúc Thừa Mỹ đã từng bước xây dựng nền tự chủ.
Sau đó, Dương Đình Nghệ nổi lên, đánh đuổi quân Nam Hán,
giữ quyền cai quản Tĩnh Hải quân.
Chính trong bối cảnh ấy, Ngô Quyền trưởng thành.
Sử cũ ghi Ngô Quyền là người có sức khỏe,
chí lớn, dáng vẻ khác thường.
Nhưng điều đáng kể nhất không phải là những lời mô tả ấy,
mà là con đường ông đã chọn:
con đường của một võ tướng đứng trong hàng ngũ những người muốn tự chủ đất nước.
Ngô Quyền trở thành tướng dưới quyền Dương Đình Nghệ.
Tài năng và uy tín của ông được tin dùng.
Ông được giao cai quản Ái Châu, một vùng đất quan trọng ở phía nam.
Và mối quan hệ giữa ông với Dương Đình Nghệ càng thêm gắn bó khi Ngô Quyền trở
thành con rể của vị hào trưởng này.
Nhưng thời loạn không bao giờ để người anh hùng được đi trên con đường bằng phẳng.
Biến Cố Kiều Công Tiễn
Năm 937, một biến cố lớn xảy ra.
Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại để đoạt quyền.
Đây không chỉ là một vụ phản bội cá nhân.
Nó là một vết chém vào nền tự chủ non trẻ của người Việt.
Khi quyền lực trong nước rối loạn, ngoại bang lập tức nhìn thấy cơ hội.
Kiều Công Tiễn biết mình khó chống nổi sự trừng phạt của Ngô Quyền và những lực
lượng trung thành với Dương Đình Nghệ.
Vì vậy, ông ta cầu cứu Nam Hán, một nước đang tồn tại ở phía nam Trung Hoa thời
Ngũ Đại Thập Quốc.
Vua Nam Hán là Lưu Cung chớp lấy thời cơ.
Đối với Nam Hán, đất Tĩnh Hải quân là vùng đất giàu ý nghĩa chiến lược.
Nếu đưa quân sang thành công, họ có thể khôi phục ách thống trị,
biến đất Việt trở lại vòng kiểm soát.
Lưu Cung sai con là Lưu Hoằng Tháo chỉ huy thủy quân tiến vào nước ta.
Đoàn chiến thuyền Nam Hán theo đường biển,
hướng vào cửa sông Bạch Đằng.
Tin giặc kéo đến truyền đi như một cơn gió lạnh.
Đất nước đứng trước một câu hỏi sinh tử:
hoặc tiếp tục con đường tự chủ vừa mở ra,
hoặc một lần nữa rơi vào vòng đô hộ.
Trong giờ phút ấy, Ngô Quyền không do dự.
Ông kéo quân ra Bắc, trước hết đánh Kiều Công Tiễn.
Kẻ phản bội bị diệt.
Nhưng diệt Kiều Công Tiễn mới chỉ là bước đầu.
Ngoài biển, quân Nam Hán vẫn đang tiến vào.
Một trận chiến lớn không thể tránh khỏi.
Tầm Nhìn của Người Cầm Quân
Ngô Quyền hiểu rằng quân Nam Hán mạnh về thủy chiến.
Chúng có thuyền lớn, binh lính đông, lại muốn đánh nhanh để áp đảo.
Nếu đối đầu trực diện trên mặt nước rộng,
quân Việt có thể gặp bất lợi.
Nhưng Ngô Quyền có một lợi thế mà quân xâm lược không có:
ông hiểu đất nước mình.
Ông hiểu sông Bạch Đằng.
Bạch Đằng là con đường thủy quan trọng từ biển vào nội địa.
Nơi đây có chế độ thủy triều lên xuống rõ rệt.
Khi nước triều lên, lòng sông mênh mông,
thuyền lớn có thể đi qua.
Nhưng khi nước rút, bãi cạn lộ ra, dòng chảy trở nên hiểm hóc.
Từ sự am hiểu ấy, Ngô Quyền nghĩ ra một kế sách táo bạo:
sai quân đóng những cọc gỗ lớn xuống lòng sông.
Đầu cọc được bịt sắt nhọn.
Khi thủy triều dâng, bãi cọc chìm dưới nước,
không ai nhìn thấy.
Quân Việt sẽ nhử thuyền giặc tiến sâu vào trận địa.
Đến khi nước triều rút, thuyền Nam Hán mắc vào cọc,
rối loạn, rồi quân ta từ các hướng đánh ập ra.
Đó không chỉ là một mẹo quân sự.
Đó là sự kết hợp giữa trí tuệ, lòng can đảm và khả năng đọc thiên nhiên như đọc
một cuốn binh thư.
Muốn dùng kế ấy, người chỉ huy phải tính đúng thời điểm thủy triều.
Phải giấu được trận địa.
Phải nhử giặc đủ sâu.
Phải giữ quân không nao núng khi thuyền địch ban đầu tiến vào mạnh mẽ.
Và phải đánh đúng lúc, nếu sớm quá thì giặc còn đường lui,
nếu muộn quá thì cơ hội trôi qua.
Ngô Quyền đã đặt cả vận mệnh đất nước vào một trận địa như vậy.
Trước Giờ Quyết Chiến
Hãy tưởng tượng những ngày trước trận đánh.
Dọc theo bờ sông Bạch Đằng, quân dân âm thầm chuẩn bị.
Những thân gỗ lớn được đẽo nhọn, bịt sắt,
kéo ra lòng sông.
Người đóng cọc phải làm việc trong nước,
trong bùn, giữa dòng chảy, dưới sự che giấu nghiêm ngặt.
Không một động tác nào được để lộ cho giặc biết.
Trên bờ, quân mai phục được bố trí.
Dưới nước, bãi cọc nằm im như những lưỡi giáo của đất trời.
Trên cao, mây vẫn trôi.
Ngoài cửa biển, chiến thuyền Nam Hán đang đến gần.
Lưu Hoằng Tháo, con vua Nam Hán, đem quân tiến vào với tham vọng lập công.
Có thể trong mắt ông ta, Tĩnh Hải quân chỉ là vùng đất cũ từng thuộc quyền cai
trị phương Bắc, và cuộc viễn chinh này là cơ hội để khôi phục quyền lực.
Nhưng ông ta không biết rằng mình đang đi vào một cái bẫy được dựng lên bởi một
người hiểu từng nhịp thở của con sông.
Khi nước triều dâng, mặt sông Bạch Đằng mở rộng.
Quân Nam Hán tiến vào.
Quân Việt dùng thuyền nhẹ ra khiêu chiến,
đánh rồi lui, nhử đối phương tiến sâu hơn.
Đối với quân xâm lược, đó có thể là dấu hiệu quân Việt yếu thế.
Nhưng với Ngô Quyền, từng bước lùi ấy là từng bước kéo giặc vào nơi đã định.
Tiếng Sóng Bạch Đằng Năm 938
Rồi thời khắc quyết định đến.
Nước triều bắt đầu rút.
Những cọc gỗ nhọn dưới lòng sông dần hiện ra sức mạnh thật sự.
Thuyền Nam Hán, vốn đang tiến sâu, bất ngờ mắc kẹt.
Thuyền va vào cọc.
Chiến thuyền lớn trở nên nặng nề, khó xoay trở.
Đội hình địch rối loạn.
Đúng lúc ấy, quân Việt phản công.
Từ hai bên bờ, từ các vị trí mai phục, quân của Ngô Quyền đánh ra dữ dội.
Những chiếc thuyền nhẹ của quân Việt linh hoạt giữa lòng sông quen thuộc,
trong khi thuyền giặc mắc kẹt giữa bãi cọc và dòng nước rút.
Trận đánh biến thành một cơn cuồng phong.
Tiếng trống trận vang lên.
Tiếng hò reo dậy sóng.
Những mũi lao, mũi tên, giáo mác trút xuống.
Quân Nam Hán hoảng loạn.
Nhiều thuyền bị phá vỡ.
Nhiều binh lính chết đuối.
Lưu Hoằng Tháo tử trận.
Trận Bạch Đằng năm 938 kết thúc bằng thắng lợi quyết định của quân dân Việt dưới
sự chỉ huy của Ngô Quyền.
Ở phía sau, vua Nam Hán Lưu Cung đang đem quân tiếp ứng.
Khi nghe tin con tử trận, quân thua tan tác,
ông ta kinh hoàng, phải thu quân về.
Âm mưu xâm lược thất bại.
Nhưng ý nghĩa của trận đánh không dừng ở việc đẩy lui một đạo quân.
Nó tuyên bố với phương Bắc rằng người Việt không còn là một vùng đất dễ khuất phục.
Nó khẳng định rằng nền tự chủ không còn chỉ là một khoảng nghỉ ngắn ngủi giữa các
cuộc đô hộ, mà có thể trở thành một quốc thống lâu dài.
Từ Người Chiến Thắng đến Vị Vua Mở Nền Độc Lập
Sau chiến thắng Bạch Đằng, Ngô Quyền lên ngôi năm 939,
xưng vương, sử thường gọi là Tiền Ngô Vương.
Ông đóng đô ở Cổ Loa.
Việc chọn Cổ Loa có ý nghĩa sâu xa.
Cổ Loa từng gắn với truyền thuyết và lịch sử thời An Dương Vương,
với một nhà nước cổ của người Việt.
Khi Ngô Quyền đặt kinh đô ở đó, ông không chỉ chọn một địa điểm phòng thủ.
Ông như nối lại mạch chính thống xưa, khẳng định rằng đất này có chủ,
dân này có nước, và quyền cai trị không cần đến sự phong chức của ngoại bang.
Đóng góp lớn nhất của Ngô Quyền trong thời gian trị vì không phải là những công
trình đồ sộ còn lại đến nay, bởi triều đại của ông ngắn ngủi.
Ông mất năm 944, chỉ sau khoảng năm năm ở ngôi.
Nhưng trong thời gian ấy, điều quan trọng nhất ông làm được là xác lập một thực
tế chính trị mới:
người Việt tự mình dựng vua, tự mình đặt kinh đô,
tự mình cai quản đất nước.
Đó là một bước ngoặt.
Trước Ngô Quyền, các họ Khúc và Dương Đình Nghệ đã có công lớn trong việc giành
và giữ quyền tự chủ.
Nhưng sau chiến thắng Bạch Đằng và việc Ngô Quyền xưng vương,
nền độc lập được đặt trên một nền tảng rõ ràng hơn,
mạnh mẽ hơn.
Từ đây, dù đất nước về sau còn trải qua loạn lạc,
tranh chấp, thậm chí chia rẽ, xu thế độc lập đã trở thành dòng chảy chính.
Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà sử học xem Ngô Quyền là người mở đầu kỷ nguyên
độc lập tự chủ lâu dài của Việt Nam sau thời Bắc thuộc.
Những Đóng Góp Lớn của Ngô Quyền
Trước hết, Ngô Quyền là người có công đánh bại cuộc xâm lược của Nam Hán năm 938.
Chiến thắng ấy diễn ra trong một hoàn cảnh cực kỳ nguy hiểm:
nội bộ vừa có biến vì Kiều Công Tiễn, quân Nam Hán lại kéo sang bằng đường thủy.
Nếu thất bại, nền tự chủ non trẻ có thể bị dập tắt.
Nhưng Ngô Quyền đã xử lý rất nhanh:
diệt nội phản, chuẩn bị trận địa, chọn đúng nơi quyết chiến và đánh bại quân xâm
lược.
Thứ hai, ông để lại một mẫu mực về nghệ thuật quân sự Việt Nam.
Kế cắm cọc trên sông Bạch Đằng cho thấy tư duy lấy yếu chống mạnh,
lấy hiểu biết địa hình và thủy triều để hóa giải ưu thế của đối phương.
Đây là một trong những chiến thắng tiêu biểu của nghệ thuật quân sự dựa vào địa
lợi, nhân hòa và sự linh hoạt.
Về sau, sông Bạch Đằng còn chứng kiến những chiến công lớn khác trong lịch sử chống
ngoại xâm, đặc biệt vào thời Trần.
Nhưng trận Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền là mốc mở đầu rực rỡ,
biến dòng sông này thành biểu tượng của trí tuệ và ý chí độc lập Việt Nam.
Thứ ba, Ngô Quyền đặt nền móng cho nhà nước quân chủ độc lập.
Việc ông lên ngôi, đặt kinh đô ở Cổ Loa và cai trị với tư cách một vị vua độc lập
có ý nghĩa chính trị rất lớn.
Nó khẳng định rằng người Việt không chỉ biết nổi dậy chống đô hộ,
mà còn có khả năng tự tổ chức quốc gia của mình.
Thứ tư, di sản tinh thần của ông là niềm tin vào vận mệnh dân tộc.
Sau nhiều thế kỷ bị cai trị, điều nguy hiểm nhất không chỉ là mất đất hay mất quyền,
mà là mất niềm tin rằng dân tộc mình có thể tự đứng vững.
Chiến thắng của Ngô Quyền đã khôi phục niềm tin ấy.
Nó nói với các thế hệ sau rằng độc lập không phải là giấc mơ xa xôi,
mà là điều có thể giành được bằng trí tuệ,
đoàn kết và lòng quả cảm.
Một Triều Đại Ngắn, một Bóng Hình Dài
Ngô Quyền mất năm 944.
Sau khi ông qua đời, đất nước rơi vào những biến động quyền lực.
Nhà Ngô suy yếu dần, rồi dẫn tới thời kỳ loạn mười hai sứ quân trước khi Đinh Bộ
Lĩnh thống nhất đất nước.
Nếu chỉ nhìn vào số năm trị vì, triều đại của Ngô Quyền không dài.
Nhưng lịch sử không đo tầm vóc một con người chỉ bằng thời gian ngồi trên ngai
vàng.
Có những người trị vì lâu nhưng dấu ấn mờ nhạt.
Có những người chỉ xuất hiện trong một khoảnh khắc quyết định,
nhưng khoảnh khắc ấy đủ làm đổi hướng cả dòng lịch sử.
Ngô Quyền thuộc về kiểu người thứ hai.
Ông xuất hiện đúng lúc đất nước cần một người vừa có tài cầm quân,
vừa có bản lĩnh chính trị.
Ông đánh bại ngoại xâm đúng lúc nền tự chủ có nguy cơ bị bóp nghẹt.
Ông xưng vương đúng lúc dân tộc cần một lời khẳng định dứt khoát:
nước Việt phải do người Việt làm chủ.
Di Sản Còn lại
Ngày nay, nhắc đến Ngô Quyền, người ta nhớ trước hết đến Bạch Đằng.
Nhưng phía sau chiến thắng ấy là cả một di sản rộng lớn hơn.
Đó là di sản của lòng tự chủ.
Từ sau Ngô Quyền, các triều đại Đinh, Tiền Lê,
Lý, Trần, Lê về sau tiếp tục xây dựng và bảo vệ quốc gia độc lập.
Dòng chảy ấy không phải lúc nào cũng yên bình,
nhưng nó đã có một điểm mở đầu mạnh mẽ.
Đó là di sản của trí tuệ quân sự.
Người Việt không thắng bằng sức mạnh áp đảo,
mà bằng cách hiểu mình, hiểu địch, hiểu đất,
hiểu nước, hiểu thời cơ.
Bạch Đằng năm 938 là bài học rằng trong chiến tranh giữ nước,
địa hình của quê hương có thể trở thành thành lũy
dòng sông có thể trở thành trận đồ, và lòng dân có thể trở thành sức mạnh quyết
định.
Đó là di sản của sự chính danh độc lập.
Khi Ngô Quyền lên ngôi ở Cổ Loa, ông gửi đi một thông điệp vượt khỏi thời đại của
mình:
dân tộc này có lịch sử riêng, có chủ quyền riêng,
có quyền tự quyết định vận mệnh của mình.
Lời Kết:
Người Mở Cửa Kỷ Nguyên Độc Lập
Nếu kể lịch sử như một con đường dài, thì Ngô Quyền là người đứng ở một cánh cửa
lớn.
Phía sau ông là nhiều thế kỷ Bắc thuộc,
là những cuộc nổi dậy, những lần giành lại rồi mất đi quyền tự chủ,
là máu và nước mắt của bao thế hệ không chịu khuất phục.
Phía trước ông là kỷ nguyên độc lập lâu dài,
dù còn bão tố, nhưng đã có nền móng để các triều đại Việt Nam tiếp tục xây dựng.
Và ở giữa hai phía ấy là Bạch Đằng năm 938.
Ngày ấy, khi nước triều rút xuống, những cọc gỗ nhọn hiện lên không chỉ để phá
thuyền giặc.
Chúng như những mũi cọc đóng sâu vào lịch sử,
ghim lại một lời thề:
non sông này không thể bị khuất phục mãi mãi.
Ngô Quyền đã đi qua đời mình trong chưa đầy nửa thế kỷ,
trị vì chỉ vài năm, nhưng tên ông ở lại hơn một nghìn năm.
Bởi có những con người không cần sống thật lâu để trở thành bất tử.
Chỉ cần họ đứng đúng nơi dân tộc cần họ nhất.
Và Ngô Quyền đã đứng đó - giữa tiếng sóng Bạch Đằng,
giữa vận mệnh ngàn cân, để mở lại non sông cho người Việt.