Bùi Thị Xuân đã trả lời bằng cả đời mình.
Di sản của một mối tình
Nếu tách riêng, Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân đều là những nhân vật lớn.
Nhưng khi đặt cạnh nhau, họ tạo thành một biểu tượng hiếm có:
biểu tượng của tình yêu gắn với lý tưởng,
của nghĩa vợ chồng gắn với nghĩa lớn.
Trong lịch sử, không thiếu những cặp vợ chồng nổi tiếng.
Nhưng vợ chồng cùng là tướng, cùng ra trận,
cùng phụng sự một triều đại, cùng chịu kết cục bi tráng,
thì không nhiều.
Chính vì vậy, chuyện tình của họ mang màu sắc sử thi.
Nó không phải câu chuyện tình êm đềm.
Nó là câu chuyện tình của thời loạn.
Một tình yêu đẹp không phải vì tránh được đau thương,
mà vì vẫn giữ được phẩm giá giữa đau thương.
Một tình yêu lớn không phải vì có cái kết viên mãn,
mà vì hai người đã không rời nhau về tinh thần trong những thời khắc khốc liệt
nhất.
Nhìn lại Tây Sơn qua hai con người
Lịch sử Tây Sơn là lịch sử của hào quang và bi kịch.
Hào quang vì phong trào ấy đã làm được những điều phi thường:
lật đổ các thế lực cũ, thống nhất đất nước trong một giai đoạn,
đánh bại quân Xiêm ở Rạch Gầm – Xoài Mút,
đánh bại quân Thanh ở Ngọc Hồi – Đống Đa.
Bi kịch vì triều đại ấy tồn tại ngắn ngủi,
nội bộ rạn nứt, và cuối cùng bị triều Nguyễn thay thế.
Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân là hai con người nằm giữa hào quang và bi kịch
ấy.
Họ không đại diện cho mọi mặt của Tây Sơn,
nhưng qua họ, ta thấy được sức hấp dẫn của thời đại đó:
một thời đại mà người bình thường có thể trở thành anh hùng,
phụ nữ có thể trở thành tướng lĩnh, những người xuất thân không phải quý tộc vẫn
có thể bước vào trung tâm lịch sử.
Ta cũng thấy cái giá của lịch sử:
khi một triều đại thất bại, không chỉ ngai vàng sụp đổ,
mà bao số phận con người bị cuốn theo.
Dư âm trong lòng hậu thế
Hơn hai thế kỷ đã trôi qua.
Những thành quách cũ nhiều nơi chỉ còn dấu tích.
Những chiến trường năm xưa đã thành ruộng đồng,
phố xá, làng mạc.
Nhưng tên tuổi Trần Quang Diệu và Bùi Thị Xuân vẫn còn được nhắc lại.
Người ta nhớ đến họ không chỉ vì họ thuộc phe thắng hay phe thua.
Lịch sử sâu xa hơn chuyện thắng thua.
Có những người thua trong cuộc chiến quyền lực,
nhưng thắng trong ký ức đạo lý của nhân dân.
Trần Quang Diệu thắng bằng lòng trung nghĩa.
Bùi Thị Xuân thắng bằng khí phách bất khuất.
Và tình yêu của họ thắng bằng sự đồng hành đến tận cùng.
Khi kể lại câu chuyện này, ta không chỉ kể về một đôi vợ chồng trong triều Tây
Sơn.
Ta kể về khả năng con người giữ lấy điều cao đẹp giữa một thời đại tàn khốc.
Ta kể về tình yêu không mềm yếu, mà cứng cỏi như thép.
Ta kể về một người đàn ông và một người phụ nữ đã cùng nhau đứng giữa bão lịch
sử, để rồi dù bị bão cuốn đi, vẫn để lại ánh sáng.