Bóng người con gái dưới gốc lan
Trong lịch sử Đại Việt, có những con người bước vào cung cấm bằng dòng dõi quyền
quý, bằng hôn ước chính trị, bằng sự sắp đặt của triều đình.
Nhưng cũng có một người phụ nữ đi vào lịch sử từ một vùng quê yên ả,
từ hình ảnh dân gian kể lại là cô gái hái dâu bên đường,
rồi trở thành Nguyên phi, Hoàng thái hậu,
nhiếp chính, và là một trong những người phụ nữ có ảnh hưởng lớn nhất thời Lý.
Người ấy là Ỷ Lan.
Tên thật của bà theo nhiều tài liệu thường được ghi là Lê Thị Yến hoặc Lê Khiết
Nương, quê ở vùng Thổ Lỗi, sau là Siêu Loại,
thuộc khu vực Gia Lâm, Hà Nội ngày nay.
Tuy một số chi tiết về thân thế và cuộc gặp gỡ đầu tiên với vua Lý Thánh Tông mang
màu sắc truyền thuyết, nhưng vai trò lịch sử của bà thì rất rõ.
Bà là người phụ nữ đã bước từ dân gian vào trung tâm quyền lực,
góp phần ổn định triều chính, chăm lo dân sinh,
bảo vệ cơ nghiệp nhà Lý, và để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống chính trị,
văn hóa, Phật giáo Đại Việt.
Câu chuyện của Ỷ Lan không phải chuyện tình theo nghĩa thường thấy:
không nhiều thư từ, không nhiều lời thề,
không có những trang sử ghi lại riêng tư giữa bà và vua Lý Thánh Tông.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, đó là một chuyện tình tráng lệ giữa một người phụ nữ tài
năng với vận mệnh Đại Việt, giữa một cô gái bình dân với triều đại mà bà đã góp
sức gìn giữ.
Và ở trung tâm câu chuyện ấy, vẫn có một cuộc gặp gỡ rất đẹp:
vua Lý Thánh Tông gặp người con gái đứng tựa gốc lan,
bình thản giữa cảnh dân chúng nô nức đón xa giá.
Từ đó, một số phận đổi thay.
Không chỉ số phận của bà, mà có lúc, cả số phận triều Lý cũng đổi thay theo.
Đại việt thời lý:
một vương triều đang lớn
Nhà Lý mở ra từ năm 1009, khi Lý Công Uẩn lên ngôi,
lập nên triều đại mới.
Năm 1010, ông dời đô từ Hoa Lư ra Đại La,
đổi tên là Thăng Long.
Quyết định ấy không chỉ là chuyện dời kinh thành.
Đó là dấu hiệu của một quốc gia đang muốn vươn mình,
rời khỏi thế phòng thủ chật hẹp để bước vào thời kỳ xây dựng lâu dài.
Đến đời Lý Thánh Tông, Đại Việt đã có nền tảng khá vững.
Nhà nước trung ương được củng cố, Phật giáo phát triển mạnh,
văn hóa cung đình và dân gian cùng nở rộ.
Năm 1054, Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt.
Hai chữ Đại Việt từ đó mang một ý nghĩa lớn lao:
một quốc gia có chủ quyền, có văn hiến,
có bản lĩnh riêng giữa khu vực đầy biến động.
Nhưng thời thái bình nào cũng có thử thách.
Triều Lý phải chăm lo việc trị nước, phòng bị phương Bắc,
giữ yên biên giới, đồng thời đối mặt với những khó khăn nội bộ như thiên tai,
đói kém, tranh chấp quyền lực, vấn đề kế vị.
Trong bối cảnh đó, một người phụ nữ trong cung nếu chỉ có nhan sắc thì không thể
đứng vững lâu dài.
Muốn trở thành nhân vật lịch sử, bà phải có trí tuệ,
bản lĩnh, khả năng xử lý chính sự và lòng tin của triều đình.
Ỷ Lan đã chứng minh bà có tất cả những điều ấy.