Cuộc gặp gỡ bên đường và huyền thoại gốc lan
Truyền thuyết kể rằng, một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng Thổ Lỗi.
Dân chúng đổ ra xem xa giá, ai cũng náo nức,
chỉ có một cô gái vẫn đứng tựa gốc lan,
dáng vẻ điềm nhiên.
Nhà vua thấy lạ, cho gọi đến hỏi chuyện.
Cách đối đáp thông minh, khí chất khác thường của cô gái khiến vua chú ý.
Sau đó, bà được đưa vào cung và được gọi là Ỷ Lan,
nghĩa là tựa vào cây lan.
Chi tiết ấy có thể đã được dân gian thi vị hóa.
Nhưng chính truyền thuyết lại nói lên cách hậu thế nhìn về bà:
Ỷ Lan không phải người được nhớ chỉ vì sắc đẹp.
Bà được nhớ vì sự khác biệt, vì vẻ bình thản trước quyền uy,
vì trí tuệ khiến nhà vua phải dừng lại.
Trong những câu chuyện dân gian, hình ảnh gốc lan rất đẹp.
Lan là loài hoa thanh nhã, kín đáo, có hương thơm bền.
Người con gái tựa gốc lan như báo trước cuộc đời bà:
không ồn ào ngay từ đầu, nhưng càng về sau càng tỏa hương trong lịch sử.
Vào cung, bà trở thành phi tần của Lý Thánh Tông.
Nhưng cung cấm không phải nơi dễ sống.
Ở đó có nghi lễ, luật lệ, sự cạnh tranh,
nỗi cô đơn, và cả những toan tính chính trị.
Một cô gái không xuất thân quyền quý muốn đứng vững giữa cung đình phải học rất
nhanh, hiểu rất sâu, và giữ mình rất khôn khéo.
Ỷ Lan đã làm được điều đó.
Từ người phụ nữ trong cung đến người được trao việc nước
Điều làm nên tầm vóc Ỷ Lan không chỉ là việc bà được vua yêu quý.
Điều quan trọng hơn là Lý Thánh Tông đã tin bà đến mức giao việc nước khi ông thân
chinh.
Năm 1069, Lý Thánh Tông đem quân đánh Chiêm Thành.
Trong thời gian nhà vua vắng mặt, Ỷ Lan được giao quyền điều hành triều chính ở
kinh đô.
Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng.
Một vị vua không thể giao việc nước cho người chỉ biết làm đẹp lòng mình.
Ông phải thấy ở bà khả năng cai quản, phân xử,
nghe việc quan, yên dân và giữ ổn định triều đình.
Theo sử cũ, trong thời gian nhiếp chính,
Ỷ Lan chăm lo chính sự, khiến trong nước yên ổn.
Khi Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành ban đầu chưa thuận lợi,
nghe tin trong nước dưới quyền Ỷ Lan vẫn được cai trị tốt,
nhà vua càng quyết tâm.
Cuộc chinh phạt sau đó giành thắng lợi,
vua Chiêm là Chế Củ bị bắt, và Chiêm Thành dâng ba châu Bố Chính,
Địa Lý, Ma Linh để chuộc vua.
Chiến công quân sự ấy thuộc về Lý Thánh Tông và quân đội Đại Việt.
Nhưng ở hậu phương, vai trò của Ỷ Lan là giữ cho gốc rễ quốc gia không lay động.
Trong chiến tranh, tiền tuyến cần gươm giáo,
nhưng hậu phương cần sự ổn định.
Một khi kinh thành rối loạn, lòng dân bất an,
lương thảo khó gom, thì chiến thắng ngoài biên cũng khó bền.
Vì vậy, đóng góp của Ỷ Lan trong giai đoạn này không nằm ở việc trực tiếp cầm quân,
mà nằm ở khả năng giữ nước từ phía sau ngai vàng.