Bi kịch cung đình và vết tối trong đời ỷ lan
Khi kể về Ỷ Lan, không thể chỉ kể ánh sáng mà bỏ qua bóng tối.
Sử cũ chép rằng sau khi Lý Thánh Tông mất,
Thượng Dương Hoàng hậu cùng một số cung nữ bị buộc phải chết theo vua.
Việc này thường được gắn với cuộc tranh chấp quyền lực trong cung,
khi Ỷ Lan muốn nắm quyền nhiếp chính cho con trai.
Đây là một vết đen lớn trong cuộc đời bà,
và hậu thế khi đánh giá Ỷ Lan luôn phải nhìn nhận thẳng thắn.
Lịch sử cung đình thời phong kiến rất khắc nghiệt.
Quyền lực không chỉ là vinh quang mà còn là sinh tử.
Một người mẹ của vua nhỏ tuổi có thể lo sợ con mình bị đe dọa,
lo sợ quyền lực rơi vào tay phe khác.
Nhưng dù lý do chính trị là gì, cái chết của Thượng Dương Hoàng hậu và các cung
nữ vẫn là bi kịch.
Điều đáng chú ý là về sau, Ỷ Lan được ghi nhận là sùng Phật,
làm nhiều việc thiện, xây chùa, phát tâm chuộc lỗi.
Có thể trong tâm thức của bà, biến cố ấy là một gánh nặng không thể xóa.
Sự nghiệp của Ỷ Lan vì thế không phải một bức tượng hoàn toàn trong sáng.
Bà là một con người lịch sử đầy quyền lực,
có công lớn, có lỗi lớn, có ánh sáng và bóng tối.
Chính sự phức tạp ấy làm bà trở nên thật hơn.
Hậu phương của cuộc kháng chiến chống tống
Thời Lý Nhân Tông, Đại Việt đối mặt với nguy cơ lớn từ nhà Tống.
Sau nhiều căng thẳng biên giới, Lý Thường Kiệt chủ trương tiến công trước để tự
vệ, đánh vào Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu năm 1075.
Sau đó quân Tống kéo sang xâm lược Đại Việt.
Cuộc chiến kết thúc với phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077,
nơi quân Đại Việt chặn đứng quân Tống và buộc đối phương rút lui.
Trong câu chuyện này, Lý Thường Kiệt là người cầm quân kiệt xuất.
Nhưng phía sau chiến trường là cả một triều đình phải vận hành:
huy động nhân lực, lương thảo, giữ lòng dân,
duy trì chính danh, bảo vệ kinh thành, chăm lo quốc sự khi quân đội ra trận.
Ỷ Lan, với vị trí Hoàng thái hậu và người có ảnh hưởng lớn trong triều,
là một phần của hậu phương chính trị ấy.
Bà không phải nữ tướng trực tiếp cầm quân như Bùi Thị Xuân nhiều thế kỷ sau,
nhưng bà là người phụ nữ góp phần giữ vững triều đình trong một cuộc chiến sinh
tử.
Chiến công chống Tống là chiến công chung của Đại Việt thời Lý.
Trong chiến công ấy có tài thao lược của Lý Thường Kiệt,
có sức chiến đấu của quân dân, có nền tảng quốc gia được gây dựng từ các đời vua
trước, và có sự ổn định triều chính mà Ỷ Lan góp phần bảo vệ.