Bóng người con gái dưới gốc lan
Trong lịch sử Đại Việt, có những con người bước vào cung cấm bằng dòng dõi quyền
quý, bằng hôn ước chính trị, bằng sự sắp đặt của triều đình.
Nhưng cũng có một người phụ nữ đi vào lịch sử từ một vùng quê yên ả,
từ hình ảnh dân gian kể lại là cô gái hái dâu bên đường,
rồi trở thành Nguyên phi, Hoàng thái hậu,
nhiếp chính, và là một trong những người phụ nữ có ảnh hưởng lớn nhất thời Lý.
Người ấy là Ỷ Lan.
Tên thật của bà theo nhiều tài liệu thường được ghi là Lê Thị Yến hoặc Lê Khiết
Nương, quê ở vùng Thổ Lỗi, sau là Siêu Loại,
thuộc khu vực Gia Lâm, Hà Nội ngày nay.
Tuy một số chi tiết về thân thế và cuộc gặp gỡ đầu tiên với vua Lý Thánh Tông mang
màu sắc truyền thuyết, nhưng vai trò lịch sử của bà thì rất rõ.
Bà là người phụ nữ đã bước từ dân gian vào trung tâm quyền lực,
góp phần ổn định triều chính, chăm lo dân sinh,
bảo vệ cơ nghiệp nhà Lý, và để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống chính trị,
văn hóa, Phật giáo Đại Việt.
Câu chuyện của Ỷ Lan không phải chuyện tình theo nghĩa thường thấy:
không nhiều thư từ, không nhiều lời thề,
không có những trang sử ghi lại riêng tư giữa bà và vua Lý Thánh Tông.
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, đó là một chuyện tình tráng lệ giữa một người phụ nữ tài
năng với vận mệnh Đại Việt, giữa một cô gái bình dân với triều đại mà bà đã góp
sức gìn giữ.
Và ở trung tâm câu chuyện ấy, vẫn có một cuộc gặp gỡ rất đẹp:
vua Lý Thánh Tông gặp người con gái đứng tựa gốc lan,
bình thản giữa cảnh dân chúng nô nức đón xa giá.
Từ đó, một số phận đổi thay.
Không chỉ số phận của bà, mà có lúc, cả số phận triều Lý cũng đổi thay theo.
Đại việt thời lý:
một vương triều đang lớn
Nhà Lý mở ra từ năm 1009, khi Lý Công Uẩn lên ngôi,
lập nên triều đại mới.
Năm 1010, ông dời đô từ Hoa Lư ra Đại La,
đổi tên là Thăng Long.
Quyết định ấy không chỉ là chuyện dời kinh thành.
Đó là dấu hiệu của một quốc gia đang muốn vươn mình,
rời khỏi thế phòng thủ chật hẹp để bước vào thời kỳ xây dựng lâu dài.
Đến đời Lý Thánh Tông, Đại Việt đã có nền tảng khá vững.
Nhà nước trung ương được củng cố, Phật giáo phát triển mạnh,
văn hóa cung đình và dân gian cùng nở rộ.
Năm 1054, Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt.
Hai chữ Đại Việt từ đó mang một ý nghĩa lớn lao:
một quốc gia có chủ quyền, có văn hiến,
có bản lĩnh riêng giữa khu vực đầy biến động.
Nhưng thời thái bình nào cũng có thử thách.
Triều Lý phải chăm lo việc trị nước, phòng bị phương Bắc,
giữ yên biên giới, đồng thời đối mặt với những khó khăn nội bộ như thiên tai,
đói kém, tranh chấp quyền lực, vấn đề kế vị.
Trong bối cảnh đó, một người phụ nữ trong cung nếu chỉ có nhan sắc thì không thể
đứng vững lâu dài.
Muốn trở thành nhân vật lịch sử, bà phải có trí tuệ,
bản lĩnh, khả năng xử lý chính sự và lòng tin của triều đình.
Ỷ Lan đã chứng minh bà có tất cả những điều ấy.
Cuộc gặp gỡ bên đường và huyền thoại gốc lan
Truyền thuyết kể rằng, một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng Thổ Lỗi.
Dân chúng đổ ra xem xa giá, ai cũng náo nức,
chỉ có một cô gái vẫn đứng tựa gốc lan,
dáng vẻ điềm nhiên.
Nhà vua thấy lạ, cho gọi đến hỏi chuyện.
Cách đối đáp thông minh, khí chất khác thường của cô gái khiến vua chú ý.
Sau đó, bà được đưa vào cung và được gọi là Ỷ Lan,
nghĩa là tựa vào cây lan.
Chi tiết ấy có thể đã được dân gian thi vị hóa.
Nhưng chính truyền thuyết lại nói lên cách hậu thế nhìn về bà:
Ỷ Lan không phải người được nhớ chỉ vì sắc đẹp.
Bà được nhớ vì sự khác biệt, vì vẻ bình thản trước quyền uy,
vì trí tuệ khiến nhà vua phải dừng lại.
Trong những câu chuyện dân gian, hình ảnh gốc lan rất đẹp.
Lan là loài hoa thanh nhã, kín đáo, có hương thơm bền.
Người con gái tựa gốc lan như báo trước cuộc đời bà:
không ồn ào ngay từ đầu, nhưng càng về sau càng tỏa hương trong lịch sử.
Vào cung, bà trở thành phi tần của Lý Thánh Tông.
Nhưng cung cấm không phải nơi dễ sống.
Ở đó có nghi lễ, luật lệ, sự cạnh tranh,
nỗi cô đơn, và cả những toan tính chính trị.
Một cô gái không xuất thân quyền quý muốn đứng vững giữa cung đình phải học rất
nhanh, hiểu rất sâu, và giữ mình rất khôn khéo.
Ỷ Lan đã làm được điều đó.
Từ người phụ nữ trong cung đến người được trao việc nước
Điều làm nên tầm vóc Ỷ Lan không chỉ là việc bà được vua yêu quý.
Điều quan trọng hơn là Lý Thánh Tông đã tin bà đến mức giao việc nước khi ông thân
chinh.
Năm 1069, Lý Thánh Tông đem quân đánh Chiêm Thành.
Trong thời gian nhà vua vắng mặt, Ỷ Lan được giao quyền điều hành triều chính ở
kinh đô.
Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng.
Một vị vua không thể giao việc nước cho người chỉ biết làm đẹp lòng mình.
Ông phải thấy ở bà khả năng cai quản, phân xử,
nghe việc quan, yên dân và giữ ổn định triều đình.
Theo sử cũ, trong thời gian nhiếp chính,
Ỷ Lan chăm lo chính sự, khiến trong nước yên ổn.
Khi Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành ban đầu chưa thuận lợi,
nghe tin trong nước dưới quyền Ỷ Lan vẫn được cai trị tốt,
nhà vua càng quyết tâm.
Cuộc chinh phạt sau đó giành thắng lợi,
vua Chiêm là Chế Củ bị bắt, và Chiêm Thành dâng ba châu Bố Chính,
Địa Lý, Ma Linh để chuộc vua.
Chiến công quân sự ấy thuộc về Lý Thánh Tông và quân đội Đại Việt.
Nhưng ở hậu phương, vai trò của Ỷ Lan là giữ cho gốc rễ quốc gia không lay động.
Trong chiến tranh, tiền tuyến cần gươm giáo,
nhưng hậu phương cần sự ổn định.
Một khi kinh thành rối loạn, lòng dân bất an,
lương thảo khó gom, thì chiến thắng ngoài biên cũng khó bền.
Vì vậy, đóng góp của Ỷ Lan trong giai đoạn này không nằm ở việc trực tiếp cầm quân,
mà nằm ở khả năng giữ nước từ phía sau ngai vàng.
Chuyện tình với lý thánh tông:
tình yêu gắn với lòng tin
Nếu gọi câu chuyện của Ỷ Lan là chuyện tình tráng lệ,
thì vẻ tráng lệ ấy không nằm ở những lời yêu được ghi trong sử.
Nó nằm ở lòng tin.
Lý Thánh Tông là một vị vua lớn của nhà Lý.
Ông đổi quốc hiệu thành Đại Việt, mở mang văn trị,
chăm lo pháp luật và quân sự.
Một vị vua như vậy có thể có nhiều cung phi,
nhiều người hầu cận, nhưng không phải ai cũng được tin để giao chính sự.
Ỷ Lan từ một cô gái bình dân bước vào cung,
rồi được vua yêu, được phong làm Nguyên phi,
sinh ra hoàng tử Càn Đức, người sau này là vua Lý Nhân Tông.
Nhưng trên hết, bà được trao trách nhiệm.
Trong lịch sử cung đình, tình yêu nhiều khi chỉ là nhất thời.
Quyền lực mới là phép thử khắc nghiệt.
Nếu Lý Thánh Tông chỉ say mê nhan sắc, Ỷ Lan có thể được sủng ái một thời rồi chìm
vào hậu cung.
Nhưng việc bà được giao điều hành đất nước khi vua vắng mặt cho thấy mối quan hệ
ấy có chiều sâu hơn:
có sự kính trọng tài năng, có niềm tin vào bản lĩnh.
Và với Ỷ Lan, tình yêu ấy cũng không dừng ở chốn riêng tư.
Bà đáp lại bằng năng lực trị nước, bằng sự tận tâm với triều Lý,
bằng việc bảo vệ tương lai của con trai và cơ nghiệp vương triều.
Đó là tình yêu đã bước ra khỏi cung thất để chạm vào vận mệnh quốc gia.
Người mẹ của vị vua trẻ
Năm 1072, Lý Thánh Tông qua đời.
Hoàng tử Càn Đức lên ngôi khi còn nhỏ, tức vua Lý Nhân Tông.
Từ đây, Ỷ Lan trở thành Hoàng thái phi,
rồi Linh Nhân Hoàng thái hậu, bước vào giai đoạn quyền lực lớn nhất nhưng cũng
nhiều sóng gió nhất đời mình.
Một đứa trẻ lên ngôi giữa triều đình luôn là thời điểm nhạy cảm.
Quyền lực có thể rơi vào tay ngoại thích,
quyền thần, hoặc bị các phe phái tranh giành.
Nhà Lý lúc ấy cần một bàn tay đủ mạnh để giữ ổn định.
Ỷ Lan cùng với Thái sư Lý Đạo Thành và sau đó là Thái úy Lý Thường Kiệt trở thành
những nhân vật quan trọng trong việc điều hành quốc gia.
Thời Lý Nhân Tông, Đại Việt trải qua nhiều biến cố lớn,
đặc biệt là cuộc kháng chiến chống Tống giai đoạn 1075–1077.
Dù công lao quân sự nổi bật thuộc về Lý Thường Kiệt và các tướng lĩnh,
vai trò hậu thuẫn của triều đình, trong đó có Ỷ Lan,
là nền tảng chính trị quan trọng.
Bà không chỉ là mẹ vua.
Bà là người giữ cho ngai vàng của vua trẻ không bị nghiêng đổ trong những năm đầu.
Bi kịch cung đình và vết tối trong đời ỷ lan
Khi kể về Ỷ Lan, không thể chỉ kể ánh sáng mà bỏ qua bóng tối.
Sử cũ chép rằng sau khi Lý Thánh Tông mất,
Thượng Dương Hoàng hậu cùng một số cung nữ bị buộc phải chết theo vua.
Việc này thường được gắn với cuộc tranh chấp quyền lực trong cung,
khi Ỷ Lan muốn nắm quyền nhiếp chính cho con trai.
Đây là một vết đen lớn trong cuộc đời bà,
và hậu thế khi đánh giá Ỷ Lan luôn phải nhìn nhận thẳng thắn.
Lịch sử cung đình thời phong kiến rất khắc nghiệt.
Quyền lực không chỉ là vinh quang mà còn là sinh tử.
Một người mẹ của vua nhỏ tuổi có thể lo sợ con mình bị đe dọa,
lo sợ quyền lực rơi vào tay phe khác.
Nhưng dù lý do chính trị là gì, cái chết của Thượng Dương Hoàng hậu và các cung
nữ vẫn là bi kịch.
Điều đáng chú ý là về sau, Ỷ Lan được ghi nhận là sùng Phật,
làm nhiều việc thiện, xây chùa, phát tâm chuộc lỗi.
Có thể trong tâm thức của bà, biến cố ấy là một gánh nặng không thể xóa.
Sự nghiệp của Ỷ Lan vì thế không phải một bức tượng hoàn toàn trong sáng.
Bà là một con người lịch sử đầy quyền lực,
có công lớn, có lỗi lớn, có ánh sáng và bóng tối.
Chính sự phức tạp ấy làm bà trở nên thật hơn.
Hậu phương của cuộc kháng chiến chống tống
Thời Lý Nhân Tông, Đại Việt đối mặt với nguy cơ lớn từ nhà Tống.
Sau nhiều căng thẳng biên giới, Lý Thường Kiệt chủ trương tiến công trước để tự
vệ, đánh vào Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu năm 1075.
Sau đó quân Tống kéo sang xâm lược Đại Việt.
Cuộc chiến kết thúc với phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077,
nơi quân Đại Việt chặn đứng quân Tống và buộc đối phương rút lui.
Trong câu chuyện này, Lý Thường Kiệt là người cầm quân kiệt xuất.
Nhưng phía sau chiến trường là cả một triều đình phải vận hành:
huy động nhân lực, lương thảo, giữ lòng dân,
duy trì chính danh, bảo vệ kinh thành, chăm lo quốc sự khi quân đội ra trận.
Ỷ Lan, với vị trí Hoàng thái hậu và người có ảnh hưởng lớn trong triều,
là một phần của hậu phương chính trị ấy.
Bà không phải nữ tướng trực tiếp cầm quân như Bùi Thị Xuân nhiều thế kỷ sau,
nhưng bà là người phụ nữ góp phần giữ vững triều đình trong một cuộc chiến sinh
tử.
Chiến công chống Tống là chiến công chung của Đại Việt thời Lý.
Trong chiến công ấy có tài thao lược của Lý Thường Kiệt,
có sức chiến đấu của quân dân, có nền tảng quốc gia được gây dựng từ các đời vua
trước, và có sự ổn định triều chính mà Ỷ Lan góp phần bảo vệ.
Chăm lo dân sinh:
một dấu ấn lớn của linh nhân hoàng thái hậu
Một trong những điểm khiến Ỷ Lan được nhân dân nhớ lâu là các chính sách và việc
làm hướng về dân sinh.
Sử sách ghi rằng bà quan tâm đến đời sống dân chúng,
nhất là người nghèo.
Có chuyện kể bà từng khuyên vua không nên giết trâu bò bừa bãi vì trâu bò là sức
kéo của nhà nông.
Trong xã hội nông nghiệp, con trâu không chỉ là tài sản.
Nó là nguồn sống.
Mất trâu, người nông dân có thể mất mùa,
mất kế sinh nhai, rơi vào đói nghèo.
Bà cũng được nhắc đến với việc phát chẩn,
cứu giúp người nghèo, quan tâm phụ nữ, trẻ em,
khuyến khích sản xuất.
Một số giai thoại có thể được dân gian tô điểm,
nhưng hình ảnh Ỷ Lan như người mẹ của dân nghèo đã ăn sâu vào ký ức nhiều vùng.
Điều này rất quan trọng.
Một nhân vật cung đình có thể được sử quan ghi nhớ vì quyền lực,
nhưng để dân gian nhớ bằng tình cảm, người ấy phải để lại dấu vết trong đời sống
người dân.
Ỷ Lan đã để lại dấu vết ấy.
Phật giáo và dấu ấn tâm linh
Thời Lý là thời Phật giáo phát triển mạnh.
Vua quan, hoàng hậu, thái hậu nhiều người sùng Phật,
xây chùa, đúc chuông, dựng tháp, hộ trì tăng chúng.
Ỷ Lan cũng là một nhân vật gắn bó sâu sắc với Phật giáo.
Bà cho xây dựng, trùng tu nhiều chùa chiền.
Một trong những di tích nổi tiếng gắn với bà là chùa Bà Tấm ở Dương Xá,
Gia Lâm, được dân gian tôn kính như nơi tưởng niệm Nguyên phi Ỷ Lan.
Ngoài ra, nhiều địa phương còn lưu truyền dấu tích,
đền thờ, câu chuyện liên quan đến bà.
Sự sùng Phật của Ỷ Lan có thể đến từ niềm tin thời đại,
cũng có thể gắn với nhu cầu chuộc lỗi sau bi kịch cung đình.
Dù nhìn theo hướng nào, dấu ấn Phật giáo của bà vẫn cho thấy một phương diện khác:
người phụ nữ quyền lực ấy không chỉ trị nước bằng mệnh lệnh,
mà còn tìm đến đạo lý từ bi, nhân quả, phúc đức.
Trong mắt dân gian, bà vừa là Hoàng thái hậu,
vừa là người mẹ hiền, vừa là nhân vật linh thiêng được thờ phụng.
Người phụ nữ giữ quyền lực giữa triều đình nam giới
Ở thời phong kiến, quyền lực chính trị hầu hết nằm trong tay nam giới.
Phụ nữ trong cung có thể ảnh hưởng đến vua,
nhưng để trực tiếp điều hành chính sự, tham gia quyết định vận mệnh quốc gia,
đó là điều không phổ biến.
Ỷ Lan là một ngoại lệ lớn.
Bà từng nhiếp chính khi Lý Thánh Tông thân chinh.
Bà tiếp tục có vai trò lớn khi Lý Nhân Tông còn nhỏ.
Bà làm việc cùng những đại thần, danh tướng như Lý Đạo Thành,
Lý Thường Kiệt.
Điều đó đòi hỏi bản lĩnh chính trị rất cao.
Một người phụ nữ trong vị trí ấy phải đối mặt với vô số ánh mắt nghi ngờ.
Nếu mềm yếu, bà sẽ bị lấn át.
Nếu quá cứng rắn, bà sẽ bị oán ghét.
Nếu không đủ hiểu biết, triều chính rối loạn.
Nếu không đủ quyết đoán, quyền lực bị chia cắt.
Ỷ Lan tồn tại và để lại dấu ấn trong môi trường ấy,
chứng tỏ bà không chỉ là người được vua sủng ái,
mà là một chính trị gia thực sự của thời Lý.
Đóng góp của ỷ lan cho triều lý
Đóng góp của Ỷ Lan có thể nhìn ở nhiều mặt.
Trước hết là ổn định triều chính.
Hai lần bà giữ vai trò quan trọng khi nhà vua vắng mặt hoặc vua còn nhỏ.
Sự ổn định ấy giúp triều Lý không rơi vào khủng hoảng kế vị nghiêm trọng.
Thứ hai là hậu thuẫn cho sức mạnh quốc gia.
Dưới thời Lý Nhân Tông, Đại Việt đứng vững trước cuộc xâm lược của nhà Tống.
Bà không phải người chỉ huy trận Như Nguyệt,
nhưng là một phần của hệ thống quyền lực đã giúp đất nước đủ sức chống ngoại xâm.
Thứ ba là chăm lo dân sinh.
Hình ảnh bà quan tâm sản xuất nông nghiệp,
người nghèo, đời sống dân chúng là một trong những lý do khiến tên tuổi bà được
nhân dân yêu kính.
Thứ tư là đóng góp văn hóa và Phật giáo.
Những ngôi chùa, tín ngưỡng, truyền thuyết,
lễ hội gắn với Ỷ Lan cho thấy ảnh hưởng của bà vượt khỏi triều đình,
đi vào đời sống tinh thần dân tộc.
Di sản của một người mẹ quốc gia
Ỷ Lan thường được gọi bằng nhiều danh xưng:
Nguyên phi, Hoàng thái hậu, Linh Nhân Hoàng thái hậu,
Bà Tấm trong tín ngưỡng dân gian ở một số nơi.
Mỗi danh xưng phản ánh một lớp di sản.
Nguyên phi là người phụ nữ được vua yêu và tin.
Hoàng thái hậu là người mẹ của vua, người giữ ngai vàng cho con.
Linh Nhân là người có ảnh hưởng chính trị và tinh thần lớn.
Bà Tấm là hình ảnh dân gian hóa, gần gũi với người dân,
như một người mẹ hiền bước ra từ cổ tích nhưng có thật trong lịch sử.
Di sản của bà vì thế không chỉ nằm trong sử sách.
Nó nằm trong đền chùa, trong tên đường,
trong câu chuyện truyền miệng, trong cách người Việt nhớ về một người phụ nữ có
thể đi từ thôn quê đến ngai vàng mà vẫn giữ mối liên hệ với dân gian.
Chuyện tình tráng lệ:
không chỉ với một vị vua
Nếu chỉ nhìn Ỷ Lan như người được Lý Thánh Tông yêu,
câu chuyện sẽ nhỏ đi rất nhiều.
Chuyện tình tráng lệ của bà cần được hiểu rộng hơn.
Đó là tình yêu với người đã nhận ra tài năng của bà và đưa bà vào cung.
Đó là tình mẫu tử với Lý Nhân Tông, người con trai mà bà bảo vệ bằng tất cả bản
lĩnh chính trị của mình.
Đó là tình yêu với dân chúng, thể hiện qua những việc làm chăm lo đời sống nông
dân, người nghèo.
Và rộng nhất, đó là tình yêu với Đại Việt.
Ỷ Lan không cầm gươm ra trận, nhưng đời bà cũng là một chiến trường.
Chiến trường ấy nằm trong cung cấm, trong triều nghị,
trong những quyết định liên quan đến quyền lực,
sinh mạng, quốc gia và đạo lý.
Bà thắng có, sai có, được ca ngợi có, bị phê phán có.
Nhưng không ai có thể phủ nhận:
bà đã sống một đời lớn.
Ánh sáng và bóng tối
Khi kể về nhân vật lịch sử, điều nguy hiểm nhất là biến họ thành tượng đá không
tì vết.
Ỷ Lan không phải người hoàn hảo.
Bà có công lớn với triều Lý, nhưng cũng gắn với bi kịch Thượng Dương Hoàng hậu.
Bà được dân gian yêu kính, nhưng quyền lực của bà cũng từng được xây bằng những
quyết định khắc nghiệt.
Bà sùng Phật, làm việc thiện, nhưng chính điều đó càng khiến người đời đặt câu
hỏi về sự giằng xé trong lòng bà.
Có lẽ chính vì vậy, câu chuyện của Ỷ Lan mới có chiều sâu.
Bà không phải một nhân vật chỉ để ca tụng.
Bà là một con người để suy ngẫm.
Suy ngẫm về quyền lực.
Suy ngẫm về thân phận phụ nữ trong cung đình.
Suy ngẫm về cái giá của việc bảo vệ con mình và cơ nghiệp triều đại.
Suy ngẫm về cách một con người có thể vừa để lại công đức,
vừa mang theo lỗi lầm.
Dư âm trên đất thăng long
Ngày nay, khi nhắc đến Ỷ Lan, người ta nhớ đến một thời nhà Lý rực rỡ.
Nhớ đến Thăng Long đang lớn lên thành trung tâm chính trị,
văn hóa của Đại Việt.
Nhớ đến những ngôi chùa, những truyền thuyết,
những vùng đất còn thờ phụng bà.
Ở Gia Lâm, hình ảnh Ỷ Lan vẫn có sức sống đặc biệt.
Bà không chỉ là nhân vật trong sách sử,
mà là một phần ký ức địa phương.
Người dân nhớ bà như người con gái quê hương đã bước vào triều đình và không quên
dân chúng.
Lịch sử đã đi qua hơn chín thế kỷ.
Bao triều đại hưng vong, bao cung điện đổi chủ,
bao chiến tranh phủ bụi lên đất Thăng Long.
Nhưng tên Ỷ Lan vẫn còn.
Một cái tên mềm mại như hoa lan, nhưng cuộc đời lại cứng cỏi như đá.
Kết
Chuyện tình tráng lệ của Nguyên phi Ỷ Lan không phải câu chuyện tình chỉ có lụa
là, cung son, tiếng đàn và ánh nến.
Đó là câu chuyện của một cô gái thôn quê được nhà vua chú ý vì khí chất khác thường.
Đó là câu chuyện của một người phụ nữ được yêu,
được tin, rồi được trao việc nước.
Đó là câu chuyện của một người mẹ bảo vệ ngai vàng cho con giữa vòng xoáy quyền
lực.
Đó là câu chuyện của một Hoàng thái hậu góp phần giữ ổn định Đại Việt trong một
thời kỳ thử thách.
Đó cũng là câu chuyện của một con người có công lớn nhưng không tránh khỏi vết
tối, một người tìm đến Phật pháp và việc thiện như để bồi đắp cho đời sau,
cũng có thể như để đối diện với chính lương tâm mình.
Ỷ Lan bước vào lịch sử từ gốc lan truyền thuyết,
nhưng bà không ở lại đó như một bóng dáng dịu dàng.
Bà đi tiếp, bước vào triều chính, vào chiến lược quốc gia,
vào đời sống dân sinh, vào ký ức Phật giáo,
vào lòng dân Đại Việt.
Và vì thế, di sản của bà không chỉ là danh xưng Nguyên phi hay Hoàng thái hậu.
Di sản của bà là hình ảnh một người phụ nữ Việt Nam có thể vượt qua xuất thân,
vượt qua giới hạn của thời đại, để trở thành một trong những gương mặt quyền lực
và phức tạp nhất lịch sử.
Bên gốc lan xưa, nếu câu chuyện dân gian còn vang lại,
ta có thể hình dung một cô gái bình thản nhìn xa giá đi qua.
Nàng chưa biết đời mình sẽ đổi thay.
Chưa biết rồi đây nàng sẽ đi qua tình yêu,
quyền lực, vinh quang, tội lỗi, công đức và sự thờ phụng.
Nhưng lịch sử đã chọn nàng.
Và nàng, bằng trí tuệ cùng bản lĩnh của mình,
đã bước vào lịch sử không như một chiếc bóng sau lưng nhà vua,
mà như một ngọn đèn riêng trong thời đại nhà Lý.
Ngọn đèn ấy có lúc sáng rực, có lúc chập chờn trước gió,
có lúc phủ bóng buồn.
Nhưng sau gần một nghìn năm, nó vẫn chưa tắt.