1
00:00:01,460 --> 00:00:03,920
Bóng người con gái dưới gốc lan

2
00:00:04,700 --> 00:00:08,620
Trong lịch sử Đại Việt, có những con người bước vào cung cấm bằng dòng dõi quyền

3
00:00:08,640 --> 00:00:12,680
quý, bằng hôn ước chính trị, bằng sự sắp đặt của triều đình.

4
00:00:12,760 --> 00:00:16,060
Nhưng cũng có một người phụ nữ đi vào lịch sử từ một vùng quê yên ả,

5
00:00:16,300 --> 00:00:19,160
từ hình ảnh dân gian kể lại là cô gái hái dâu bên đường,

6
00:00:19,400 --> 00:00:21,080
rồi trở thành Nguyên phi, Hoàng thái hậu,

7
00:00:21,200 --> 00:00:24,460
nhiếp chính, và là một trong những người phụ nữ có ảnh hưởng lớn nhất thời Lý.

8
00:00:25,900 --> 00:00:27,460
Người ấy là Ỷ Lan.

9
00:00:28,040 --> 00:00:31,780
Tên thật của bà theo nhiều tài liệu thường được ghi là Lê Thị Yến hoặc Lê Khiết

10
00:00:31,800 --> 00:00:34,160
Nương, quê ở vùng Thổ Lỗi, sau là Siêu Loại,

11
00:00:34,260 --> 00:00:36,080
thuộc khu vực Gia Lâm, Hà Nội ngày nay.

12
00:00:37,140 --> 00:00:40,760
Tuy một số chi tiết về thân thế và cuộc gặp gỡ đầu tiên với vua Lý Thánh Tông mang

13
00:00:40,780 --> 00:00:43,480
màu sắc truyền thuyết, nhưng vai trò lịch sử của bà thì rất rõ.

14
00:00:44,760 --> 00:00:47,760
Bà là người phụ nữ đã bước từ dân gian vào trung tâm quyền lực,

15
00:00:47,980 --> 00:00:50,060
góp phần ổn định triều chính, chăm lo dân sinh,

16
00:00:50,220 --> 00:00:53,780
bảo vệ cơ nghiệp nhà Lý, và để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống chính trị,

17
00:00:53,940 --> 00:00:55,060
văn hóa, Phật giáo Đại Việt.

18
00:00:56,700 --> 00:00:59,520
Câu chuyện của Ỷ Lan không phải chuyện tình theo nghĩa thường thấy:

19
00:01:01,100 --> 00:01:02,920
không nhiều thư từ, không nhiều lời thề,

20
00:01:03,140 --> 00:01:07,120
không có những trang sử ghi lại riêng tư giữa bà và vua Lý Thánh Tông.

21
00:01:07,140 --> 00:01:10,800
Nhưng nếu nhìn rộng hơn, đó là một chuyện tình tráng lệ giữa một người phụ nữ tài

22
00:01:10,820 --> 00:01:14,900
năng với vận mệnh Đại Việt, giữa một cô gái bình dân với triều đại mà bà đã góp

23
00:01:14,920 --> 00:01:16,440
sức gìn giữ.

24
00:01:17,000 --> 00:01:20,840
Và ở trung tâm câu chuyện ấy, vẫn có một cuộc gặp gỡ rất đẹp:

25
00:01:21,200 --> 00:01:23,500
vua Lý Thánh Tông gặp người con gái đứng tựa gốc lan,

26
00:01:23,780 --> 00:01:26,800
bình thản giữa cảnh dân chúng nô nức đón xa giá.

27
00:01:26,960 --> 00:01:28,460
Từ đó, một số phận đổi thay.

28
00:01:29,600 --> 00:01:33,020
Không chỉ số phận của bà, mà có lúc, cả số phận triều Lý cũng đổi thay theo.

29
00:01:35,110 --> 00:01:36,130
Đại việt thời lý:

30
00:01:36,310 --> 00:01:37,490
một vương triều đang lớn

31
00:01:38,750 --> 00:01:41,690
Nhà Lý mở ra từ năm 1009, khi Lý Công Uẩn lên ngôi,

32
00:01:41,790 --> 00:01:42,770
lập nên triều đại mới.

33
00:01:43,990 --> 00:01:46,470
Năm 1010, ông dời đô từ Hoa Lư ra Đại La,

34
00:01:46,650 --> 00:01:47,490
đổi tên là Thăng Long.

35
00:01:48,530 --> 00:01:50,650
Quyết định ấy không chỉ là chuyện dời kinh thành.

36
00:01:52,030 --> 00:01:53,930
Đó là dấu hiệu của một quốc gia đang muốn vươn mình,

37
00:01:54,430 --> 00:01:57,490
rời khỏi thế phòng thủ chật hẹp để bước vào thời kỳ xây dựng lâu dài.

38
00:01:58,750 --> 00:02:01,310
Đến đời Lý Thánh Tông, Đại Việt đã có nền tảng khá vững.

39
00:02:02,310 --> 00:02:04,870
Nhà nước trung ương được củng cố, Phật giáo phát triển mạnh,

40
00:02:05,010 --> 00:02:07,730
văn hóa cung đình và dân gian cùng nở rộ.

41
00:02:08,210 --> 00:02:12,030
Năm 1054, Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt.

42
00:02:13,090 --> 00:02:15,310
Hai chữ Đại Việt từ đó mang một ý nghĩa lớn lao:

43
00:02:16,970 --> 00:02:18,730
một quốc gia có chủ quyền, có văn hiến,

44
00:02:18,850 --> 00:02:20,630
có bản lĩnh riêng giữa khu vực đầy biến động.

45
00:02:21,830 --> 00:02:23,350
Nhưng thời thái bình nào cũng có thử thách.

46
00:02:24,650 --> 00:02:27,090
Triều Lý phải chăm lo việc trị nước, phòng bị phương Bắc,

47
00:02:27,310 --> 00:02:30,990
giữ yên biên giới, đồng thời đối mặt với những khó khăn nội bộ như thiên tai,

48
00:02:31,170 --> 00:02:33,250
đói kém, tranh chấp quyền lực, vấn đề kế vị.

49
00:02:34,330 --> 00:02:38,290
Trong bối cảnh đó, một người phụ nữ trong cung nếu chỉ có nhan sắc thì không thể

50
00:02:38,310 --> 00:02:39,090
đứng vững lâu dài.

51
00:02:40,310 --> 00:02:42,410
Muốn trở thành nhân vật lịch sử, bà phải có trí tuệ,

52
00:02:42,550 --> 00:02:45,110
bản lĩnh, khả năng xử lý chính sự và lòng tin của triều đình.

53
00:02:46,370 --> 00:02:48,230
Ỷ Lan đã chứng minh bà có tất cả những điều ấy.

54
00:02:49,415 --> 00:02:52,420
Cuộc gặp gỡ bên đường và huyền thoại gốc lan

55
00:02:54,100 --> 00:02:57,400
Truyền thuyết kể rằng, một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng Thổ Lỗi.

56
00:02:58,040 --> 00:03:00,780
Dân chúng đổ ra xem xa giá, ai cũng náo nức,

57
00:03:00,900 --> 00:03:02,380
chỉ có một cô gái vẫn đứng tựa gốc lan,

58
00:03:02,740 --> 00:03:03,440
dáng vẻ điềm nhiên.

59
00:03:04,800 --> 00:03:06,480
Nhà vua thấy lạ, cho gọi đến hỏi chuyện.

60
00:03:07,740 --> 00:03:12,120
Cách đối đáp thông minh, khí chất khác thường của cô gái khiến vua chú ý.

61
00:03:12,500 --> 00:03:14,680
Sau đó, bà được đưa vào cung và được gọi là Ỷ Lan,

62
00:03:14,840 --> 00:03:15,900
nghĩa là tựa vào cây lan.

63
00:03:17,060 --> 00:03:20,020
Chi tiết ấy có thể đã được dân gian thi vị hóa.

64
00:03:20,460 --> 00:03:24,160
Nhưng chính truyền thuyết lại nói lên cách hậu thế nhìn về bà:

65
00:03:24,760 --> 00:03:26,520
Ỷ Lan không phải người được nhớ chỉ vì sắc đẹp.

66
00:03:27,820 --> 00:03:30,740
Bà được nhớ vì sự khác biệt, vì vẻ bình thản trước quyền uy,

67
00:03:30,900 --> 00:03:32,640
vì trí tuệ khiến nhà vua phải dừng lại.

68
00:03:33,600 --> 00:03:37,080
Trong những câu chuyện dân gian, hình ảnh gốc lan rất đẹp.

69
00:03:37,340 --> 00:03:40,740
Lan là loài hoa thanh nhã, kín đáo, có hương thơm bền.

70
00:03:41,020 --> 00:03:43,400
Người con gái tựa gốc lan như báo trước cuộc đời bà:

71
00:03:44,740 --> 00:03:48,520
không ồn ào ngay từ đầu, nhưng càng về sau càng tỏa hương trong lịch sử.

72
00:03:49,380 --> 00:03:51,460
Vào cung, bà trở thành phi tần của Lý Thánh Tông.

73
00:03:52,780 --> 00:03:54,400
Nhưng cung cấm không phải nơi dễ sống.

74
00:03:55,000 --> 00:03:57,560
Ở đó có nghi lễ, luật lệ, sự cạnh tranh,

75
00:03:57,640 --> 00:03:59,560
nỗi cô đơn, và cả những toan tính chính trị.

76
00:04:00,760 --> 00:04:04,140
Một cô gái không xuất thân quyền quý muốn đứng vững giữa cung đình phải học rất

77
00:04:04,160 --> 00:04:06,940
nhanh, hiểu rất sâu, và giữ mình rất khôn khéo.

78
00:04:08,180 --> 00:04:09,500
Ỷ Lan đã làm được điều đó.

79
00:04:11,840 --> 00:04:14,180
Từ người phụ nữ trong cung đến người được trao việc nước

80
00:04:15,600 --> 00:04:19,420
Điều làm nên tầm vóc Ỷ Lan không chỉ là việc bà được vua yêu quý.

81
00:04:19,780 --> 00:04:23,460
Điều quan trọng hơn là Lý Thánh Tông đã tin bà đến mức giao việc nước khi ông thân

82
00:04:24,400 --> 00:04:25,100
chinh.

83
00:04:25,340 --> 00:04:27,800
Năm 1069, Lý Thánh Tông đem quân đánh Chiêm Thành.

84
00:04:29,060 --> 00:04:32,680
Trong thời gian nhà vua vắng mặt, Ỷ Lan được giao quyền điều hành triều chính ở

85
00:04:32,760 --> 00:04:34,100
kinh đô.

86
00:04:34,500 --> 00:04:37,220
Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng.

87
00:04:37,380 --> 00:04:40,500
Một vị vua không thể giao việc nước cho người chỉ biết làm đẹp lòng mình.

88
00:04:41,660 --> 00:04:43,760
Ông phải thấy ở bà khả năng cai quản, phân xử,

89
00:04:43,780 --> 00:04:45,760
nghe việc quan, yên dân và giữ ổn định triều đình.

90
00:04:46,940 --> 00:04:48,760
Theo sử cũ, trong thời gian nhiếp chính,

91
00:04:49,000 --> 00:04:52,220
Ỷ Lan chăm lo chính sự, khiến trong nước yên ổn.

92
00:04:52,240 --> 00:04:54,980
Khi Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành ban đầu chưa thuận lợi,

93
00:04:55,060 --> 00:04:57,960
nghe tin trong nước dưới quyền Ỷ Lan vẫn được cai trị tốt,

94
00:04:58,080 --> 00:04:59,240
nhà vua càng quyết tâm.

95
00:05:00,440 --> 00:05:01,980
Cuộc chinh phạt sau đó giành thắng lợi,

96
00:05:02,080 --> 00:05:05,020
vua Chiêm là Chế Củ bị bắt, và Chiêm Thành dâng ba châu Bố Chính,

97
00:05:05,220 --> 00:05:07,700
Địa Lý, Ma Linh để chuộc vua.

98
00:05:08,120 --> 00:05:10,980
Chiến công quân sự ấy thuộc về Lý Thánh Tông và quân đội Đại Việt.

99
00:05:12,140 --> 00:05:15,780
Nhưng ở hậu phương, vai trò của Ỷ Lan là giữ cho gốc rễ quốc gia không lay động.

100
00:05:16,900 --> 00:05:18,860
Trong chiến tranh, tiền tuyến cần gươm giáo,

101
00:05:19,040 --> 00:05:20,360
nhưng hậu phương cần sự ổn định.

102
00:05:21,340 --> 00:05:23,600
Một khi kinh thành rối loạn, lòng dân bất an,

103
00:05:23,760 --> 00:05:26,360
lương thảo khó gom, thì chiến thắng ngoài biên cũng khó bền.

104
00:05:27,560 --> 00:05:31,320
Vì vậy, đóng góp của Ỷ Lan trong giai đoạn này không nằm ở việc trực tiếp cầm quân,

105
00:05:31,420 --> 00:05:33,500
mà nằm ở khả năng giữ nước từ phía sau ngai vàng.

106
00:05:35,750 --> 00:05:36,930
Chuyện tình với lý thánh tông:

107
00:05:37,090 --> 00:05:38,190
tình yêu gắn với lòng tin

108
00:05:40,110 --> 00:05:42,170
Nếu gọi câu chuyện của Ỷ Lan là chuyện tình tráng lệ,

109
00:05:42,450 --> 00:05:45,250
thì vẻ tráng lệ ấy không nằm ở những lời yêu được ghi trong sử.

110
00:05:46,750 --> 00:05:48,170
Nó nằm ở lòng tin.

111
00:05:49,230 --> 00:05:51,030
Lý Thánh Tông là một vị vua lớn của nhà Lý.

112
00:05:52,350 --> 00:05:54,630
Ông đổi quốc hiệu thành Đại Việt, mở mang văn trị,

113
00:05:54,810 --> 00:05:55,870
chăm lo pháp luật và quân sự.

114
00:05:57,370 --> 00:05:59,450
Một vị vua như vậy có thể có nhiều cung phi,

115
00:05:59,650 --> 00:06:02,650
nhiều người hầu cận, nhưng không phải ai cũng được tin để giao chính sự.

116
00:06:04,010 --> 00:06:05,890
Ỷ Lan từ một cô gái bình dân bước vào cung,

117
00:06:05,910 --> 00:06:07,810
rồi được vua yêu, được phong làm Nguyên phi,

118
00:06:08,030 --> 00:06:11,750
sinh ra hoàng tử Càn Đức, người sau này là vua Lý Nhân Tông.

119
00:06:11,950 --> 00:06:14,550
Nhưng trên hết, bà được trao trách nhiệm.

120
00:06:14,710 --> 00:06:17,670
Trong lịch sử cung đình, tình yêu nhiều khi chỉ là nhất thời.

121
00:06:18,450 --> 00:06:20,690
Quyền lực mới là phép thử khắc nghiệt.

122
00:06:22,170 --> 00:06:25,850
Nếu Lý Thánh Tông chỉ say mê nhan sắc, Ỷ Lan có thể được sủng ái một thời rồi chìm

123
00:06:25,870 --> 00:06:27,370
vào hậu cung.

124
00:06:27,570 --> 00:06:30,890
Nhưng việc bà được giao điều hành đất nước khi vua vắng mặt cho thấy mối quan hệ

125
00:06:30,910 --> 00:06:32,150
ấy có chiều sâu hơn:

126
00:06:33,370 --> 00:06:35,750
có sự kính trọng tài năng, có niềm tin vào bản lĩnh.

127
00:06:36,930 --> 00:06:39,650
Và với Ỷ Lan, tình yêu ấy cũng không dừng ở chốn riêng tư.

128
00:06:41,110 --> 00:06:44,190
Bà đáp lại bằng năng lực trị nước, bằng sự tận tâm với triều Lý,

129
00:06:44,210 --> 00:06:46,930
bằng việc bảo vệ tương lai của con trai và cơ nghiệp vương triều.

130
00:06:48,090 --> 00:06:52,130
Đó là tình yêu đã bước ra khỏi cung thất để chạm vào vận mệnh quốc gia.

131
00:06:54,030 --> 00:06:56,630
Người mẹ của vị vua trẻ

132
00:06:56,950 --> 00:06:59,090
Năm 1072, Lý Thánh Tông qua đời.

133
00:07:00,330 --> 00:07:03,010
Hoàng tử Càn Đức lên ngôi khi còn nhỏ, tức vua Lý Nhân Tông.

134
00:07:04,190 --> 00:07:06,070
Từ đây, Ỷ Lan trở thành Hoàng thái phi,

135
00:07:06,310 --> 00:07:09,970
rồi Linh Nhân Hoàng thái hậu, bước vào giai đoạn quyền lực lớn nhất nhưng cũng

136
00:07:09,990 --> 00:07:11,430
nhiều sóng gió nhất đời mình.

137
00:07:12,310 --> 00:07:15,410
Một đứa trẻ lên ngôi giữa triều đình luôn là thời điểm nhạy cảm.

138
00:07:16,290 --> 00:07:18,170
Quyền lực có thể rơi vào tay ngoại thích,

139
00:07:18,330 --> 00:07:20,410
quyền thần, hoặc bị các phe phái tranh giành.

140
00:07:21,590 --> 00:07:25,210
Nhà Lý lúc ấy cần một bàn tay đủ mạnh để giữ ổn định.

141
00:07:25,330 --> 00:07:29,590
Ỷ Lan cùng với Thái sư Lý Đạo Thành và sau đó là Thái úy Lý Thường Kiệt trở thành

142
00:07:29,610 --> 00:07:32,010
những nhân vật quan trọng trong việc điều hành quốc gia.

143
00:07:32,750 --> 00:07:35,590
Thời Lý Nhân Tông, Đại Việt trải qua nhiều biến cố lớn,

144
00:07:35,650 --> 00:07:39,870
đặc biệt là cuộc kháng chiến chống Tống giai đoạn 1075–1077.

145
00:07:40,610 --> 00:07:43,990
Dù công lao quân sự nổi bật thuộc về Lý Thường Kiệt và các tướng lĩnh,

146
00:07:44,010 --> 00:07:46,270
vai trò hậu thuẫn của triều đình, trong đó có Ỷ Lan,

147
00:07:46,290 --> 00:07:47,910
là nền tảng chính trị quan trọng.

148
00:07:49,170 --> 00:07:50,830
Bà không chỉ là mẹ vua.

149
00:07:51,850 --> 00:07:55,310
Bà là người giữ cho ngai vàng của vua trẻ không bị nghiêng đổ trong những năm đầu.

150
00:07:57,940 --> 00:08:00,480
Bi kịch cung đình và vết tối trong đời ỷ lan

151
00:08:01,140 --> 00:08:03,920
Khi kể về Ỷ Lan, không thể chỉ kể ánh sáng mà bỏ qua bóng tối.

152
00:08:05,080 --> 00:08:07,400
Sử cũ chép rằng sau khi Lý Thánh Tông mất,

153
00:08:07,560 --> 00:08:10,460
Thượng Dương Hoàng hậu cùng một số cung nữ bị buộc phải chết theo vua.

154
00:08:11,760 --> 00:08:15,040
Việc này thường được gắn với cuộc tranh chấp quyền lực trong cung,

155
00:08:15,060 --> 00:08:17,280
khi Ỷ Lan muốn nắm quyền nhiếp chính cho con trai.

156
00:08:18,640 --> 00:08:20,240
Đây là một vết đen lớn trong cuộc đời bà,

157
00:08:20,260 --> 00:08:23,940
và hậu thế khi đánh giá Ỷ Lan luôn phải nhìn nhận thẳng thắn.

158
00:08:24,260 --> 00:08:26,480
Lịch sử cung đình thời phong kiến rất khắc nghiệt.

159
00:08:27,720 --> 00:08:30,940
Quyền lực không chỉ là vinh quang mà còn là sinh tử.

160
00:08:31,380 --> 00:08:34,040
Một người mẹ của vua nhỏ tuổi có thể lo sợ con mình bị đe dọa,

161
00:08:34,180 --> 00:08:35,780
lo sợ quyền lực rơi vào tay phe khác.

162
00:08:36,980 --> 00:08:40,580
Nhưng dù lý do chính trị là gì, cái chết của Thượng Dương Hoàng hậu và các cung

163
00:08:40,600 --> 00:08:42,480
nữ vẫn là bi kịch.

164
00:08:42,880 --> 00:08:45,520
Điều đáng chú ý là về sau, Ỷ Lan được ghi nhận là sùng Phật,

165
00:08:45,740 --> 00:08:47,980
làm nhiều việc thiện, xây chùa, phát tâm chuộc lỗi.

166
00:08:49,020 --> 00:08:53,260
Có thể trong tâm thức của bà, biến cố ấy là một gánh nặng không thể xóa.

167
00:08:53,680 --> 00:08:56,860
Sự nghiệp của Ỷ Lan vì thế không phải một bức tượng hoàn toàn trong sáng.

168
00:08:58,060 --> 00:08:59,700
Bà là một con người lịch sử đầy quyền lực,

169
00:08:59,920 --> 00:09:03,160
có công lớn, có lỗi lớn, có ánh sáng và bóng tối.

170
00:09:03,700 --> 00:09:05,500
Chính sự phức tạp ấy làm bà trở nên thật hơn.

171
00:09:07,580 --> 00:09:09,320
Hậu phương của cuộc kháng chiến chống tống

172
00:09:10,600 --> 00:09:14,600
Thời Lý Nhân Tông, Đại Việt đối mặt với nguy cơ lớn từ nhà Tống.

173
00:09:14,980 --> 00:09:18,700
Sau nhiều căng thẳng biên giới, Lý Thường Kiệt chủ trương tiến công trước để tự

174
00:09:18,720 --> 00:09:21,280
vệ, đánh vào Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu năm 1075.

175
00:09:23,080 --> 00:09:25,280
Sau đó quân Tống kéo sang xâm lược Đại Việt.

176
00:09:27,120 --> 00:09:29,960
Cuộc chiến kết thúc với phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077,

177
00:09:29,980 --> 00:09:32,980
nơi quân Đại Việt chặn đứng quân Tống và buộc đối phương rút lui.

178
00:09:34,280 --> 00:09:38,060
Trong câu chuyện này, Lý Thường Kiệt là người cầm quân kiệt xuất.

179
00:09:38,500 --> 00:09:42,280
Nhưng phía sau chiến trường là cả một triều đình phải vận hành:

180
00:09:42,620 --> 00:09:44,660
huy động nhân lực, lương thảo, giữ lòng dân,

181
00:09:44,800 --> 00:09:48,100
duy trì chính danh, bảo vệ kinh thành, chăm lo quốc sự khi quân đội ra trận.

182
00:09:49,360 --> 00:09:52,880
Ỷ Lan, với vị trí Hoàng thái hậu và người có ảnh hưởng lớn trong triều,

183
00:09:53,060 --> 00:09:54,580
là một phần của hậu phương chính trị ấy.

184
00:09:55,960 --> 00:09:59,540
Bà không phải nữ tướng trực tiếp cầm quân như Bùi Thị Xuân nhiều thế kỷ sau,

185
00:09:59,560 --> 00:10:03,120
nhưng bà là người phụ nữ góp phần giữ vững triều đình trong một cuộc chiến sinh

186
00:10:03,140 --> 00:10:03,840
tử.

187
00:10:04,680 --> 00:10:07,560
Chiến công chống Tống là chiến công chung của Đại Việt thời Lý.

188
00:10:08,500 --> 00:10:10,800
Trong chiến công ấy có tài thao lược của Lý Thường Kiệt,

189
00:10:11,040 --> 00:10:14,620
có sức chiến đấu của quân dân, có nền tảng quốc gia được gây dựng từ các đời vua

190
00:10:14,640 --> 00:10:18,340
trước, và có sự ổn định triều chính mà Ỷ Lan góp phần bảo vệ.

191
00:10:20,150 --> 00:10:20,890
Chăm lo dân sinh:

192
00:10:21,070 --> 00:10:23,070
một dấu ấn lớn của linh nhân hoàng thái hậu

193
00:10:24,370 --> 00:10:28,170
Một trong những điểm khiến Ỷ Lan được nhân dân nhớ lâu là các chính sách và việc

194
00:10:28,190 --> 00:10:29,130
làm hướng về dân sinh.

195
00:10:30,230 --> 00:10:32,690
Sử sách ghi rằng bà quan tâm đến đời sống dân chúng,

196
00:10:32,990 --> 00:10:34,790
nhất là người nghèo.

197
00:10:34,950 --> 00:10:38,850
Có chuyện kể bà từng khuyên vua không nên giết trâu bò bừa bãi vì trâu bò là sức

198
00:10:38,870 --> 00:10:40,090
kéo của nhà nông.

199
00:10:40,710 --> 00:10:43,550
Trong xã hội nông nghiệp, con trâu không chỉ là tài sản.

200
00:10:44,390 --> 00:10:45,270
Nó là nguồn sống.

201
00:10:46,630 --> 00:10:48,390
Mất trâu, người nông dân có thể mất mùa,

202
00:10:48,450 --> 00:10:50,130
mất kế sinh nhai, rơi vào đói nghèo.

203
00:10:51,390 --> 00:10:53,150
Bà cũng được nhắc đến với việc phát chẩn,

204
00:10:53,170 --> 00:10:55,410
cứu giúp người nghèo, quan tâm phụ nữ, trẻ em,

205
00:10:55,590 --> 00:10:56,290
khuyến khích sản xuất.

206
00:10:57,410 --> 00:10:59,850
Một số giai thoại có thể được dân gian tô điểm,

207
00:10:59,970 --> 00:11:03,350
nhưng hình ảnh Ỷ Lan như người mẹ của dân nghèo đã ăn sâu vào ký ức nhiều vùng.

208
00:11:05,350 --> 00:11:06,310
Điều này rất quan trọng.

209
00:11:07,510 --> 00:11:10,010
Một nhân vật cung đình có thể được sử quan ghi nhớ vì quyền lực,

210
00:11:10,330 --> 00:11:13,730
nhưng để dân gian nhớ bằng tình cảm, người ấy phải để lại dấu vết trong đời sống

211
00:11:13,750 --> 00:11:14,450
người dân.

212
00:11:15,610 --> 00:11:17,310
Ỷ Lan đã để lại dấu vết ấy.

213
00:11:19,480 --> 00:11:20,880
Phật giáo và dấu ấn tâm linh

214
00:11:22,660 --> 00:11:24,860
Thời Lý là thời Phật giáo phát triển mạnh.

215
00:11:25,360 --> 00:11:27,960
Vua quan, hoàng hậu, thái hậu nhiều người sùng Phật,

216
00:11:27,980 --> 00:11:31,290
xây chùa, đúc chuông, dựng tháp, hộ trì tăng chúng.

217
00:11:31,860 --> 00:11:35,160
Ỷ Lan cũng là một nhân vật gắn bó sâu sắc với Phật giáo.

218
00:11:35,400 --> 00:11:38,160
Bà cho xây dựng, trùng tu nhiều chùa chiền.

219
00:11:38,760 --> 00:11:41,980
Một trong những di tích nổi tiếng gắn với bà là chùa Bà Tấm ở Dương Xá,

220
00:11:42,000 --> 00:11:45,020
Gia Lâm, được dân gian tôn kính như nơi tưởng niệm Nguyên phi Ỷ Lan.

221
00:11:46,280 --> 00:11:48,420
Ngoài ra, nhiều địa phương còn lưu truyền dấu tích,

222
00:11:48,620 --> 00:11:51,480
đền thờ, câu chuyện liên quan đến bà.

223
00:11:51,500 --> 00:11:54,320
Sự sùng Phật của Ỷ Lan có thể đến từ niềm tin thời đại,

224
00:11:54,500 --> 00:11:57,900
cũng có thể gắn với nhu cầu chuộc lỗi sau bi kịch cung đình.

225
00:11:58,180 --> 00:12:02,040
Dù nhìn theo hướng nào, dấu ấn Phật giáo của bà vẫn cho thấy một phương diện khác:

226
00:12:03,380 --> 00:12:05,900
người phụ nữ quyền lực ấy không chỉ trị nước bằng mệnh lệnh,

227
00:12:05,940 --> 00:12:08,920
mà còn tìm đến đạo lý từ bi, nhân quả, phúc đức.

228
00:12:09,400 --> 00:12:11,620
Trong mắt dân gian, bà vừa là Hoàng thái hậu,

229
00:12:11,740 --> 00:12:14,600
vừa là người mẹ hiền, vừa là nhân vật linh thiêng được thờ phụng.

230
00:12:16,820 --> 00:12:19,300
Người phụ nữ giữ quyền lực giữa triều đình nam giới

231
00:12:20,500 --> 00:12:24,840
Ở thời phong kiến, quyền lực chính trị hầu hết nằm trong tay nam giới.

232
00:12:25,260 --> 00:12:27,160
Phụ nữ trong cung có thể ảnh hưởng đến vua,

233
00:12:27,380 --> 00:12:30,880
nhưng để trực tiếp điều hành chính sự, tham gia quyết định vận mệnh quốc gia,

234
00:12:30,900 --> 00:12:32,860
đó là điều không phổ biến.

235
00:12:33,300 --> 00:12:35,960
Ỷ Lan là một ngoại lệ lớn.

236
00:12:36,180 --> 00:12:38,960
Bà từng nhiếp chính khi Lý Thánh Tông thân chinh.

237
00:12:39,480 --> 00:12:42,000
Bà tiếp tục có vai trò lớn khi Lý Nhân Tông còn nhỏ.

238
00:12:42,820 --> 00:12:45,700
Bà làm việc cùng những đại thần, danh tướng như Lý Đạo Thành,

239
00:12:45,800 --> 00:12:46,500
Lý Thường Kiệt.

240
00:12:47,580 --> 00:12:51,100
Điều đó đòi hỏi bản lĩnh chính trị rất cao.

241
00:12:51,200 --> 00:12:55,240
Một người phụ nữ trong vị trí ấy phải đối mặt với vô số ánh mắt nghi ngờ.

242
00:12:55,440 --> 00:12:57,480
Nếu mềm yếu, bà sẽ bị lấn át.

243
00:12:58,100 --> 00:13:00,380
Nếu quá cứng rắn, bà sẽ bị oán ghét.

244
00:13:01,280 --> 00:13:03,940
Nếu không đủ hiểu biết, triều chính rối loạn.

245
00:13:04,480 --> 00:13:06,460
Nếu không đủ quyết đoán, quyền lực bị chia cắt.

246
00:13:07,290 --> 00:13:10,540
Ỷ Lan tồn tại và để lại dấu ấn trong môi trường ấy,

247
00:13:10,700 --> 00:13:12,640
chứng tỏ bà không chỉ là người được vua sủng ái,

248
00:13:12,660 --> 00:13:14,460
mà là một chính trị gia thực sự của thời Lý.

249
00:13:16,420 --> 00:13:19,600
Đóng góp của ỷ lan cho triều lý

250
00:13:19,620 --> 00:13:23,200
Đóng góp của Ỷ Lan có thể nhìn ở nhiều mặt.

251
00:13:23,440 --> 00:13:26,160
Trước hết là ổn định triều chính.

252
00:13:26,500 --> 00:13:30,760
Hai lần bà giữ vai trò quan trọng khi nhà vua vắng mặt hoặc vua còn nhỏ.

253
00:13:31,340 --> 00:13:35,480
Sự ổn định ấy giúp triều Lý không rơi vào khủng hoảng kế vị nghiêm trọng.

254
00:13:35,700 --> 00:13:38,060
Thứ hai là hậu thuẫn cho sức mạnh quốc gia.

255
00:13:38,900 --> 00:13:42,420
Dưới thời Lý Nhân Tông, Đại Việt đứng vững trước cuộc xâm lược của nhà Tống.

256
00:13:43,460 --> 00:13:45,400
Bà không phải người chỉ huy trận Như Nguyệt,

257
00:13:45,560 --> 00:13:49,600
nhưng là một phần của hệ thống quyền lực đã giúp đất nước đủ sức chống ngoại xâm.

258
00:13:50,980 --> 00:13:52,420
Thứ ba là chăm lo dân sinh.

259
00:13:53,540 --> 00:13:55,320
Hình ảnh bà quan tâm sản xuất nông nghiệp,

260
00:13:55,440 --> 00:13:59,260
người nghèo, đời sống dân chúng là một trong những lý do khiến tên tuổi bà được

261
00:13:59,280 --> 00:14:01,180
nhân dân yêu kính.

262
00:14:01,580 --> 00:14:03,420
Thứ tư là đóng góp văn hóa và Phật giáo.

263
00:14:04,620 --> 00:14:06,260
Những ngôi chùa, tín ngưỡng, truyền thuyết,

264
00:14:06,440 --> 00:14:09,740
lễ hội gắn với Ỷ Lan cho thấy ảnh hưởng của bà vượt khỏi triều đình,

265
00:14:09,940 --> 00:14:11,360
đi vào đời sống tinh thần dân tộc.

266
00:14:13,360 --> 00:14:16,820
Di sản của một người mẹ quốc gia

267
00:14:17,080 --> 00:14:18,880
Ỷ Lan thường được gọi bằng nhiều danh xưng:

268
00:14:20,240 --> 00:14:23,140
Nguyên phi, Hoàng thái hậu, Linh Nhân Hoàng thái hậu,

269
00:14:23,220 --> 00:14:24,960
Bà Tấm trong tín ngưỡng dân gian ở một số nơi.

270
00:14:26,420 --> 00:14:28,940
Mỗi danh xưng phản ánh một lớp di sản.

271
00:14:29,320 --> 00:14:31,640
Nguyên phi là người phụ nữ được vua yêu và tin.

272
00:14:32,760 --> 00:14:35,700
Hoàng thái hậu là người mẹ của vua, người giữ ngai vàng cho con.

273
00:14:37,160 --> 00:14:41,060
Linh Nhân là người có ảnh hưởng chính trị và tinh thần lớn.

274
00:14:41,080 --> 00:14:43,780
Bà Tấm là hình ảnh dân gian hóa, gần gũi với người dân,

275
00:14:43,860 --> 00:14:47,680
như một người mẹ hiền bước ra từ cổ tích nhưng có thật trong lịch sử.

276
00:14:47,980 --> 00:14:50,180
Di sản của bà vì thế không chỉ nằm trong sử sách.

277
00:14:51,360 --> 00:14:53,120
Nó nằm trong đền chùa, trong tên đường,

278
00:14:53,320 --> 00:14:56,780
trong câu chuyện truyền miệng, trong cách người Việt nhớ về một người phụ nữ có

279
00:14:56,800 --> 00:15:00,480
thể đi từ thôn quê đến ngai vàng mà vẫn giữ mối liên hệ với dân gian.

280
00:15:02,260 --> 00:15:03,200
Chuyện tình tráng lệ:

281
00:15:03,220 --> 00:15:04,560
không chỉ với một vị vua

282
00:15:05,880 --> 00:15:08,200
Nếu chỉ nhìn Ỷ Lan như người được Lý Thánh Tông yêu,

283
00:15:08,500 --> 00:15:09,800
câu chuyện sẽ nhỏ đi rất nhiều.

284
00:15:10,740 --> 00:15:14,340
Chuyện tình tráng lệ của bà cần được hiểu rộng hơn.

285
00:15:14,660 --> 00:15:18,180
Đó là tình yêu với người đã nhận ra tài năng của bà và đưa bà vào cung.

286
00:15:19,100 --> 00:15:22,760
Đó là tình mẫu tử với Lý Nhân Tông, người con trai mà bà bảo vệ bằng tất cả bản

287
00:15:22,780 --> 00:15:23,720
lĩnh chính trị của mình.

288
00:15:24,940 --> 00:15:28,420
Đó là tình yêu với dân chúng, thể hiện qua những việc làm chăm lo đời sống nông

289
00:15:28,440 --> 00:15:30,240
dân, người nghèo.

290
00:15:30,440 --> 00:15:32,560
Và rộng nhất, đó là tình yêu với Đại Việt.

291
00:15:33,290 --> 00:15:36,900
Ỷ Lan không cầm gươm ra trận, nhưng đời bà cũng là một chiến trường.

292
00:15:37,800 --> 00:15:40,140
Chiến trường ấy nằm trong cung cấm, trong triều nghị,

293
00:15:40,380 --> 00:15:42,080
trong những quyết định liên quan đến quyền lực,

294
00:15:42,100 --> 00:15:45,480
sinh mạng, quốc gia và đạo lý.

295
00:15:45,720 --> 00:15:48,220
Bà thắng có, sai có, được ca ngợi có, bị phê phán có.

296
00:15:49,680 --> 00:15:51,100
Nhưng không ai có thể phủ nhận:

297
00:15:52,640 --> 00:15:54,300
bà đã sống một đời lớn.

298
00:15:55,980 --> 00:15:58,310
Ánh sáng và bóng tối

299
00:15:58,960 --> 00:16:02,500
Khi kể về nhân vật lịch sử, điều nguy hiểm nhất là biến họ thành tượng đá không

300
00:16:02,580 --> 00:16:03,280
tì vết.

301
00:16:03,830 --> 00:16:06,600
Ỷ Lan không phải người hoàn hảo.

302
00:16:06,620 --> 00:16:10,680
Bà có công lớn với triều Lý, nhưng cũng gắn với bi kịch Thượng Dương Hoàng hậu.

303
00:16:11,960 --> 00:16:16,080
Bà được dân gian yêu kính, nhưng quyền lực của bà cũng từng được xây bằng những

304
00:16:16,100 --> 00:16:16,800
quyết định khắc nghiệt.

305
00:16:18,160 --> 00:16:21,860
Bà sùng Phật, làm việc thiện, nhưng chính điều đó càng khiến người đời đặt câu

306
00:16:21,880 --> 00:16:24,100
hỏi về sự giằng xé trong lòng bà.

307
00:16:24,400 --> 00:16:27,780
Có lẽ chính vì vậy, câu chuyện của Ỷ Lan mới có chiều sâu.

308
00:16:28,380 --> 00:16:31,280
Bà không phải một nhân vật chỉ để ca tụng.

309
00:16:31,460 --> 00:16:34,200
Bà là một con người để suy ngẫm.

310
00:16:34,400 --> 00:16:35,940
Suy ngẫm về quyền lực.

311
00:16:37,020 --> 00:16:40,200
Suy ngẫm về thân phận phụ nữ trong cung đình.

312
00:16:40,500 --> 00:16:43,620
Suy ngẫm về cái giá của việc bảo vệ con mình và cơ nghiệp triều đại.

313
00:16:44,880 --> 00:16:47,520
Suy ngẫm về cách một con người có thể vừa để lại công đức,

314
00:16:47,680 --> 00:16:48,960
vừa mang theo lỗi lầm.

315
00:16:51,040 --> 00:16:52,440
Dư âm trên đất thăng long

316
00:16:54,300 --> 00:16:58,180
Ngày nay, khi nhắc đến Ỷ Lan, người ta nhớ đến một thời nhà Lý rực rỡ.

317
00:16:58,540 --> 00:17:00,720
Nhớ đến Thăng Long đang lớn lên thành trung tâm chính trị,

318
00:17:00,900 --> 00:17:02,000
văn hóa của Đại Việt.

319
00:17:03,240 --> 00:17:05,200
Nhớ đến những ngôi chùa, những truyền thuyết,

320
00:17:05,360 --> 00:17:06,740
những vùng đất còn thờ phụng bà.

321
00:17:07,620 --> 00:17:11,280
Ở Gia Lâm, hình ảnh Ỷ Lan vẫn có sức sống đặc biệt.

322
00:17:11,480 --> 00:17:13,000
Bà không chỉ là nhân vật trong sách sử,

323
00:17:13,020 --> 00:17:14,700
mà là một phần ký ức địa phương.

324
00:17:15,740 --> 00:17:19,500
Người dân nhớ bà như người con gái quê hương đã bước vào triều đình và không quên

325
00:17:19,520 --> 00:17:20,220
dân chúng.

326
00:17:21,180 --> 00:17:22,740
Lịch sử đã đi qua hơn chín thế kỷ.

327
00:17:24,060 --> 00:17:26,380
Bao triều đại hưng vong, bao cung điện đổi chủ,

328
00:17:26,620 --> 00:17:28,340
bao chiến tranh phủ bụi lên đất Thăng Long.

329
00:17:29,900 --> 00:17:31,260
Nhưng tên Ỷ Lan vẫn còn.

330
00:17:32,260 --> 00:17:35,560
Một cái tên mềm mại như hoa lan, nhưng cuộc đời lại cứng cỏi như đá.

331
00:17:37,140 --> 00:17:37,840
Kết

332
00:17:38,720 --> 00:17:43,220
Chuyện tình tráng lệ của Nguyên phi Ỷ Lan không phải câu chuyện tình chỉ có lụa

333
00:17:43,240 --> 00:17:46,440
là, cung son, tiếng đàn và ánh nến.

334
00:17:46,620 --> 00:17:50,370
Đó là câu chuyện của một cô gái thôn quê được nhà vua chú ý vì khí chất khác thường.

335
00:17:51,640 --> 00:17:53,420
Đó là câu chuyện của một người phụ nữ được yêu,

336
00:17:53,560 --> 00:17:54,980
được tin, rồi được trao việc nước.

337
00:17:56,320 --> 00:17:59,880
Đó là câu chuyện của một người mẹ bảo vệ ngai vàng cho con giữa vòng xoáy quyền

338
00:17:59,900 --> 00:18:01,000
lực.

339
00:18:01,200 --> 00:18:05,140
Đó là câu chuyện của một Hoàng thái hậu góp phần giữ ổn định Đại Việt trong một

340
00:18:05,160 --> 00:18:05,860
thời kỳ thử thách.

341
00:18:06,820 --> 00:18:10,340
Đó cũng là câu chuyện của một con người có công lớn nhưng không tránh khỏi vết

342
00:18:10,360 --> 00:18:14,420
tối, một người tìm đến Phật pháp và việc thiện như để bồi đắp cho đời sau,

343
00:18:14,440 --> 00:18:18,020
cũng có thể như để đối diện với chính lương tâm mình.

344
00:18:18,180 --> 00:18:20,320
Ỷ Lan bước vào lịch sử từ gốc lan truyền thuyết,

345
00:18:20,340 --> 00:18:23,460
nhưng bà không ở lại đó như một bóng dáng dịu dàng.

346
00:18:24,140 --> 00:18:26,680
Bà đi tiếp, bước vào triều chính, vào chiến lược quốc gia,

347
00:18:26,800 --> 00:18:28,780
vào đời sống dân sinh, vào ký ức Phật giáo,

348
00:18:28,800 --> 00:18:29,740
vào lòng dân Đại Việt.

349
00:18:30,920 --> 00:18:35,440
Và vì thế, di sản của bà không chỉ là danh xưng Nguyên phi hay Hoàng thái hậu.

350
00:18:35,460 --> 00:18:39,800
Di sản của bà là hình ảnh một người phụ nữ Việt Nam có thể vượt qua xuất thân,

351
00:18:39,960 --> 00:18:43,260
vượt qua giới hạn của thời đại, để trở thành một trong những gương mặt quyền lực

352
00:18:43,280 --> 00:18:44,460
và phức tạp nhất lịch sử.

353
00:18:45,600 --> 00:18:48,240
Bên gốc lan xưa, nếu câu chuyện dân gian còn vang lại,

354
00:18:48,260 --> 00:18:52,040
ta có thể hình dung một cô gái bình thản nhìn xa giá đi qua.

355
00:18:52,580 --> 00:18:55,160
Nàng chưa biết đời mình sẽ đổi thay.

356
00:18:55,480 --> 00:18:57,480
Chưa biết rồi đây nàng sẽ đi qua tình yêu,

357
00:18:57,500 --> 00:18:59,840
quyền lực, vinh quang, tội lỗi, công đức và sự thờ phụng.

358
00:19:01,040 --> 00:19:02,920
Nhưng lịch sử đã chọn nàng.

359
00:19:03,480 --> 00:19:05,460
Và nàng, bằng trí tuệ cùng bản lĩnh của mình,

360
00:19:05,480 --> 00:19:08,640
đã bước vào lịch sử không như một chiếc bóng sau lưng nhà vua,

361
00:19:08,660 --> 00:19:10,920
mà như một ngọn đèn riêng trong thời đại nhà Lý.

362
00:19:12,500 --> 00:19:14,880
Ngọn đèn ấy có lúc sáng rực, có lúc chập chờn trước gió,

363
00:19:14,900 --> 00:19:15,920
có lúc phủ bóng buồn.

364
00:19:17,040 --> 00:19:18,940
Nhưng sau gần một nghìn năm, nó vẫn chưa tắt.