Đứa trẻ nghèo ở lũng động
Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, có những con người bước ra từ lầu son gác tía,
được gia đình nâng đỡ bằng sách vở, thầy hay,
ruộng tốt.
Nhưng cũng có người đi lên từ gian khó,
từ bóng tối của nghèo túng, từ những đêm học nhờ ánh sáng yếu ớt mà vẫn làm rạng
danh đất nước.
Mạc Đĩnh Chi là một người như thế.
Ông sinh vào cuối thế kỷ XIII, quê ở làng Lũng Động,
huyện Chí Linh, vùng Hải Dương ngày nay.
Sử sách và truyền thuyết đều nhớ về ông như một người thuở nhỏ nghèo khó,
dung mạo không nổi bật, nhưng thông minh khác thường,
hiếu học và có ý chí bền bỉ.
Hình ảnh quen thuộc nhất về tuổi thơ Mạc Đĩnh Chi là cậu bé nghèo bắt đom đóm bỏ
vào vỏ trứng để làm đèn học.
Chi tiết ấy mang màu sắc dân gian, có thể đã được kể lại qua nhiều đời để tôn vinh
tinh thần hiếu học.
Nhưng dù thực hay được biểu tượng hóa, nó vẫn nói đúng điều cốt lõi:
Mạc Đĩnh Chi là con người chiến thắng số phận bằng học vấn.
Trong đêm tối, người khác thấy thiếu thốn.
Cậu bé ấy nhìn thấy ánh sáng.
Ánh sáng không lớn, không rực rỡ, chỉ lập lòe như đốm lửa nhỏ.
Nhưng với một người biết giữ nó trong lòng,
ánh sáng ấy đủ để soi con đường đi rất xa.
Con đường khoa cử dưới triều trần
Thời Trần là thời đại vừa có hào khí quân sự,
vừa coi trọng nhân tài.
Sau những cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông,
Đại Việt cần không chỉ tướng giỏi mà còn cần người trị nước,
người làm văn thư, ngoại giao, pháp chế,
thuế khóa, lễ nghi.
Khoa cử trở thành một con đường để người có tài bước vào triều đình.
Năm 1304, dưới triều Trần Anh Tông, Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên.
Đó là đỉnh cao của con đường học vấn.
Nhưng với ông, ngày đăng khoa không chỉ là vinh quang cá nhân.
Nó là khoảnh khắc một người nghèo, từng bị xem thường vì vẻ ngoài,
chứng minh rằng tài năng không nằm trên khuôn mặt,
không sinh ra từ áo gấm, mà được rèn trong ý chí và trí tuệ.
Chuyện kể rằng khi vào chầu, vì dung mạo xấu xí,
ông từng khiến vua chưa thật vừa ý.
Mạc Đĩnh Chi liền làm bài phú “Ngọc tỉnh liên” — Hoa sen trong giếng ngọc — để
tự ví mình như sen quý mọc nơi sâu kín,
bề ngoài không phô trương nhưng phẩm chất thanh cao.
Câu chuyện ấy có thể đã được văn chương hóa,
nhưng nó phản ánh rất rõ tinh thần Mạc Đĩnh Chi:
không oán trách người đời nhìn vẻ ngoài,
mà dùng tài năng để buộc người đời nhìn sâu hơn.
Từ đó, ông bước vào quan trường nhà Trần.
Nhưng vinh quang lớn nhất của Mạc Đĩnh Chi không chỉ ở tấm bảng Trạng nguyên trong
nước.
Tên tuổi ông còn vang xa bởi tài ngoại giao khi đi sứ phương Bắc.