Mạc Đĩnh Chi là một trong những người cầm bút ấy.
Di sản của lưỡng quốc trạng nguyên
Mạc Đĩnh Chi mất vào giữa thế kỷ XIV.
Ông không để lại trong ký ức dân tộc hình ảnh một vị tướng áo giáp nhuốm bụi chiến
trường.
Ông để lại hình ảnh khác:
một trí thức Đại Việt nghèo mà không hèn,
xấu mà không kém, nhỏ bé trước đế quốc mà không tự ti.
Di sản lớn nhất của ông là tinh thần hiếu học.
Câu chuyện đèn đom đóm có thể giản dị, nhưng chính sự giản dị ấy khiến bao thế
hệ nhớ mãi.
Nó nói rằng người nghèo vẫn có thể học.
Người bị xem thường vẫn có thể vươn lên.
Người sinh ra ở làng quê vẫn có thể bước vào trung tâm lịch sử.
Di sản thứ hai là bản lĩnh ngoại giao.
Mạc Đĩnh Chi cho thấy văn chương không chỉ để ngâm vịnh.
Văn chương có thể là khí giới.
Trí tuệ có thể là thành lũy.
Một sứ thần giỏi có thể làm cho quốc gia được kính trọng mà không cần lớn tiếng.
Di sản thứ ba là bài học về phẩm giá.
Trong những câu chuyện truyền đời, Mạc Đĩnh Chi thường bị thử thách bởi cái nhìn
khinh miệt.
Nhưng ông không đáp lại bằng giận dữ thô lỗ.
Ông đáp lại bằng tài năng.
Đó là cách trả lời sâu sắc nhất:
khiến người khác phải tự thấy mình nông cạn.
Ánh sáng không tắt
Nếu Nguyên Phi Ỷ Lan là hình ảnh người phụ nữ bước từ dân gian vào cung cấm rồi
để lại dấu ấn trong quyền lực, thì Mạc Đĩnh Chi là hình ảnh người học trò nghèo
bước từ bóng tối làng quê ra ánh sáng văn hiến.
Một người đứng sau rèm chính sự.
Một người đứng giữa triều đình phương Bắc.
Cả hai đều cho thấy lịch sử Đại Việt không chỉ được tạo nên bởi những người sinh
ra ở vị trí cao nhất.
Với Mạc Đĩnh Chi, vẻ tráng lệ nằm ở sự bền bỉ.
Không có ngai vàng, không có chiến mã, không có đại quân phía sau,
ông vẫn khiến hậu thế nhớ tên.
Ông chứng minh rằng một đời người có thể bắt đầu bằng ánh sáng đom đóm mà kết thúc
bằng ánh sáng của danh tiếng.
Trong mỗi thời đại, sẽ luôn có những đứa trẻ nghèo ngồi trước trang sách,
không chắc ngày mai mình sẽ đi đến đâu.
Câu chuyện Mạc Đĩnh Chi như một lời nhắn gửi:
đừng coi thường ngọn đèn nhỏ.
Nếu người giữ đèn có đủ ý chí, ánh sáng ấy có thể soi qua cả một đời,
soi đến tận sử xanh.
Và vì thế, hơn bảy trăm năm sau, khi nhắc đến tên ông,
người Việt không chỉ nhớ một Trạng nguyên.
Người Việt nhớ một niềm tin:
trí tuệ có thể nâng con người vượt khỏi nghèo khó,
phẩm giá có thể thắng sự khinh thường, và văn hiến Đại Việt từng có những con người
đủ bản lĩnh để đứng trước thiên hạ mà không cúi đầu.