Đứa trẻ nghèo ở lũng động
Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, có những con người bước ra từ lầu son gác tía,
được gia đình nâng đỡ bằng sách vở, thầy hay,
ruộng tốt.
Nhưng cũng có người đi lên từ gian khó,
từ bóng tối của nghèo túng, từ những đêm học nhờ ánh sáng yếu ớt mà vẫn làm rạng
danh đất nước.
Mạc Đĩnh Chi là một người như thế.
Ông sinh vào cuối thế kỷ XIII, quê ở làng Lũng Động,
huyện Chí Linh, vùng Hải Dương ngày nay.
Sử sách và truyền thuyết đều nhớ về ông như một người thuở nhỏ nghèo khó,
dung mạo không nổi bật, nhưng thông minh khác thường,
hiếu học và có ý chí bền bỉ.
Hình ảnh quen thuộc nhất về tuổi thơ Mạc Đĩnh Chi là cậu bé nghèo bắt đom đóm bỏ
vào vỏ trứng để làm đèn học.
Chi tiết ấy mang màu sắc dân gian, có thể đã được kể lại qua nhiều đời để tôn vinh
tinh thần hiếu học.
Nhưng dù thực hay được biểu tượng hóa, nó vẫn nói đúng điều cốt lõi:
Mạc Đĩnh Chi là con người chiến thắng số phận bằng học vấn.
Trong đêm tối, người khác thấy thiếu thốn.
Cậu bé ấy nhìn thấy ánh sáng.
Ánh sáng không lớn, không rực rỡ, chỉ lập lòe như đốm lửa nhỏ.
Nhưng với một người biết giữ nó trong lòng,
ánh sáng ấy đủ để soi con đường đi rất xa.
Con đường khoa cử dưới triều trần
Thời Trần là thời đại vừa có hào khí quân sự,
vừa coi trọng nhân tài.
Sau những cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông,
Đại Việt cần không chỉ tướng giỏi mà còn cần người trị nước,
người làm văn thư, ngoại giao, pháp chế,
thuế khóa, lễ nghi.
Khoa cử trở thành một con đường để người có tài bước vào triều đình.
Năm 1304, dưới triều Trần Anh Tông, Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên.
Đó là đỉnh cao của con đường học vấn.
Nhưng với ông, ngày đăng khoa không chỉ là vinh quang cá nhân.
Nó là khoảnh khắc một người nghèo, từng bị xem thường vì vẻ ngoài,
chứng minh rằng tài năng không nằm trên khuôn mặt,
không sinh ra từ áo gấm, mà được rèn trong ý chí và trí tuệ.
Chuyện kể rằng khi vào chầu, vì dung mạo xấu xí,
ông từng khiến vua chưa thật vừa ý.
Mạc Đĩnh Chi liền làm bài phú “Ngọc tỉnh liên” — Hoa sen trong giếng ngọc — để
tự ví mình như sen quý mọc nơi sâu kín,
bề ngoài không phô trương nhưng phẩm chất thanh cao.
Câu chuyện ấy có thể đã được văn chương hóa,
nhưng nó phản ánh rất rõ tinh thần Mạc Đĩnh Chi:
không oán trách người đời nhìn vẻ ngoài,
mà dùng tài năng để buộc người đời nhìn sâu hơn.
Từ đó, ông bước vào quan trường nhà Trần.
Nhưng vinh quang lớn nhất của Mạc Đĩnh Chi không chỉ ở tấm bảng Trạng nguyên trong
nước.
Tên tuổi ông còn vang xa bởi tài ngoại giao khi đi sứ phương Bắc.
Sứ giả đại việt trước triều nguyên
Đầu thế kỷ XIV, nhà Nguyên vẫn là một thế lực lớn.
Dù đã thất bại trong các cuộc xâm lược Đại Việt trước đó,
triều Nguyên vẫn giữ vị thế đế quốc rộng lớn ở phương Bắc.
Quan hệ bang giao giữa Đại Việt và nhà Nguyên cần sự khéo léo,
bản lĩnh và trí tuệ.
Đi sứ thời ấy không phải chuyến đi lễ nghi nhẹ nhàng.
Sứ thần mang theo thể diện quốc gia.
Một câu đáp sai có thể làm nhục triều đình.
Một thái độ quá mềm có thể bị coi thường.
Một lời quá cứng có thể gây họa.
Người đi sứ phải biết văn chương, lễ nghi,
chính trị, tâm lý đối phương, và trên hết là phải có khí phách.
Mạc Đĩnh Chi được cử đi sứ nhà Nguyên.
Tại đó, ông nổi tiếng ứng đối thông minh,
làm thơ văn nhanh, không chịu lép vế trước văn thần phương Bắc.
Những câu chuyện về ông ở triều Nguyên được truyền tụng rất nhiều,
trong đó có giai thoại ông được tôn là “Lưỡng quốc Trạng nguyên” — Trạng nguyên
của hai nước.
Danh hiệu ấy trong cách kể dân gian có thể mang sắc thái tôn vinh hơn là một chức
danh chính thức theo nghi lễ nhà Nguyên.
Nhưng điều chắc chắn là tài năng của Mạc Đĩnh Chi đã khiến người phương Bắc nể
phục, và người Đại Việt tự hào.
Bản lĩnh trong từng câu đối
Nhiều giai thoại kể rằng quan Nguyên thử tài Mạc Đĩnh Chi bằng những câu đối hiểm
hóc.
Có lần họ đem chuyện dung mạo của ông ra giễu cợt.
Có lần họ đặt tình huống khó để xem sứ thần Đại Việt có lúng túng hay không.
Mỗi lần như vậy, Mạc Đĩnh Chi đều đáp lại bằng trí tuệ sắc bén.
Điều làm nên sức hấp dẫn của các giai thoại ấy không chỉ là sự nhanh trí.
Đằng sau mỗi câu đối là tinh thần quốc thể.
Khi ông đáp lại, ông không chỉ bảo vệ danh dự cá nhân,
mà còn bảo vệ hình ảnh Đại Việt:
một nước nhỏ hơn về diện tích, nhưng không nhỏ về văn hiến;
một triều đình có thể mềm dẻo trong bang giao,
nhưng không chịu cúi đầu trong trí tuệ.
Trong lịch sử ngoại giao, có những chiến thắng không cần gươm giáo.
Một câu nói đúng lúc có thể khiến đối phương phải đổi thái độ.
Một bài văn hay có thể làm cho triều đình nước lớn nhận ra rằng sứ giả trước mặt
họ không phải người dễ bị xem thường.
Mạc Đĩnh Chi thuộc về kiểu chiến thắng ấy.
Hoa sen trong giếng ngọc
Hình tượng hoa sen gắn với Mạc Đĩnh Chi không phải ngẫu nhiên.
Sen mọc từ bùn nhưng không hôi tanh mùi bùn.
Sen ở giếng ngọc lại càng đặc biệt:
sâu kín, thanh khiết, không phô bày mà vẫn quý.
Đời Mạc Đĩnh Chi cũng vậy.
Ông không có vẻ ngoài khiến người ta kính phục ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Ông không có xuất thân làm người đời phải nể.
Nhưng ông có học vấn, nhân cách, tài ứng đối và lòng tự trọng.
Chính vì vậy, câu chuyện của ông vượt khỏi khuôn khổ một nhân vật khoa bảng.
Nó trở thành bài học về cách xã hội nhìn người.
Nếu chỉ nhìn gương mặt, người ta có thể bỏ qua một bậc hiền tài.
Nếu chỉ nhìn nghèo khó, người ta có thể không thấy một trí tuệ lớn đang âm thầm
lớn lên.
Nếu chỉ nhìn chiếc áo cũ, người ta có thể không nhận ra một người đủ sức đại diện
cho quốc gia trước triều đình phương Bắc.
Làm quan giữa thời trần
Sau khi đỗ đạt và đi sứ, Mạc Đĩnh Chi làm quan dưới triều Trần.
Các tư liệu về từng chức vụ và hoạt động cụ thể của ông không phong phú như những
danh tướng trận mạc, nhưng hình ảnh còn lại là một vị quan thanh liêm,
có tài văn học, có năng lực ngoại giao,
được triều đình trọng dụng.
Thời Trần sau các chiến thắng chống Nguyên là thời kỳ vừa tự hào vừa nhiều thử
thách.
Hào khí Đông A vẫn còn, nhưng đất nước cũng phải bước vào công việc lâu dài:
phục hồi dân sinh, ổn định chính trị, duy trì bang giao,
xây dựng phép tắc triều đình.
Những người như Mạc Đĩnh Chi có vai trò quan trọng trong phần việc không ồn ào
ấy.
Lịch sử thường thích kể về tiếng gươm khua trên chiến trường.
Nhưng quốc gia không thể sống mãi trong tiếng gươm.
Sau chiến thắng, cần người cầm bút.
Cần người thảo thư bang giao.
Cần người xử việc công.
Cần người đem văn hiến Đại Việt đặt ngang hàng trong cuộc đối thoại với thiên hạ.
Mạc Đĩnh Chi là một trong những người cầm bút ấy.
Di sản của lưỡng quốc trạng nguyên
Mạc Đĩnh Chi mất vào giữa thế kỷ XIV.
Ông không để lại trong ký ức dân tộc hình ảnh một vị tướng áo giáp nhuốm bụi chiến
trường.
Ông để lại hình ảnh khác:
một trí thức Đại Việt nghèo mà không hèn,
xấu mà không kém, nhỏ bé trước đế quốc mà không tự ti.
Di sản lớn nhất của ông là tinh thần hiếu học.
Câu chuyện đèn đom đóm có thể giản dị, nhưng chính sự giản dị ấy khiến bao thế
hệ nhớ mãi.
Nó nói rằng người nghèo vẫn có thể học.
Người bị xem thường vẫn có thể vươn lên.
Người sinh ra ở làng quê vẫn có thể bước vào trung tâm lịch sử.
Di sản thứ hai là bản lĩnh ngoại giao.
Mạc Đĩnh Chi cho thấy văn chương không chỉ để ngâm vịnh.
Văn chương có thể là khí giới.
Trí tuệ có thể là thành lũy.
Một sứ thần giỏi có thể làm cho quốc gia được kính trọng mà không cần lớn tiếng.
Di sản thứ ba là bài học về phẩm giá.
Trong những câu chuyện truyền đời, Mạc Đĩnh Chi thường bị thử thách bởi cái nhìn
khinh miệt.
Nhưng ông không đáp lại bằng giận dữ thô lỗ.
Ông đáp lại bằng tài năng.
Đó là cách trả lời sâu sắc nhất:
khiến người khác phải tự thấy mình nông cạn.
Ánh sáng không tắt
Nếu Nguyên Phi Ỷ Lan là hình ảnh người phụ nữ bước từ dân gian vào cung cấm rồi
để lại dấu ấn trong quyền lực, thì Mạc Đĩnh Chi là hình ảnh người học trò nghèo
bước từ bóng tối làng quê ra ánh sáng văn hiến.
Một người đứng sau rèm chính sự.
Một người đứng giữa triều đình phương Bắc.
Cả hai đều cho thấy lịch sử Đại Việt không chỉ được tạo nên bởi những người sinh
ra ở vị trí cao nhất.
Với Mạc Đĩnh Chi, vẻ tráng lệ nằm ở sự bền bỉ.
Không có ngai vàng, không có chiến mã, không có đại quân phía sau,
ông vẫn khiến hậu thế nhớ tên.
Ông chứng minh rằng một đời người có thể bắt đầu bằng ánh sáng đom đóm mà kết thúc
bằng ánh sáng của danh tiếng.
Trong mỗi thời đại, sẽ luôn có những đứa trẻ nghèo ngồi trước trang sách,
không chắc ngày mai mình sẽ đi đến đâu.
Câu chuyện Mạc Đĩnh Chi như một lời nhắn gửi:
đừng coi thường ngọn đèn nhỏ.
Nếu người giữ đèn có đủ ý chí, ánh sáng ấy có thể soi qua cả một đời,
soi đến tận sử xanh.
Và vì thế, hơn bảy trăm năm sau, khi nhắc đến tên ông,
người Việt không chỉ nhớ một Trạng nguyên.
Người Việt nhớ một niềm tin:
trí tuệ có thể nâng con người vượt khỏi nghèo khó,
phẩm giá có thể thắng sự khinh thường, và văn hiến Đại Việt từng có những con người
đủ bản lĩnh để đứng trước thiên hạ mà không cúi đầu.