Một người sinh ra giữa thời loạn
Có những con người bước vào lịch sử như một tiếng chuông.
Có những con người bước vào lịch sử như một ngọn gió.
Nhưng Nguyễn Huệ thì khác.
Ông bước vào lịch sử như một tia sét.
Tia sét ấy lóe lên từ vùng đất Tây Sơn,
giữa một thế kỷ mười tám đầy biến động,
khi đất nước Đại Việt bị chia cắt lâu ngày,
lòng người mỏi mệt, triều chính mục ruỗng,
quan lại nhiều nơi tham tàn, dân chúng phải gánh thuế khóa,
binh dịch, đói nghèo và bất công.
Phía Bắc, vua Lê vẫn còn danh nghĩa thiên tử,
nhưng quyền lực thực tế nằm trong tay phủ chúa Trịnh.
Phía Nam, các chúa Nguyễn cai quản Đàng Trong,
mở mang bờ cõi nhưng đến đời sau cũng sa vào cảnh xa hoa,
tranh đoạt, chính sự rối ren.
Giữa hai miền là một dải đất bị chia bởi chiến tranh và nghi kỵ.
Trên danh nghĩa, vẫn là một nước.
Nhưng trong đời sống, người dân đã quá quen với cảnh Bắc — Nam ngăn cách,
họ hàng ly tán, lòng người chia đôi.
Ở vùng Quy Nhơn, phủ Quy Nhơn, trấn Bình Định,
có một làng quê mang tên Tây Sơn.
Nơi ấy núi non trùng điệp, đất đai không quá màu mỡ nhưng con người cứng cỏi,
gan góc.
Trong một gia đình họ Hồ, sau đổi sang họ Nguyễn,
ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lớn lên giữa tiếng võ,
tiếng ngựa, tiếng thở dài của dân nghèo và những câu chuyện bất bình về quan lại.
Nguyễn Huệ sinh khoảng năm 1753.
Những năm tháng tuổi trẻ của ông không được sử sách ghi lại thật đầy đủ như người
đời sau mong muốn.
Nhưng điều chắc chắn là vùng đất Tây Sơn đã hun đúc nên ở ông một khí chất đặc
biệt:
nhanh nhạy, quyết đoán, dũng mãnh, giỏi dùng người,
giỏi nhìn thời thế và đặc biệt là có khả năng hành quân,
tổ chức chiến trận với tốc độ khiến đối phương không kịp trở tay.
Người xưa thường kể rằng Nguyễn Huệ có dáng vẻ mạnh mẽ,
ánh mắt sáng, tiếng nói vang, khí phách hơn người.
Những chi tiết ấy có thể mang màu sắc truyền tụng,
nhưng nếu nhìn vào những gì ông làm được,
ta hiểu vì sao dân gian lại hình dung ông như vậy.
Một người có thể khiến cả chiến trường chuyển động theo ý mình chắc chắn không
thể là người tầm thường.
Thời ấy, tại Đàng Trong, quyền thần Trương Phúc Loan lộng hành dưới thời chúa Nguyễn
Phúc Thuần.
Chính sự đổ nát, dân chúng oán than.
Từ vùng Tây Sơn, ba anh em Nguyễn Nhạc,
Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dấy binh.
Ban đầu, cuộc nổi dậy ấy mang dáng dấp của một phong trào chống lại sự áp bức trong
nước.
Nhưng rồi, từ một ngọn lửa địa phương, nó bùng lên thành cơn bão cuốn qua cả Đại
Việt.
Và trong cơn bão ấy, Nguyễn Huệ dần hiện ra không chỉ là một võ tướng,
mà là linh hồn quân sự của phong trào Tây Sơn.