Một người sinh ra giữa thời loạn
Có những con người bước vào lịch sử như một tiếng chuông.
Có những con người bước vào lịch sử như một ngọn gió.
Nhưng Nguyễn Huệ thì khác.
Ông bước vào lịch sử như một tia sét.
Tia sét ấy lóe lên từ vùng đất Tây Sơn,
giữa một thế kỷ mười tám đầy biến động,
khi đất nước Đại Việt bị chia cắt lâu ngày,
lòng người mỏi mệt, triều chính mục ruỗng,
quan lại nhiều nơi tham tàn, dân chúng phải gánh thuế khóa,
binh dịch, đói nghèo và bất công.
Phía Bắc, vua Lê vẫn còn danh nghĩa thiên tử,
nhưng quyền lực thực tế nằm trong tay phủ chúa Trịnh.
Phía Nam, các chúa Nguyễn cai quản Đàng Trong,
mở mang bờ cõi nhưng đến đời sau cũng sa vào cảnh xa hoa,
tranh đoạt, chính sự rối ren.
Giữa hai miền là một dải đất bị chia bởi chiến tranh và nghi kỵ.
Trên danh nghĩa, vẫn là một nước.
Nhưng trong đời sống, người dân đã quá quen với cảnh Bắc — Nam ngăn cách,
họ hàng ly tán, lòng người chia đôi.
Ở vùng Quy Nhơn, phủ Quy Nhơn, trấn Bình Định,
có một làng quê mang tên Tây Sơn.
Nơi ấy núi non trùng điệp, đất đai không quá màu mỡ nhưng con người cứng cỏi,
gan góc.
Trong một gia đình họ Hồ, sau đổi sang họ Nguyễn,
ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lớn lên giữa tiếng võ,
tiếng ngựa, tiếng thở dài của dân nghèo và những câu chuyện bất bình về quan lại.
Nguyễn Huệ sinh khoảng năm 1753.
Những năm tháng tuổi trẻ của ông không được sử sách ghi lại thật đầy đủ như người
đời sau mong muốn.
Nhưng điều chắc chắn là vùng đất Tây Sơn đã hun đúc nên ở ông một khí chất đặc
biệt:
nhanh nhạy, quyết đoán, dũng mãnh, giỏi dùng người,
giỏi nhìn thời thế và đặc biệt là có khả năng hành quân,
tổ chức chiến trận với tốc độ khiến đối phương không kịp trở tay.
Người xưa thường kể rằng Nguyễn Huệ có dáng vẻ mạnh mẽ,
ánh mắt sáng, tiếng nói vang, khí phách hơn người.
Những chi tiết ấy có thể mang màu sắc truyền tụng,
nhưng nếu nhìn vào những gì ông làm được,
ta hiểu vì sao dân gian lại hình dung ông như vậy.
Một người có thể khiến cả chiến trường chuyển động theo ý mình chắc chắn không
thể là người tầm thường.
Thời ấy, tại Đàng Trong, quyền thần Trương Phúc Loan lộng hành dưới thời chúa Nguyễn
Phúc Thuần.
Chính sự đổ nát, dân chúng oán than.
Từ vùng Tây Sơn, ba anh em Nguyễn Nhạc,
Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ dấy binh.
Ban đầu, cuộc nổi dậy ấy mang dáng dấp của một phong trào chống lại sự áp bức trong
nước.
Nhưng rồi, từ một ngọn lửa địa phương, nó bùng lên thành cơn bão cuốn qua cả Đại
Việt.
Và trong cơn bão ấy, Nguyễn Huệ dần hiện ra không chỉ là một võ tướng,
mà là linh hồn quân sự của phong trào Tây Sơn.
Ngọn lửa Tây Sơn bùng lên
Năm 1771, anh em Tây Sơn bắt đầu dựng cờ khởi nghĩa.
Khẩu hiệu ban đầu hướng vào việc trừ bỏ quyền thần,
cứu dân khỏi cảnh bóc lột.
Lời hiệu triệu ấy chạm vào nỗi đau của nhiều tầng lớp:
nông dân nghèo, người buôn bán, hào mục địa phương bất mãn,
những người từng chịu thiệt thòi trong guồng máy quan lại.
Nguyễn Nhạc là người anh cả, có tài tổ chức và chiêu tập lực lượng.
Nguyễn Lữ cũng tham gia vào việc xây dựng thế lực.
Nhưng Nguyễn Huệ mới là người khiến quân Tây Sơn trở nên đáng sợ trên chiến trường.
Ông không đánh theo lối chậm rãi, nặng nghi lễ.
Ông đánh nhanh, đánh mạnh, đánh vào chỗ hiểm.
Khi đối phương còn đang bàn bạc, ông đã xuất quân.
Khi đối phương tưởng ông ở xa, ông đã đến sát cửa thành.
Khi đối phương tưởng mình có thời gian củng cố,
quân Tây Sơn đã ập xuống như nước lũ.
Từ căn cứ Tây Sơn, nghĩa quân mở rộng ảnh hưởng xuống đồng bằng,
chiếm Quy Nhơn, rồi dần dần đẩy thế lực chúa Nguyễn vào thế nguy khốn.
Năm 1777, quân Tây Sơn đánh vào Gia Định.
Nhiều thành viên trong dòng họ chúa Nguyễn bị giết.
Nguyễn Ánh, khi ấy còn trẻ, thoát chết và bắt đầu cuộc đời lưu vong,
khôi phục lực lượng, đối đầu lâu dài với Tây Sơn.
Nhưng lịch sử không phải chỉ có một đường thẳng.
Nguyễn Ánh nhiều lần trở lại Gia Định, rồi nhiều lần bị đánh bật.
Trong những cuộc đối đầu ấy, Nguyễn Huệ thể hiện tài năng đặc biệt ở chiến trường
phương Nam.
Đỉnh cao là trận Rạch Gầm — Xoài Mút năm 1785.
Nguyễn Ánh, trong lúc thế lực suy yếu, đã cầu viện Xiêm.
Quân Xiêm kéo vào Gia Định với lực lượng lớn,
theo đường thủy tiến sâu vào Nam Bộ.
Họ không chỉ đến để giúp Nguyễn Ánh;
sự hiện diện của quân Xiêm còn đe dọa trực tiếp chủ quyền và đời sống của dân chúng
vùng này.
Sử sách ghi lại rằng quân Xiêm đã gây nhiều điều tàn hại,
khiến lòng dân căm phẫn.
Nguyễn Huệ được phái vào Nam đối phó.
Ông không vội lao vào đánh khi chưa nắm chắc địa thế.
Ông quan sát dòng Tiền Giang, chọn đoạn Rạch Gầm — Xoài Mút,
nơi sông nước, cù lao, kênh rạch có thể che giấu binh thuyền và bố trí phục kích.
Ông hiểu rằng đối thủ mạnh về số lượng nhưng kiêu ngạo,
lại tiến quân trong địa hình không hoàn toàn quen thuộc.
Chỉ cần dụ được họ vào đúng chỗ, một trận đánh có thể quyết định tất cả.
Rạng sáng ngày 19 tháng 1 năm 1785, thủy quân Xiêm lọt vào trận địa.
Từ hai bên bờ, từ các nhánh sông, từ những vị trí đã chuẩn bị,
quân Tây Sơn đồng loạt tấn công.
Pháo nổ, thuyền chiến xông ra, tiếng hò reo dậy sóng.
Dòng sông vốn yên bình bỗng biến thành lò lửa.
Quân Xiêm bị đánh tan tác.
Đây là một trong những chiến thắng thủy chiến lừng lẫy trong lịch sử Việt Nam.
Không chỉ đập tan cuộc can thiệp của Xiêm,
trận Rạch Gầm — Xoài Mút còn khẳng định Nguyễn Huệ là một thiên tài quân sự.
Từ đó, tên tuổi ông vang xa khắp Nam Bắc.
Nhưng chiến trường phía Nam chưa phải là đỉnh cao cuối cùng.
Bởi phía trước Nguyễn Huệ còn một nhiệm vụ lớn hơn:
xóa bỏ cục diện chia cắt kéo dài hơn hai thế kỷ.
Bắc Hà và cái bóng của họ trịnh
Trong khi Tây Sơn làm rung chuyển Đàng Trong,
Đàng Ngoài cũng không yên ổn.
Phủ chúa Trịnh, từng là trung tâm quyền lực mạnh mẽ,
dần suy yếu vì tranh giành, xa hoa và khủng hoảng.
Vua Lê vẫn ngồi trên ngai, nhưng quyền lực đã bị phủ chúa che lấp quá lâu.
Năm 1786, sau khi đã củng cố thế lực ở phương Nam và miền Trung,
Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc với danh nghĩa “phù Lê diệt Trịnh”. Câu khẩu hiệu ấy
đánh đúng tâm lý nhiều người Bắc Hà:
vẫn kính trọng nhà Lê, nhưng chán ghét sự lấn át của họ Trịnh.
Cuộc Bắc tiến diễn ra thần tốc.
Quân Tây Sơn từ Phú Xuân tiến ra, đánh bại quân Trịnh.
Phú Xuân, vốn từng là thủ phủ của chúa Nguyễn và sau đó bị quân Trịnh chiếm,
trở thành bàn đạp quan trọng.
Nguyễn Huệ tiến tiếp ra Thăng Long.
Trước sức mạnh và tốc độ của Tây Sơn, cơ nghiệp chúa Trịnh sụp đổ.
Khi Nguyễn Huệ vào Thăng Long, người dân kinh thành chứng kiến một cảnh tượng đặc
biệt:
một vị tướng áo vải từ phương Nam ra, đánh đổ quyền lực họ Trịnh đã tồn tại hơn
hai trăm năm, rồi vào yết kiến vua Lê Hiển Tông.
Nguyễn Huệ kết hôn với công chúa Lê Ngọc Hân,
con gái vua Lê Hiển Tông.
Cuộc hôn nhân này không chỉ là chuyện tình cảm,
mà còn mang ý nghĩa chính trị:
gắn kết Tây Sơn với danh nghĩa chính thống của nhà Lê,
xoa dịu lòng người Bắc Hà.
Nhưng trật tự cũ đã đổ, trật tự mới chưa kịp vững.
Sau khi Nguyễn Huệ rút về Nam, Bắc Hà lại rối ren.
Các thế lực cũ trỗi dậy, vua Lê Chiêu Thống,
người kế vị nhà Lê, không đủ khả năng tự ổn định tình hình.
Mâu thuẫn giữa triều Lê và Tây Sơn ngày càng sâu.
Trong bối cảnh ấy, Lê Chiêu Thống đã đưa ra một quyết định khiến lịch sử rẽ sang
trang đẫm máu:
cầu viện nhà Thanh.
Lê Chiêu Thống cầu viện và bóng mây phương bắc
Với nhiều người đời sau, việc Lê Chiêu Thống cầu viện nhà Thanh là hành động khó
có thể tha thứ.
Nhưng để hiểu lịch sử, ta cần nhìn vào hoàn cảnh:
nhà Lê đã tồn tại nhiều thế kỷ, danh nghĩa chính thống vẫn còn trong lòng một bộ
phận sĩ phu Bắc Hà.
Lê Chiêu Thống nhìn Tây Sơn như lực lượng lấn át ngai vàng của mình.
Trong lúc tuyệt vọng, ông tìm đến phương Bắc.
Nhưng một khi quân ngoại bang đã vượt biên giới,
câu chuyện không còn là tranh chấp trong nước nữa.
Nó trở thành vấn đề sống còn của quốc gia.
Cuối năm 1788, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy tiến vào Đại Việt.
Lực lượng quân Thanh rất lớn;
con số cụ thể trong sử liệu có khác nhau,
nhưng thường được nhắc đến là hàng chục vạn.
Họ tiến vào Thăng Long gần như thuận lợi vì lực lượng Tây Sơn ở Bắc Hà chủ động
rút lui để bảo toàn quân và chờ lệnh.
Tôn Sĩ Nghị vào thành, tỏ ra kiêu căng,
cho rằng quân Tây Sơn không đáng ngại.
Lê Chiêu Thống trở lại trong cái bóng của quân Thanh.
Nhưng ngai vàng dựa vào gươm giáo ngoại bang thì không thể khiến lòng dân yên ổn.
Nhiều người Bắc Hà dù còn nhớ nhà Lê, cũng không thể vui khi thấy quân Thanh đóng
trên đất nước mình.
Tin cấp báo truyền về Phú Xuân.
Nguyễn Huệ hiểu rằng đây là thời khắc quyết định.
Nếu chậm, quân Thanh sẽ củng cố thế lực,
biến Bắc Hà thành nơi đặt ảnh hưởng lâu dài.
Nếu đánh mà không đủ danh nghĩa, lòng người chưa chắc thuận.
Vì vậy, ông làm một việc lớn trước khi xuất quân:
lên ngôi hoàng đế.
Ngày 22 tháng 12 năm 1788, tại núi Bân,
gần Phú Xuân, Nguyễn Huệ làm lễ đăng quang,
lấy niên hiệu Quang Trung.
Từ một thủ lĩnh Tây Sơn, một vị tướng chinh chiến,
ông trở thành hoàng đế, nắm danh nghĩa tối cao để lãnh đạo cuộc kháng chiến.
Từ đây, lịch sử gọi ông bằng một cái tên khác:
vua Quang Trung.
Cuộc hành quân thần tốc ra bắc
Sau lễ đăng quang, Quang Trung lập tức xuất quân.
Đó là một cuộc hành quân khiến hậu thế kinh ngạc.
Từ Phú Xuân ra Bắc, đường xa, thời gian gấp,
quân sĩ phải vượt núi, qua đèo, băng sông,
đi giữa mùa đông.
Nhưng Quang Trung không cho phép sự chậm chạp.
Ông chia quân, tổ chức tiếp vận, tuyển thêm binh ở Nghệ An,
Thanh Hóa, động viên tướng sĩ và dân chúng.
Tại Nghệ An, ông dừng lại để tuyển quân và tổ chức lực lượng.
Tương truyền, chỉ trong thời gian ngắn,
quân số tăng lên mạnh mẽ.
Dù các con số trong sử cũ có thể mang tính ước lệ,
điều chắc chắn là Quang Trung đã biến cuộc hành quân thành một cuộc tổng động viên
lòng yêu nước.
Ông nói với quân sĩ những lời nổi tiếng,
đại ý rằng quân Thanh sang xâm lược, không thể để chúng giày xéo đất nước;
hãy cùng ông đánh một trận để giữ lấy non sông.
Những lời ấy, qua truyền chép, có thể không còn nguyên văn tuyệt đối,
nhưng tinh thần thì rõ ràng:
đánh không chỉ vì Tây Sơn, mà vì Đại Việt.
Điều kỳ lạ là Quang Trung chọn thời điểm tiến công vào dịp Tết.
Thông thường, Tết là lúc quân lính nghỉ ngơi,
lòng người hướng về gia đình.
Tôn Sĩ Nghị cũng nghĩ vậy.
Quân Thanh đóng ở Thăng Long và các đồn lũy xung quanh,
chủ quan chờ sau Tết mới tính chuyện tiến quân.
Nhưng Quang Trung nhìn thấy chính sự chủ quan ấy là cơ hội.
Ông hẹn với tướng sĩ rằng đến mồng 7 Tết sẽ vào Thăng Long ăn mừng.
Đó không chỉ là lời hứa.
Đó là mệnh lệnh của một người tin chắc vào tốc độ,
vào bất ngờ và vào khí thế của đạo quân đang đi theo mình.
Đêm trước giông bão
Cuối tháng Chạp năm Mậu Thân, quân Tây Sơn tiến ra Bắc trong im lặng và tốc độ.
Những đồn tiền tiêu của quân Thanh lần lượt bị đánh phá.
Quân Tây Sơn không cho đối phương có thời gian báo động đầy đủ.
Cứ mỗi bước tiến là một lớp phòng tuyến bị xé rách.
Quang Trung chia quân làm nhiều đạo, phối hợp tiến công.
Các tướng như Ngô Văn Sở, Phan Văn Lân,
Đặng Tiến Đông và nhiều tướng lĩnh khác tham gia vào kế hoạch tổng công kích.
Mục tiêu là đánh thẳng vào hệ thống đồn lũy bảo vệ Thăng Long,
trong đó có những vị trí then chốt như Hà Hồi,
Ngọc Hồi, Đống Đa.
Đêm tối, sương lạnh, quân sĩ đi gấp.
Người ta có thể hình dung những bước chân dồn dập trên đường thiên lý,
ánh đuốc bị che bớt để giữ bí mật, tiếng ngựa thở trong sương,
tiếng vũ khí va nhẹ bên vai người lính.
Trong lúc ấy, tại Thăng Long, quân Thanh vẫn còn chìm trong tâm thế ăn Tết nơi
đất khách.
Họ có quân đông, có tướng lớn, có danh nghĩa thiên triều.
Nhưng họ thiếu một điều:
sự hiểu biết về đối thủ.
Họ không hiểu rằng Quang Trung là người luôn biến thời gian thành vũ khí.
Hà Hồi — tiếng sét mở màn
Đêm mồng 3 Tết Kỷ Dậu, tức đầu năm 1789,
quân Tây Sơn tiến đến đồn Hà Hồi.
Thay vì đánh ngay bằng một trận đẫm máu,
Quang Trung dùng sức ép tinh thần.
Quân Tây Sơn bao vây, bắc loa gọi hàng,
tạo khí thế áp đảo.
Trong đêm tối, tiếng quân hò reo vang dội,
tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng người đồng loạt như từ bốn phía ập tới.
Quân Thanh trong đồn hoảng sợ, không biết lực lượng Tây Sơn đông đến đâu.
Đồn Hà Hồi nhanh chóng bị hạ.
Chiến thắng này mở toang cánh cửa tiến vào hệ thống phòng thủ phía Nam Thăng Long.
Nhưng trận quyết định vẫn còn phía trước:
Ngọc Hồi.
Ngọc Hồi — bức tường lửa và những tấm khiên rơm
Đồn Ngọc Hồi là vị trí phòng thủ quan trọng của quân Thanh.
Nếu không phá được Ngọc Hồi, đường vào Thăng Long sẽ bị chặn.
Quân Thanh ở đây cố thủ, có hỏa lực, có công sự,
có số lượng đáng kể.
Quang Trung chuẩn bị một cách đánh táo bạo.
Sử sách và truyền thuyết ghi lại hình ảnh quân Tây Sơn dùng những tấm mộc lớn,
có thể được ghép bằng ván hoặc phủ rơm tẩm nước,
làm khiên che trước đội hình để chống tên đạn và hỏa lực.
Dù chi tiết kỹ thuật có thể được kể khác nhau qua từng nguồn,
ý nghĩa của nó rất rõ:
Quang Trung không chỉ dựa vào lòng dũng cảm,
ông biết tìm cách giảm thương vong và phá thế mạnh của đối phương.
Sáng mồng 5 Tết, quân Tây Sơn tiến công Ngọc Hồi.
Tiếng pháo nổ vang.
Khói súng phủ kín mặt trận.
Quân Thanh bắn ra dữ dội.
Nhưng các mũi quân Tây Sơn vẫn tiến lên.
Những tấm khiên lớn che phía trước, đội hình áp sát từng bước,
rồi bất ngờ xông thẳng vào lũy.
Khi khoảng cách bị rút ngắn, ưu thế của quân Thanh tan biến.
Quân Tây Sơn đánh giáp lá cà quyết liệt.
Khí thế như nước vỡ bờ.
Đồn Ngọc Hồi bị phá.
Đó là một trận đánh dữ dội, đẫm máu và quyết định.
Cánh cửa vào Thăng Long mở rộng.
Nhưng cùng lúc đó, ở phía khác, một mũi tiến công khác đang làm nên một dấu son
không kém phần lẫy lừng:
Đống Đa.
Đống Đa — nơi giấc mộng xâm lăng sụp đổ
Đồn Đống Đa gắn với tên tuổi Sầm Nghi Đống,
một tướng Thanh giữ vị trí quan trọng trong hệ thống phòng thủ quanh Thăng Long.
Quân Tây Sơn dưới sự chỉ huy của các tướng lĩnh đã đánh mạnh vào khu vực này.
Trận đánh diễn ra nhanh và ác liệt.
Quân Thanh bị bất ngờ, rối loạn, không kịp ứng cứu cho nhau.
Sầm Nghi Đống thất bại và chết;
theo nhiều ghi chép, ông tự vẫn.
Đồn Đống Đa bị tiêu diệt.
Tin thất bại truyền về Thăng Long như sét đánh.
Tôn Sĩ Nghị, người trước đó còn chủ quan,
bỗng nhận ra toàn bộ cục diện đã sụp đổ.
Các đồn lũy bị phá, quân lính hoảng loạn,
Tây Sơn tiến như vũ bão.
Không còn thời gian chỉnh quân, không còn cơ hội phản công,
Tôn Sĩ Nghị vội vã tháo chạy qua sông Nhị.
Cuộc tháo chạy hỗn loạn đến mức cầu phao bị đứt,
nhiều quân Thanh chết đuối.
Đạo quân từng kéo vào với khí thế thiên triều tan rã trong kinh hoàng.
Vua Lê Chiêu Thống cũng chạy theo quân Thanh,
rời khỏi đất nước.
Từ đó, số phận nhà Lê coi như chấm dứt trên thực tế.
Mồng 5 Tết Kỷ Dậu, Quang Trung tiến vào Thăng Long,
sớm hơn cả lời hẹn mồng 7.
Một chiến dịch thần tốc đã kết thúc bằng chiến thắng vang dội.
Trong vài ngày ngắn ngủi, quân Tây Sơn đánh tan đạo quân Thanh,
giải phóng Thăng Long, giữ vững độc lập quốc gia.
Lịch sử Việt Nam có nhiều trận thắng lớn.
Nhưng chiến thắng mùa xuân Kỷ Dậu 1789 mang vẻ đẹp riêng:
tốc độ, táo bạo, bất ngờ và khí thế dân tộc hòa vào nhau thành một bản anh hùng
ca.
Người chiến thắng biết nghĩ đến ngày mai
Điều đáng nói là sau chiến thắng, Quang Trung không để men say thắng trận làm lu
mờ lý trí.
Ông hiểu rằng đánh thắng quân Thanh trên chiến trường là một việc,
nhưng giữ yên biên giới phía Bắc lâu dài là việc khác.
Đại Việt không thể mãi sống trong tình trạng chiến tranh với một đế chế lớn ở phương
Bắc.
Vì vậy, Quang Trung nhanh chóng tìm cách thiết lập quan hệ ngoại giao mềm dẻo với
nhà Thanh.
Triều Thanh sau thất bại cũng phải cân nhắc.
Một cuộc viễn chinh mới sẽ tốn kém, chưa chắc thành công,
trong khi Quang Trung đã chứng minh rằng ông không phải đối thủ dễ khuất phục.
Cuối cùng, quan hệ giữa hai bên dần được bình thường hóa.
Nhà Thanh công nhận Quang Trung là An Nam quốc vương.
Ở đây, ta thấy một mặt khác của Nguyễn Huệ:
không chỉ là người giỏi đánh trận, mà còn là người hiểu chính trị.
Ông biết khi nào phải dùng gươm, khi nào phải dùng lời.
Biết thắng mà không kiêu, biết mềm để giữ cái cứng,
biết đặt lợi ích lâu dài của đất nước lên trên cảm xúc nhất thời.
Giấc mơ cải cách còn dang dở
Sau khi lên ngôi, Quang Trung không chỉ lo quân sự.
Ông bắt tay vào xây dựng đất nước.
Ông quan tâm đến việc khôi phục sản xuất sau chiến tranh,
khuyến khích dân trở về quê cũ làm ăn, ổn định đời sống.
Ông chú ý đến giáo dục, có chủ trương đề cao chữ Nôm,
muốn dùng tiếng nói và chữ viết gần với dân tộc hơn trong thi cử và hành chính.
Đây là một tư tưởng tiến bộ trong bối cảnh chữ Hán vẫn giữ vị trí thống trị trong
giới học thuật và quan trường.
Ông cũng có ý định xây dựng Phượng Hoàng Trung Đô ở Nghệ An,
một vị trí nằm giữa đất nước, thuận lợi hơn cho việc quản lý cả Bắc lẫn Nam.
Dự định ấy cho thấy Quang Trung nhìn đất nước như một chỉnh thể thống nhất,
không chỉ là những vùng quyền lực rời rạc.
Về quân sự, ông tiếp tục củng cố lực lượng.
Về đối ngoại, ông vừa giữ hòa hiếu với nhà Thanh,
vừa cảnh giác trước các thế lực khác.
Về nội trị, ông muốn phá bỏ nhiều tàn dư cũ,
xây dựng một triều đại mới mạnh mẽ hơn.
Nhưng lịch sử đôi khi nghiệt ngã ở chỗ:
người có tầm nhìn lại không có đủ thời gian.
Năm 1792, Quang Trung đột ngột qua đời,
khi mới khoảng ba mươi chín tuổi.
Cái chết của ông là một cú đánh nặng vào triều Tây Sơn.
Người kế vị là Quang Toản còn trẻ, triều chính dần rơi vào chia rẽ và suy yếu.
Nguyễn Ánh, sau nhiều năm bền bỉ gây dựng lực lượng ở phương Nam,
tận dụng thời cơ tiến lên.
Đến năm 1802, nhà Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Ánh lên ngôi,
lập ra triều Nguyễn.
Nếu Quang Trung sống thêm mười năm, hai mươi năm,
lịch sử Việt Nam có thể đã rất khác.
Nhưng lịch sử không có chữ “nếu” để thay đổi kết quả.
Nó chỉ để lại cho ta câu hỏi, và trong câu hỏi ấy là nỗi tiếc nuối kéo dài qua
nhiều thế hệ.
Quang Trung trong lòng người việt
Nguyễn Huệ — Quang Trung chỉ sống chưa đầy bốn mươi năm,
nhưng đời ông nén lại như một cơn bão lớn.
Ông cùng phong trào Tây Sơn đánh đổ thế lực chúa Nguyễn ở Đàng Trong,
lật nhào phủ chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, chấm dứt cục diện chia cắt kéo dài,
đánh tan quân Xiêm ở Rạch Gầm — Xoài Mút,
đại phá quân Thanh trong mùa xuân Kỷ Dậu.
Chỉ riêng những việc ấy đã đủ đặt ông vào hàng những nhân vật kiệt xuất nhất của
lịch sử Việt Nam.
Nhưng điều khiến Quang Trung sống lâu trong lòng dân không chỉ là chiến công.
Đó còn là hình ảnh một người anh hùng áo vải,
xuất thân từ vùng đất không phải trung tâm quyền quý,
đi lên giữa thời loạn bằng tài năng và ý chí.
Ông không được lịch sử trao sẵn ngai vàng.
Ông giành lấy vai trò của mình bằng hành động.
Dân gian nhớ ông qua tiếng trống trận Tây Sơn,
qua mùa xuân Đống Đa, qua bóng dáng vị vua cưỡi voi ra trận,
qua lời hẹn ăn Tết ở Thăng Long, qua nỗi tiếc thương của công chúa Ngọc Hân trong
những vần ai oán thường được gắn với bà.
Trong ký ức dân tộc, Quang Trung là biểu tượng của tốc độ và quyết đoán.
Khi đất nước lâm nguy, ông không chần chừ.
Khi ngoại bang kéo đến, ông không run sợ.
Khi thời cơ xuất hiện, ông nắm lấy.
Khi chiến thắng đã ở trong tay, ông nghĩ đến hòa bình.
Một con người như thế, dù triều đại ngắn ngủi,
vẫn đủ sức đi xa hơn rất nhiều triều đại dài lâu.
Tiếng vọng từ mùa xuân Kỷ Dậu
Mỗi khi nhắc đến Quang Trung, người Việt thường nhớ đến mùa xuân năm 1789.
Mùa xuân ấy không chỉ có hoa đào, bánh chưng,
khói hương ngày Tết.
Mùa xuân ấy còn có vó ngựa hành quân, có tiếng trống thúc quân,
có những người lính rời quê trong đêm lạnh,
có những trận đánh diễn ra khi nhiều nhà còn chưa kịp mở lời chúc năm mới.
Và rồi, giữa những ngày đầu năm, Thăng Long được giải phóng.
Có thể tưởng tượng buổi sáng Quang Trung tiến vào kinh thành:
đường phố còn dấu vết chiến tranh, lòng dân vừa kinh hãi vừa mừng rỡ,
quân Thanh tháo chạy, bụi chiến trận chưa tan.
Trên tất cả là cảm giác nhẹ nhõm của một dân tộc vừa thoát khỏi họa xâm lăng.
Lịch sử đôi khi không nằm trong những lời dài dòng.
Nó nằm trong một khoảnh khắc:
khi một đạo quân tưởng như không thể bị đánh bại bỗng tan rã;
khi một vị vua trẻ đứng giữa kinh thành và chứng minh rằng đất nước này không dễ
khuất phục.
Quang Trung không để lại một triều đại bền lâu.
Nhưng ông để lại một niềm tin.
Niềm tin rằng trong những thời khắc đen tối nhất,
vẫn có thể xuất hiện một con người đủ can đảm để xoay chuyển cục diện.
Niềm tin rằng sức mạnh của dân tộc không chỉ nằm ở thành cao,
hào sâu, mà nằm ở ý chí, ở tốc độ hành động,
ở sự đoàn kết khi non sông bị đe dọa.
Niềm tin rằng một người áo vải, nếu có tài năng,
có chí lớn và biết đặt mình vào vận mệnh của đất nước,
có thể trở thành ánh sáng của cả một thời đại.
Tiếng vang còn đó
Nguyễn Huệ sinh ra trong thời loạn, lớn lên giữa bất công,
cầm quân giữa bão lửa và qua đời khi giấc mộng dựng xây còn dang dở.
Đời ông ngắn, nhưng không mờ.
Triều đại Tây Sơn ngắn, nhưng dấu ấn của Quang Trung thì sâu.
Ông là vị tướng đã đánh bại quân Xiêm trên sông nước phương Nam.
Là người đã kéo quân ra Bắc lật đổ họ Trịnh.
Là hoàng đế đã đại phá quân Thanh trong mùa xuân Kỷ Dậu.
Là nhà cải cách có tầm nhìn nhưng không đủ thời gian để hoàn thành.
Trong lịch sử Việt Nam, có những tên tuổi được nhớ vì ngai vàng.
Có những tên tuổi được nhớ vì văn trị.
Có những tên tuổi được nhớ vì lòng trung nghĩa.
Quang Trung được nhớ vì tất cả những gì ông làm trong thời khắc đất nước cần một
tiếng sét.
Và tiếng sét ấy, sau hơn hai thế kỷ, vẫn còn vang.
Mỗi mùa xuân về, khi người Việt nhắc đến gò Đống Đa,
nhắc đến Ngọc Hồi, nhắc đến đoàn quân Tây Sơn thần tốc,
ta không chỉ kể lại một chiến thắng.
Ta kể lại khoảnh khắc một dân tộc đứng thẳng,
giữa gió lạnh đầu năm, trước bóng đen xâm lược.
Ở đó, có một người tên Nguyễn Huệ.
Ở đó, có một vị vua tên Quang Trung.
Và ở đó, lịch sử Việt Nam đã bừng lên như lửa.