Trong lịch sử khởi nghĩa Lam Sơn, bên cạnh tên tuổi Lê
Lợi, Nguyễn Trãi và những vị tướng đã góp công đánh đuổi
quân Minh, có một nhân vật được người đời nhắc đến bằng
lòng kính trọng đặc biệt: Lê Lai. Ông không chỉ là một
nghĩa sĩ trung thành, mà còn là người đã chấp nhận hy
sinh mạng sống để cứu chủ tướng, giữ lại ngọn lửa của
cuộc khởi nghĩa trong thời khắc hiểm nghèo nhất.
Đầu thế kỷ XV, sau khi nhà Hồ thất bại, đất nước
Đại Việt rơi vào ách đô hộ của nhà Minh.
Quân Minh đặt ách cai trị nặng nề, vơ vét của cải,
bắt dân phu, đàn áp các cuộc nổi dậy và tìm cách
xóa bỏ nền độc lập của Đại Việt.
Trong hoàn cảnh ấy, năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa
ở Lam Sơn, tự xưng là Bình Định Vương, kêu gọi hào
kiệt và nhân dân cùng đứng lên chống giặc.
Nhưng những năm đầu của khởi nghĩa Lam Sơn vô cùng gian
khổ. Nghĩa quân còn ít, lương thực thiếu thốn, vũ khí thô
sơ, trong khi quân Minh có lực lượng đông, thành trì vững
và kinh nghiệm đàn áp. Nhiều lần nghĩa quân bị bao vây,
phải rút vào rừng núi Chí Linh để bảo toàn lực lượng.
Có một lần, quân Minh huy động lực lượng lớn vây chặt
căn cứ của nghĩa quân. Tình thế trở nên cực kỳ nguy
hiểm. Lê Lợi và bộ chỉ huy có nguy cơ bị bắt.
Nếu Lê Lợi rơi vào tay giặc, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
có thể bị dập tắt ngay từ những năm đầu.
Trong hoàn cảnh ấy, nghĩa quân cần một người đứng ra đánh
lạc hướng quân Minh, tạo cơ hội cho Lê Lợi và lực
lượng chủ chốt thoát khỏi vòng vây. Lê Lai đã bước ra
nhận nhiệm vụ ấy. Theo truyền thuyết lịch sử, Lê Lai mặc
áo bào của Lê Lợi, giả làm Bình Định Vương, rồi dẫn
một toán quân cảm tử xông thẳng vào quân Minh.
Quân giặc tưởng rằng đã bắt được chủ tướng của nghĩa quân
nên dồn sức truy bắt. Nhờ sự hy sinh ấy, Lê Lợi
có thời gian thoát khỏi vòng vây, bảo toàn lực lượng và
tiếp tục cuộc kháng chiến. Lê Lai bị quân Minh bắt.
Biết mình khó tránh khỏi cái chết, ông vẫn giữ khí tiết
của một nghĩa sĩ Lam Sơn. Sự hy sinh của ông không
chỉ cứu Lê Lợi, mà còn cứu cả phong trào trong thời
khắc sinh tử. Nếu không có hành động ấy, lịch sử khởi
nghĩa Lam Sơn có thể đã rẽ sang một hướng khác.
Câu chuyện Lê Lai cứu chúa trở thành biểu tượng lớn của
lòng trung nghĩa. Điều đáng quý ở Lê Lai không chỉ là
sự dũng cảm trong chiến trận, mà là việc ông hiểu rõ
mình đang hy sinh vì điều gì. Ông không chết cho vinh
quang cá nhân. Ông chết để giữ lại một niềm hy vọng
lớn hơn: hy vọng đánh đuổi quân Minh, khôi phục nền độc
lập cho đất nước. Sau này, khi khởi nghĩa Lam Sơn vượt
qua giai đoạn khó khăn, nghĩa quân dần lớn mạnh.
Từ căn cứ Lam Sơn, phong trào mở rộng vào Nghệ An,
Tân Bình, Thuận Hóa, rồi tiến ra Bắc.
Những chiến thắng Tốt Động – Chúc Động, Chi Lăng – Xương
Giang đã làm thay đổi cục diện. Cuối cùng, quân Minh phải
rút khỏi Đại Việt, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế năm 1428,
lập ra nhà Hậu Lê. Trong chiến thắng ấy, người đời không
quên công lao của Lê Lai. Có câu truyền lại rằng trước
khi mất, Lê Lợi căn dặn con cháu phải giỗ Lê Lai
trước ngày giỗ của mình. Dân gian vì thế có câu: “Hai
mốt Lê Lai, hai hai Lê Lợi”, nhắc đến ngày giỗ Lê
Lai trước ngày giỗ Lê Lợi. Dù chi tiết lịch sử có
thể được truyền tụng qua nhiều thế hệ, ý nghĩa của câu
chuyện vẫn rất rõ ràng: người đã hy sinh để cứu đại
nghiệp phải được ghi nhớ trước tiên. Sự kiện Lê Lai cứu
chúa là một trong những câu chuyện cảm động nhất của khởi
nghĩa Lam Sơn. Nó cho thấy một cuộc khởi nghĩa không chỉ
được làm nên bởi những chiến lược lớn, những trận đánh vang
dội hay những bản hùng văn như Bình Ngô đại cáo.
Nó còn được làm nên bởi những con người sẵn sàng hy
sinh trong bóng tối, ở những thời điểm mà thành công còn
rất xa và cái chết thì ở ngay trước mắt.
Lê Lai không phải là người kết thúc cuộc chiến.
Ông không chứng kiến ngày quân Minh rút khỏi Đông Quan, không
nhìn thấy Lê Lợi lên ngôi, cũng không sống đến lúc Đại
Việt khôi phục nền độc lập. Nhưng chính sự hy sinh của
ông đã góp phần giữ cho ngọn lửa Lam Sơn không tắt.
Bởi vậy, khi nhắc đến Lê Lai, người ta không chỉ nhớ
đến một vị tướng trung thành. Người ta nhớ đến hình ảnh
một con người chọn cái chết để bảo vệ đại nghĩa.
Trong lịch sử Việt Nam, đó là một biểu tượng đẹp của
lòng trung nghĩa, của tinh thần xả thân vì nước và của
niềm tin rằng có những sự hy sinh âm thầm nhưng đủ
sức làm thay đổi vận mệnh cả một dân tộc.